Tag: Schildersmaterialen

Canvas kopen doe je op vier dingen: de vezel, de voorbereiding, de drager en het formaat. Voor een beginner is een voorbereid katoenen doek op een spieraam van 40 × 50 of 50 × 70 cm de beste keuze. Het is betaalbaar, het is klaar om op te schilderen en het past op de meeste ezels. Linnen is fijner maar duurder, een kaal doek moet je zelf voorbereiden en een canvaspaneel is stijf en handig voor kleine werken.

Wie canvas kopen wil om op te schilderen, kijkt in een winkel naar een muur vol doeken in alle maten en prijzen. Het is lastig te zien wat het verschil is tussen een doek van een paar euro en een doek dat tien keer zoveel kost. In deze koopgids leggen we uit waar je op let: katoen of linnen, voorbereid of kaal, spieraam of paneel, welke formaten er bestaan en wat je nodig hebt als je zelf een doek spant of grondeert. We geven geen merken of winkels aan, want de keuze hangt af van wat je schildert en wat je wilt uitgeven. Meer over het materiaal lees je in onze uitleg over schilderdoek. De basis van schilderen vind je in ons stappenplan om te leren schilderen.

Canvas kopen: katoen of linnen?

Doek is gemaakt van geweven vezels. Wikipedia beschrijft in het artikel over canvas twee hoofdvarianten. Linnen, gemaakt van vlas, is van oudsher de keuze van veel professionals, en bijzonder geschikt voor olieverf. Katoen, in de vorm van “cotton duck”, kwam in het begin van de twintigste eeuw op en is goedkoper. Het heeft een regelmatige weving die gelijkmatiger uitrekt. De opkomst van acrylverf heeft katoen populairder gemaakt.

Wat betekent dat in de winkel?

• Katoen. Betaalbaar, regelmatig van structuur en geschikt voor acryl en olieverf. De beste keuze om mee te beginnen en voor oefenen. Katoen kan iets meer meegeven en iets sneller verslappen.
• Linnen. Fijner en sterker, met een natuurlijker structuur. Het houdt zijn spanning beter en past bij olieverf en werk dat je wilt bewaren. Het is duurder, dus voor beginners niet nodig.
• Mengdoeken. Een mix van katoen en andere vezels. Ze zitten qua prijs en kwaliteit tussen beide.

De dikte van het doek, bij katoen aangegeven in gram per vierkante meter, is ook een maatstaf. Een zwaarder doek is steviger en gaat langer mee. Op goedkope doeken staat dat vaak niet vermeld; kijk dan naar hoe strak het doek zit en hoe zwaar het voelt.

Canvas kopen: voorbereid of kaal doek?

Dit is een van de belangrijkste keuzes bij het kopen van canvas. Een voorbereid doek is al gegrondeerd. Op een kaal doek moet je dat zelf doen.

Gesso is de witte grondlaag. Wikipedia legt in het artikel over canvas uit dat doek meestal wordt gecoat met gesso, zodat verf de vezels niet direct raakt, want dat zou uiteindelijk tot verval leiden. Veel doeken worden voorgeprimed verkocht. Sommige kunstenaars schilderen op onbehandeld katoen met acrylverf, die minder agressief is voor de vezels dan olieverf.

In het artikel over gesso staat dat traditionele gesso van dierlijke lijm, krijt en witte pigmenten wordt gemaakt en broos is, zodat het alleen voor stijve ondergronden geschikt is. Acrylgesso is een waterige mix van pigment, vulstof en acrylhars; die droogt zacht en flexibel en past dus op doek. Een handboek waarschuwt dat olieverf op acrylgesso na verloop van tijd kan loslaten door het verschil in flexibiliteit. Dat is iets om te weten als je met olieverf schildert: gebruik dan een grondlaag die daarvoor bedoeld is.

Wat kies je? Een voorbereid doek is voor beginners de makkelijkste keuze: je kunt meteen beginnen. Een kaal doek is goedkoper en geeft je meer controle over de grond, maar kost je extra werk en extra materiaal.

Grondverf op canvas aanbrengen

Wil je een kaal doek zelf grondeerd, doe dit dan in drie stappen:

1. Zet het doek strak op een spieraam (zie onder).
2. Breng met een brede kwast twee tot drie dunne lagen acrylgesso aan. Laat elke laag drogen en schuur licht tussen de lagen voor een gladder oppervlak als je dat wilt.
3. Laat het doek een dag drogen voor je erop schildert.

Dit is een praktische richtlijn. De verpakking van je gesso vertelt hoeveel lagen en welke droogtijd de fabrikant aanraadt.

Canvas kopen: spieraam of canvaspaneel?

Een doek is een stuk stof. Het moet op iets vast. Er zijn twee hoofdvormen.

Doek op spieraam. Het doek is om een houten frame gespannen. Wikipedia noemt dit een stretcher. Geniet doek blijft langer strak, maar is lastiger opnieuw te spannen. Bij een gespijkerd of gesplijnd doek met een sleuf in het frame kun je het doek eenvoudiger opnieuw spannen. Een spieraam is licht, ook in grote formaten, en heeft een natuurlijke veerkracht.

Canvaspaneel. Een stijf bord, vaak karton of houtvezel, met doek erop gelijmd. Het is plat, stevig en meestal goedkoper. Het is vooral handig voor kleine werken, voor proefschilderingen, voor kinderen en voor werk dat je in een lijst wilt zetten. Een nadeel is dat een paneel minder veerkracht heeft en dat het bij grote formaten buigt.

Wil je op hout schilderen? Dat kan ook: verfmaker Golden schrijft in zijn uitleg over schilderen op multiplex dat onbehandeld multiplex vaak kromtrekt en daarom ondersteuning of een frame nodig heeft, en dat je voor acryl twee of meer lagen glanzend medium kunt zetten tegen verkleuring door het hout. Meer over schilderen op hout lees je in onze uitleg over hout schilderen.

Canvas kopen en canvas formaten: welke maat kies je?

Doeken worden in standaardformaten verkocht. Zo’n formaat is bepaald door de lengte en breedte van het spieraam, in centimeters. De meest voorkomende formaten zijn:

Dit zijn richtwaarden, geen normen; maten verschillen per winkel en merk. Let ook op de diepte van het spieraam: een dun spieraam van circa 2 cm is licht en betaalbaar, een dik spieraam van 4 cm of meer geeft een mooie rand en kan zonder lijst worden opgehangen.

Kies je formaat op basis van wat je schildert, waar je het hangt en wat je ezel aankan. Een doek van 60 × 80 cm past niet op een kleine tafelezel. Lees meer over de relatie tussen ezel en formaat in onze uitleg over de schildersezel. Een groter doek vraagt ook om meer verf, dus het kost meer dan alleen het doek zelf.

Canvas spannen: zelf een doek op een spieraam zetten

Een kaal doek op een spieraam zetten, heet canvas spannen. Het is goedkoper dan een kant-en-klaar doek en je kiest zelf het formaat. Je hebt nodig: een spieraam, een stuk doek dat aan alle kanten 5 tot 7 cm groter is, een tacker, een canvastang (optioneel) en een schaar.

1. Leg het doek met de goede kant naar beneden op een schone tafel en het spieraam erbovenop.
2. Trek het doek midden op een lange zijde strak om het frame en nieter het vast met één nietje.
3. Doe hetzelfde aan de overkant, daarna aan de twee korte zijden. Trek steeds strak.
4. Werk vanuit het midden naar de hoeken, met nietjes om de 5 tot 7 cm, en wissel van kant om een gelijkmatige spanning te houden.
5. Vouw de hoeken netjes op, zoals een cadeau, en nieter ze vast.
6. Controleer of het doek strak staat. Bij een lichte lossing kun je de wiggen in de hoeken van het spieraam slaan, als het frame die heeft.

Dit is een algemene werkwijze. Voor een eerste keer is het slim om het met een goedkoop doek te proberen.

Schilderen op canvas: voor welke verf past het?

Canvas is veelzijdig. Acrylverf werkt prima op katoenen doek, en volgens Wikipedia is dat ook de reden waarom katoen populairder werd. Olieverf past bij gesso op een flexibele ondergrond en wordt traditioneel op linnen gebruikt. Voor aquarel is canvas niet de beste keuze, tenzij het doek speciaal voorbereid is voor aquarel. Daarvoor gebruik je beter papier: zie aquarelpapier voor de uitleg.

Dit is ook de plek waar je een paar creatieve ideeën kunt uitproberen. Mensen zoeken bijvoorbeeld naar “klei op canvas”. Dat gaat om reliëf: je plakt of modelleert een dikke laag structuurpasta of kleipasta op het doek en schildert erover. Het geeft een voelbaar oppervlak, bijvoorbeeld voor bloemen, golven of abstracte werken. Gebruik daarvoor materiaal dat bij het doek past en laat het goed drogen, zodat het niet loslaat.

Schilder ideeën voor canvas

Wie net een doek heeft gekocht, weet soms niet waar te beginnen. Een paar ideeën voor een klein doek (20 × 30 tot 40 × 50 cm):

• Een lucht. Een gradiënt van blauw naar oranje, met een paar wolken. Een mooie eerste oefening.
• Een stilleven. Een vaas, een appel, een fles. Eenvoudige vormen en veel te oefenen met licht.
• Een abstract schilderij. Vlakken in twee of drie kleuren, met een mes of spons aangebracht.
• Een landschap. Een horizon, een veld en een lucht. De basis van vrijwel elk landschap.
• Een dier of een bloem. Kies een eenvoudig onderwerp en werk van donker naar licht.
• Van foto naar canvas. Kies een foto, teken de hoofdvormen over en schilder de grote vlakken. Het is een goede manier om te oefenen met verhoudingen.

Meer inspiratie vind je bij het palet van kleuren dat je gebruikt, en bij het licht waarmee je werkt: een daglichtlamp helpt als je ’s avonds schildert.

Canvas kopen online of in de winkel?

Je kunt canvas kopen in een kunstenaarswinkel, een hobbywinkel, een grote bouwmarkt of -doe-het-zelfzaak of online. Elk heeft voor- en nadelen.

• Kunstenaarswinkel. Je kunt het doek voelen, de spanning controleren en advies vragen. De prijs ligt meestal hoger, maar de kwaliteit is beter te beoordelen. Een goede plek om te beginnen met canvas kopen als je het nog niet kent.
• Hobbywinkel en keten. Veel keuze in standaardformaten en vaak aantrekkelijke prijzen per set. Let op de dikte van het doek en de kwaliteit van de grondlaag.
• Online. De grootste keuze en vaak de laagste prijs, ook voor grote formaten en op maat. Je kunt het doek niet voelen, dus lees de specificaties goed: vezel, gewicht, diepte van het spieraam en of het doek voorbereid is. Bij canvas kopen op afstand is een kleine eerste bestelling slim.
• Op maat. Zoek je een bijzonder formaat, dan laten sommige winkels een doek op maat spannen. Dat kost meer, maar het past precies bij je plek of je lijst.

Een goed uitgangspunt is om voor je eerste doeken goedkoop te kopen en voor werk dat je wilt bewaren iets duurder. Een setje van vijf kleine doeken is een goede start: je kunt oefenen zonder dat elk doek een groot gevoel van “dit moet lukken” geeft. Zo wordt canvas kopen een gewone, plezierige stap in plaats van een keuze waar je lang over twijfelt.

Waar let je op bij canvas kopen?

Een korte checklist voor je in de winkel staat:

1. De spanning. Duw met je vinger op het doek. Het moet strak staan en veren, niet slap hangen.
2. De weving. Kijk tegen het licht. Een regelmatige weving zonder gaten of dikke plekken is beter.
3. De grondlaag. Een gelijkmatige witte laag zonder vlekken of kale plekken. Bij een goedkoop doek is de grondlaag vaak dun.
4. Het spieraam. Recht, zonder kromming, met een stevige hoek. Een kromgetrokken frame geeft een scheef doek.
5. De randen. Zijn de nietjes aan de achterkant, dan blijft de voorkant schoon en kun je het doek zonder lijst ophangen.
6. De prijs per formaat. Vergelijk prijzen per vierkante decimeter, niet alleen per doek. Een set van meerdere doeken is vaak voordeliger voor oefenen.

Koop bij twijfel een of twee doeken uit verschillende prijsklassen en probeer ze. Zo leer je canvas kopen op basis van wat je zelf prettig vindt. Je merkt snel wat voor jou prettig werkt.

Veelgestelde vragen over canvas kopen

Een stevige ezel voor je canvas

Een tafelezel is een schildersezel voor op tafel. Je zet hem op een stevige tafel, plaatst je doek erop en schildert rechtop, zonder dat je een grote ezel op de vloer nodig hebt. Let bij het kiezen op het maximale doekformaat, de stabiliteit, het materiaal en of er opbergruimte voor verf en penselen is. Voor doeken tot 30 cm is een kleine tafelezel genoeg.

Veel mensen die willen schilderen hebben geen eigen kamer. Dan is een tafelezel een slimme oplossing: hij past op de keukentafel of een bureau en is na afloop zo opgeruimd. In dit artikel lees je wat een tafelezel is, wanneer hij handig is en waar je op let bij het kiezen. Aan het eind vergelijken we vier tafelezels van AYOO. Wil je meer weten over de basis van schilderen? Lees dan onze gids schilderen voor beginners.

Wat is een tafelezel

Een ezel houdt een doek rechtop. De Nederlandstalige Wikipedia over de schildersezel beschrijft de tafelezel als de kleinste variant, die op een tafel staat en het werkstuk rechtop houdt. Daar tegenover staan de zware studio-ezels met een H-vormig frame en de draagbare veldezel met drie poten. De Engelstalige Wikipedia over de ezel vermeldt dat er ook kortere ezels bestaan die voor gebruik op een tafel zijn ontworpen, en dat ezels meestal van hout, aluminium of staal zijn, waarbij kunstenaarsezels nog steeds vooral van hout zijn.

Waarom rechtop schilderen? Volgens de Nederlandstalige Wikipedia voorkomt een rechtopstaand schilderij perspectivische vervorming, die ontstaat als het plat op een tafel ligt. Dat is een van de redenen waarom ook een kleine tafelezel een stap vooruit is ten opzichte van schilderen op een vlakke tafel.

Voor wie is een tafelezel handig

Een tafelezel past in deze situaties:

• Je hebt weinig ruimte. Een tafelezel staat op een eettafel, bureau of werkblad en verdwijnt daarna in een kast.
• Je schildert kleine doeken. Tot ongeveer 30 of 40 cm is een tafelezel uitstekend, en sommige modellen tot 55 cm of meer.
• Je wilt ook tekenen. Een schetsboek rechtop geeft een beter overzicht dan plat op tafel.
• Je neemt je spullen mee. Sommige tafelezels klappen dicht tot een kist of koffer met een handvat, handig voor een cursus of een vakantie.
• Je wilt kunst tonen. Een tafelezel kan ook een schilderij, foto of menukaart presenteren.
• Je begint met schilderen. Een betaalbare, compacte ezel is een mooie eerste aanschaf.

Werk je het liefst aan grote doeken of sta je graag bij het schilderen? Dan is een schildersezel op de vloer een betere keuze.

Waar let je op bij een tafelezel

Maximaal doekformaat

Het belangrijkste kenmerk. Kijk naar de maximale doekhoogte die de ezel kan dragen. AYOO-tafelezels gaan van doeken tot 30 cm tot doeken tot 66 cm, zie hieronder. Heb je een groter doek, dan past het niet. Lees meer over formaten in onze gids over het schilderdoek.

Stabiliteit

Een tafelezel moet stil blijven staan, ook als je met een penseel op het doek drukt. Kijk naar de bouw, het gewicht en de voetjes. Rubberen voetjes voorkomen dat de ezel schuift en beschermen je tafelblad tegen krassen.

Materiaal

Hout is het gebruikelijke materiaal voor een kunstenaarsezel. Beukenhout is hard en stabiel, dennenhout is lichter. Kijk of het hout FSC-gecertificeerd is als je duurzaamheid belangrijk vindt.

Verstelbaarheid

Een instelbare hoek of een klem die langs de mast schuift laat je het doek op de juiste hoogte zetten. Voor aquarel en dunne verf is een schuine stand prettig, voor dikke verf een rechte stand.

Opbergruimte

Sommige tafelezels hebben een lade of een kist voor tubes en penselen. Dat is praktisch: alles bij elkaar en een opgeruimde tafel.

Inklapbaar en gewicht

Als je de ezel vaak opbergt of meeneemt, is een inklapbaar model met laag gewicht handig.

Vier tafelezels van AYOO vergeleken

AYOO heeft vier tafelezels van beuken- of dennenhout. Alle gegevens hieronder komen uit onze productbeschrijvingen.

De Carel Fabritius: compact voor kleine doeken

De Carel Fabritius is een compacte tafelezel van beukenhout met een uitschuiflade en een houten palet. Hij is geschikt voor doeken tot 30 cm, klapt in tot een platte koffer met handvat en heeft rubberen voetjes. Een goede keuze om mee te beginnen.

De Mondriaan: ezel en opbergkist in één

De Mondriaan is een tafelezel en opbergkist in één, van FSC-gecertificeerd beukenhout. Het werkvlak is verstelbaar van plat tot rechtop, de mast schuift mee omhoog voor doeken tot 55 cm hoog en onder het werkvlak zit een opbergvak met een uitneembare binnenbak. Opgeklapt is de kist 36 × 27 × 9,5 cm en weegt hij 1,3 kg. Er past een A4-schetsboek in.

De Pieter Bruegel de Oude: stevig en inklapbaar

De Pieter Bruegel de Oude is een stevige tafelezel van FSC-beukenhout, tot 103 cm hoog en voor doeken tot 64 cm. Hij weegt 1,1 kg, klapt plat in en heeft rubberen voetjes. Hij is bedoeld om aan te schilderen, maar ook om een schilderij of foto mee te tonen.

De Pieter de Hooch: H-frame voor grotere doeken

De Pieter de Hooch is een tafelezel met H-frame van FSC-dennenhout, verstelbaar van 82 tot 117 cm en voor doeken tot 66 cm. Hij heeft een draaiknop om de klem te verstellen en rubberen voetjes en klapt plat in. Hij weegt 1,8 kg.

Welke past bij jou

• Je begint en schildert klein: De Carel Fabritius.
• Je wilt alles in één kist, en mee kunnen nemen: De Mondriaan.
• Je wilt een stevige tafelezel voor een groter doek: De Pieter Bruegel de Oude of De Pieter de Hooch.
• Je wilt vooral kunst tonen en soms schilderen: De Pieter Bruegel de Oude.

Een goede plek en goed licht

Zet een tafelezel op een stabiele, vlakke tafel, bij voorkeur bij een raam. Zorg dat je op een stoel zit die de juiste hoogte heeft, zodat het doek op ooghoogte staat. Leg een zeil of krant onder de ezel, want ook kleine druppels laten sporen na. Heb je ’s avonds nodig? Lees dan ons artikel over de daglichtlamp. Voor je verf is een palet onmisbaar: een stuk wit keukenplastic werkt prima, een houten palet is mooier.

Welke verf en welk papier passen erbij

Een kleine ezel past bij acrylverf en olieverf op een doek, maar ook bij aquarel en tekenen. Voor aquarel zet je het werkvlak schuin, zodat de verf niet wegloopt, en gebruik je een blok aquarelpapier. Voor acryl en olieverf kun je het werkvlak rechtop zetten. Heb je een kleine ruimte? Kies dan voor acrylverf, want die droogt snel en je ruimt alles op met water. Voor tekenen volstaat een schetsboek op het werkvlak en een potlood in de opbergruimte. Zo gebruik je dezelfde opstelling voor meerdere technieken zonder iets te hoeven verbouwen.

Onderhoud van een houten ezel

Een houten ezel gaat jaren mee als je hem een beetje verzorgt. Veeg verfspatten direct weg met een vochtige doek, zolang de verf nog nat is. Droge acrylverf haal je met wat water en een zachte borstel van het hout. Bewaar de ezel droog en niet naast een verwarming of in een vochtige ruimte, want hout kan krom trekken of scheuren. Draai schroeven en scharnieren af en toe na als ze los gaan zitten. Een dun laagje meubelwas of olie op het onbehandelde hout houdt het mooi, maar test dat eerst op een onzichtbare plek. Klap de ezel na gebruik dicht en berg hem op een plek op waar niets op kan vallen.

Veelgemaakte fouten

• Een te groot doek kiezen. Controleer de maximale doekhoogte.
• Een wiebelende tafel gebruiken. Zet de ezel op een stevig oppervlak.
• Geen zeil onder de ezel. Verf verwijderen van een tafel kost tijd.
• Te laag werken. Zet de ezel op ooghoogte, anders krijg je nekklachten.
• Een decoratief ezeltje gebruiken om op te schilderen. Het is niet stevig genoeg.

Tafelezel of vloerezel?

Wie een tafelezel kiest, doet dat meestal om ruimte te besparen. Toch is een vloerezel soms een betere keuze. Een korte vergelijking helpt:

• Ruimte. Een tafelezel past op een bureau of werktafel en neemt weinig plek in. Een vloerezel heeft meer vloeroppervlak nodig.
• Doekformaat. Op een tafelezel schilder je meestal kleinere doeken. Voor grotere formaten is een vloerezel stabieler.
• Houding. Bij een tafelezel zit je vaak, bij een vloerezel kun je staan en met je hele arm schilderen.
• Opslag. Een tafelezel is eenvoudig op te bergen in een kast of lade.
• Prijs. Tafelezels zijn doorgaans goedkoper, al hangt dat van het model af.

Heb je weinig ruimte, schilder je kleine werken of wil je op de bank of aan tafel werken? Dan past een tafelezel. Wil je grote doeken en een vrije beweging, kijk dan bij schildersezel of ezel voor schilderij. Voor kleine formaten is er ook de mini-ezel.

De juiste werkhoogte en houding

Bij een tafelezel is de hoogte van de tafel bepalend. Een te lage tafel zorgt voor een gebogen rug, een te hoge tafel voor opgetrokken schouders. Een paar richtlijnen:

1. Zit rechtop met beide voeten op de grond.
2. Zorg dat het doek ongeveer op ooghoogte staat of iets lager, zodat je niet naar boven hoeft te kijken.
3. Houd je elleboog in een ontspannen hoek, zodat je arm kan bewegen zonder te verkrampen.
4. Sta tussendoor op en kijk op een afstand naar je werk.
5. Gebruik een kussen of een verhoogde ondergrond onder de ezel als je tafel te laag is.

Kantel de ezel iets naar je toe als hij dat toelaat. Dat voorkomt reflectie van lamplicht op natte verf en maakt kleuren beter zichtbaar. Een daglichtlamp helpt daarbij; lees meer bij daglichtlamp.

Een tafelezel opbergen en meenemen

Een voordeel van een tafelezel is dat je hem makkelijk kunt opbergen of meenemen. Controleer vooraf of de ezel inklapbaar is. Daarna een paar praktische punten:

• Haal de schroeven of knoppen niet te strak aan. Houten delen kunnen krimpen of uitzetten.
• Laat de ezel niet langdurig in vochtige ruimtes staan, zoals een kelder of schuur.
• Gebruik een tas of hoes als je de ezel vervoert, zodat de afwerking niet beschadigt.
• Bewaar penselen, tubes en palet apart, zodat verf niet op het hout komt.

Wie vaak buiten schildert, kan het best de ezel kiezen die het lichtst is en toch stabiel. Een lichte ezel kan in de wind omvallen, dus beschut hem of verzwaar hem eventueel met een tas aan de poot. Het verplaatsen gaat het gemakkelijkst met twee handen en het doek er eerst afhalen.

Handige extra spullen bij een tafelezel

Met een paar kleine hulpmiddelen werk je prettiger:

• Een antislipmat onder de ezel, zodat hij niet schuift.
• Een klein bijzettafeltje voor je verf, water en palet.
• Een plastic zeil of oude krant om de tafel te beschermen.
• Een kleine lamp met neutraal, helder licht.
• Een kistje of tas met je penselen, zodat alles bij elkaar blijft.

Hoeveel je nodig hebt, hangt af van je werkwijze. Begin eenvoudig en voeg toe wat je mist. Uiteindelijk is de beste tafelezel degene waar je graag aan werkt.

Veelgestelde vragen over tafelezels

Kies je tafelezel

Aquarel penselen zijn zacht, houden veel water vast en hebben een fijne punt. Voor beginners is een set van drie genoeg: een rond penseel maat 8, een rond penseel maat 4 en een plat penseel van ongeveer 2 cm. Synthetische haren zijn goedkoper en duurzaam, natuurhaar zoals marter of eekhoorn houdt meer water vast maar is duurder.

Bij aquarel doet het penseel meer dan bij andere verf. Het draagt het water, regelt hoeveel verf op het papier komt en bepaalt hoe zacht of scherp een rand wordt. Daarom is het de moeite waard om aquarel penselen met zorg te kiezen. In dit artikel lees je waar het haar van gemaakt is, welke vormen en maten je nodig hebt, hoe je een eenvoudige set samenstelt en hoe je je penselen verzorgt. Wil je eerst de basis? Lees dan onze gids schilderen voor beginners en de gids over aquarel schilderen.

Waaraan herken je een goed aquarel penseel

Een aquarel penseel moet drie dingen kunnen. Het moet veel water en verf opnemen, die gelijkmatig afgeven en na het schilderen terugveren tot een fijne punt. Dat bepaalt het haar, de vorm en de kwaliteit van de ferrule, de metalen huls die de haren vasthoudt.

Test een penseel in de winkel, als dat kan. Maak de haren nat, schud het water eruit en kijk of de punt netjes samenkomt. Een penseel met een puntje dat uitwaaiert of met haren die alle kanten op staan, is niet geschikt voor fijn werk. Controleer ook of de huls stevig vastzit en of er geen haren loslaten als je er met je vinger overheen strijkt.

Natuurhaar of synthetisch

De Nederlandstalige Wikipedia over het penseel noemt als haarsoorten onder meer marter, das, eekhoorn, rund, kameel en synthetische vezels. Marter en eekhoorn zijn het duurst. Penselen met zacht haar worden onderscheiden van kwasten, die doorgaans van stijf varkenshaar zijn gemaakt en meer penseelstreken laten zien.

Natuurhaar

Natuurhaar, zoals marter (vaak ‘kolinsky’) of eekhoorn, is zacht en houdt veel water vast. Daardoor kun je een lang vloeiend vlak in één keer schilderen zonder steeds opnieuw verf op te nemen. De punt blijft goed in vorm. Het nadeel is de prijs, en dat je er zorgvuldig mee moet omgaan.

Synthetisch

Synthetische penselen zijn volgens Wikipedia duurzamer en veel goedkoper. Vroege versies hielden weinig verf vast, maar dat is verbeterd: tegenwoordig maken fabrikanten synthetische aquarel penselen die dicht bij natuurhaar komen. Voor beginners is dit een slimme keuze. Je kunt ze ruwer behandelen, en ze zijn niet duur als er één kapotgaat.

Mengsels

Sommige penselen combineren natuurlijk en synthetisch haar. Ze houden meer water vast dan zuiver synthetisch en zijn goedkoper dan zuiver natuurhaar. Een goede middenweg als je meer wilt dan een eenvoudige beginnersset.

Vormen van aquarel penselen

De Engelstalige Wikipedia over het penseel beschrijft de gebruikelijke vormen. Een rond penseel heeft een puntige kop met lange, dicht op elkaar staande haren, en wordt gebruikt voor details. Een plat penseel verspreidt verf snel over een vlak. Een filbert is een plat penseel met een afgeronde kop. De Nederlandstalige Wikipedia vermeldt dat ronde penselen worden gebruikt voor lijnen met dunne verf, en noemt de langste en dunste ronde penselen ‘slepers’. Voor aquarel zijn dit de belangrijkste vormen.

• Rond penseel. Het allroundpenseel voor aquarel. Met een grote maat schilder je vlakken, met de punt lijnen en details.
• Plat penseel. Voor brede washes, luchten en achtergronden. Een plat penseel van 2 tot 3 cm is ideaal.
• Sleper (rigger). Een lang, dun penseel voor takken, grassprieten en lange lijnen.
• Waaierpenseel. Voor texturen, zoals gras, bladeren en haar.
• Filbert. Voor zachte randen en bladeren, een stap verder dan beginner.
• Wash-penseel (mop). Een groot, zacht penseel dat enorm veel water vasthoudt. Handig voor grote vlakken en nat-in-nat.

Welke maten heb je nodig

De maten verschillen per merk, maar als richtwaarde kun je dit aanhouden:

• Rond 2 tot 4: details en kleine lijnen.
• Rond 6 tot 8: de maat die je het meest gebruikt, voor vormen en bladeren.
• Rond 10 tot 12: grotere vlakken en nat-in-nat werk.
• Plat 1 tot 3 cm: achtergronden en luchten.

Hoe groter het penseel, hoe meer water het vasthoudt. Dat betekent dat je met één groot penseel een grote lucht in één keer kunt schilderen. Gebruik voor fijne details een klein penseel met een fijne punt. Kijk bij het kopen naar de maat in millimeters, want het nummer zegt weinig over de echte grootte.

Een beginnersset samenstellen

Je hebt voor aquarel weinig penselen nodig. Deze set is genoeg voor de eerste maanden:

1. Een rond penseel maat 8 voor de meeste werk.
2. Een rond penseel maat 4 voor details.
3. Een plat penseel van 2 cm voor luchten en achtergronden.
4. Eventueel een sleper voor lange lijnen.

Aquarel penselen kopen kan bij hobbywinkels, kunstenaarswinkels en online. Een aquarel penselen set is voor beginners vaak voordeliger dan losse penselen, maar kijk of er geen onnodige penselen in zitten. Een set van drie tot vijf goed gekozen penselen is beter dan twintig goedkope. Meer algemene informatie over penselen en het onderhoud ervan vind je in onze gids over penselen.

Aquarel penselen verzorgen

Goede zorg zorgt ervoor dat je penselen jaren meegaan.

• Spoel direct na gebruik met schoon, lauw water. Laat verf nooit in het penseel opdrogen.
• Gebruik geen heet water. Dat kan de lijm in de huls aantasten en de haren losmaken.
• Laat ze nooit op de haren staan in een pot water. De Wikipedia waarschuwt dat dit de penselen beschadigt.
• Breng de punt in vorm met je vingers en laat het penseel liggend of met de haren omhoog drogen.
• Bewaar ze in een etui of een pot met de haren omhoog, op een droge plek.
• Bescherm natuurhaar tegen motten, bijvoorbeeld in een afgesloten etui.
• Gebruik ze alleen voor aquarel. Aquarel penselen zijn te zacht voor acryl of olieverf en slijten snel als je ze daarvoor gebruikt.

Aquarel penselen bij je werkplek

Aquarel schilder je meestal plat op tafel of op een licht schuine plank. Een palet met mengvakken en een glas water horen bij je penselen. Werk je graag rechtop, bijvoorbeeld met een aquarelblok op een tafelezel, zet dan de hoek van je schildersezel schuin zodat de verf niet wegloopt. Heel natte aquarel loopt immers snel naar beneden. Goed licht helpt je de kleuren te beoordelen: lees meer in ons artikel over de daglichtlamp. Wie liever op een hard oppervlak schildert, zoekt het in speciaal aquarelcanvas of een aquarelpaneel, dat anders is dan het gewone schilderdoek.

Veelgemaakte fouten

• Een te groot of te klein penseel kiezen. Begin met rond 8.
• Het penseel uitkleuren in schoon water. Gebruik twee potten water: een om uit te spoelen en een voor schoon water.
• Aquarel penselen voor acryl gebruiken. Dat verslijt de haren.
• Hard drukken. Een aquarel penseel werkt met water, niet met kracht.
• Penselen in water laten staan. De punt buigt en blijft kromgetrokken.

Aquarel penselen kopen: waar let je op in de winkel?

Wie aquarel penselen kopen wil, ziet in een hobbywinkel meteen een muur vol varianten. Een paar eenvoudige controles helpen je een goede keuze te maken, ook zonder veel ervaring.

• Test de punt. Bij een nat penseel moet de haren samen een scherpe punt vormen. Een penseel dat uitwaaiert, is minder geschikt voor details.
• Controleer de veerkracht. Druk het penseel zachtjes op je hand: het moet snel terugveren naar de oorspronkelijke vorm.
• Kijk naar de ferrule. Dat is de metalen huls. Die moet stevig vast zitten, zodat er geen haren uitvallen.
• Voel de steel. Een lichte, goed uitgebalanceerde steel is prettiger dan een zware.

Koop in het begin geen grote set van dertig penselen. Een kleine set met een paar kwaliteitspenselen werkt beter dan veel goedkope exemplaren die snel uitzakken.

Een aquarel penselen set samenstellen voor beginners

Voor beginners zijn aquarel penselen voor beginners vaak handiger als je ze zelf combineert dan als je een vaste set neemt. Een praktische basis ziet er zo uit:

1. Een grote ronde of platte kwast voor lucht, achtergrond en waterige vlakken.
2. Een middelgrote ronde kwast als allroundpenseel voor het meeste werk.
3. Een kleine ronde kwast met een fijne punt voor details en lijnen.

Met drie penselen kom je ver. Voeg later een waaierkwast, een lijnkwast of een groter wassingspenseel toe als je merkt dat je daar iets aan mist. Zo geef je je geld uit aan wat je echt gebruikt.

Zoek je meer achtergrond bij het schilderen zelf? Op de pagina over aquarel schilderen staat hoe je met water en pigment werkt, en op de pagina over penselen lees je meer over de soorten kwasten in het algemeen.

Van penseel naar techniek: wat je ermee kunt doen

Het penseel stuurt wat je op papier doet. Een paar korte oefeningen laten je voelen wat elk penseel kan.

• Lijntjes trekken. Met alleen de punt maak je dunne lijnen, met meer druk dikkere. Oefen een rij lijnen met steeds meer druk.
• Een gelijkmatige vlakwas. Trek met een groot penseel een vlak in horizontale banen, steeds iets overlappend, en kantel het papier licht.
• Nat-in-nat. Maak het papier nat en laat kleur erin vloeien. Het penseel dat veel water vasthoudt, is hier het prettigst.
• Droogpenselen. Neem weinig water en sleep het penseel over ruw papier voor een gebroken, korrelige lijn.

Door deze oefeningen een paar keer te doen, leer je je penselen kennen. Je merkt welk penseel het meeste water vasthoudt, welk het snelste droogt en welk het beste een puntige lijn geeft. Maak er een proefblad van en bewaar het bij je penselen, als naslag voor later.

Veelgestelde vragen over aquarel penselen

Verder lezen

Een ezel voor je schilderij kies je op drie dingen: waar je hem gebruikt, hoe groot je doeken zijn en of je hem ook wilt laten staan. Wil je thuis schilderen, dan is een staande studio-ezel de beste keuze. Heb je weinig ruimte, dan werkt een tafelezel. Schilder je buiten, dan neem je een veldezel. Een ezel kan ook dienen om een schilderij te tonen.

Wie een ezel voor een schilderij zoekt, zoekt eigenlijk twee dingen. Sommigen willen een ezel om zelf op te schilderen. Anderen willen een ezel om een afgemaakt schilderij neer te zetten, bijvoorbeeld in de woonkamer. In deze uitleg komen beide aan bod. Je leest welke soorten ezels er zijn, waar je op let bij het kopen en hoe je een schilderij op een ezel mooi laat staan. Meer over de basis lees je in ons stappenplan om te leren schilderen, en over de ezel zelf in de uitgebreide gids over de schildersezel.

Waarom schilder je op een ezel?

Je kunt een doek op tafel leggen, maar bijna elke schilder werkt liever rechtop. Het heeft een reden. Als je op een tafel schildert, kijk je schuin naar beneden. Dan lijkt een kop te lang of een horizon scheef, en pas als je het schilderij ophangt, zie je de fouten. Op een ezel staat het doek rechtop, op ooghoogte, en zie je de verhoudingen zoals ze straks aan de muur zijn.

Daarnaast kun je op een ezel makkelijker een stap achteruit doen. Dat klinkt klein, maar het is de beste manier om je werk te beoordelen. Op een afstand van twee of drie meter zie je meteen of de kleuren kloppen en of het licht in je schilderij een logische richting heeft. Staande werk je ook ontspannener: je schouders blijven los, je beweegt vanuit je arm en je rug hangt niet scheef over een tafel.

Een ezel is geen nieuwe uitvinding. Wikipedia schrijft in het artikel over de ezel dat ezels al in het oude Egypte werden gebruikt en dat Plinius de Oudere in de eerste eeuw een groot paneel op een ezel noemt. Het idee is dus al eeuwen hetzelfde: een steun die het werk rechtop houdt.

De soorten ezel voor een schilderij

Er zijn grofweg drie soorten, en elk heeft een eigen gebruik. Wikipedia noemt studio-ezels, veldezels en tafelezels.

Staande studio-ezel

Een studio-ezel staat op de vloer en is bedoeld voor vast gebruik thuis of in een atelier. Hij is groot, stevig en geschikt voor doeken van klein tot groot. Veel modellen hebben een verstelbare hoogte, zodat je de ezel op ooghoogte zet, of zittend en staand kunt schilderen. Een goede studio-ezel heeft vaak een lade of schap voor penselen en tubes. Dit is de meest gekozen ezel voor een schilderij als je thuis veel schildert.

Wikipedia onderscheidt bij de constructie de A-frame, op drie poten, en de H-frame, met twee rechtopstaande balken en een dwarsbalk. Voor thuisgebruik zie je ook vaak een model op vier poten, dat extra stabiel staat. Heb je een stevige staande ezel, dan kun je er ook een groot doek van een meter op zetten.

Tafelezel

Een tafelezel is een kleine ezel die op tafel staat. Hij is handig als je weinig ruimte hebt, voor kleine doeken en voor kinderen. Je kunt hem na het schilderen op een plank in de kast zetten. Het nadeel is dat je lager zit, dat je de tafel erbij nodig hebt en dat grotere doeken er niet op passen. Een tafelezel is ook geschikt om een klein schilderij te tonen op een dressoir of boekenkast.

Veldezel

Een veldezel, ook wel kofferezel, is draagbaar. Hij klapt op en past in een tas of koffer, vaak met ruimte voor je verf. Wikipedia noemt hem de ezel voor buiten, met opklapbare driepoot. Hij is lichter dan een studio-ezel en minder stevig, dus hij is minder prettig voor grote doeken. Wil je buiten schilderen, bijvoorbeeld een landschap, dan is hij de handigste keuze.

Waar let je op bij een ezel voor een schilderij?

Onderstaande punten helpen je kiezen.

1. Stevigheid. De ezel moet niet wiebelen als je met je penseel drukt. Kijk naar het materiaal en het gewicht. Een ezel van massief hout staat vaak rustiger dan een lichte metalen of dunne houten constructie.
2. Maximale doekhoogte. Dit staat meestal bij de specificaties. Kies een ezel die past bij het grootste doek dat je wilt schilderen, en zorg dat hij nog iets meer aankan.
3. Verstelbaarheid. Een ezel die je omhoog en omlaag kunt zetten, past bij meer mensen en meer manieren van werken. Ook handig: een werkvlak dat kantelt, zodat je ook aquarel of een nat doek kunt schilderen.
4. Opbergplek. Een lade of schap voor penselen, tubes en een palet scheelt veel zoeken. Je werkt rustiger als alles binnen handbereik ligt.
5. Opvouwbaarheid. Heb je weinig ruimte, dan is een ezel die je kunt opvouwen of wegzetten een voordeel.
6. Het materiaal. Hout is stevig en warm in een woonkamer. Metaal is lichter. Let bij hout op FSC-certificering als je duurzaam wilt kopen.

Wil je meer weten over wat je verder nodig hebt, bekijk dan ook de uitleg over een schilderdoek, een palet en een daglichtlamp.

Welk formaat doek past op welke ezel?

Een doek wordt meestal op een houten frame gespannen, een spieraam of stretcher. Wikipedia beschrijft in het artikel over canvas dat het doek over zo’n houten frame wordt gespannen, vaak met nietjes. Het formaat van dat frame bepaalt wat je ezel moet kunnen. Vuistregel:

Dit zijn richtwaarden, geen normen. Kijk altijd naar de maximale hoogte en breedte in de specificaties van de ezel zelf. Let ook op de diepte van het spieraam: een doek met een brede rand heeft meer ruimte nodig dan een dun paneel.

Een schilderij op een ezel in de woonkamer

Een ezel dient niet alleen om te schilderen. Veel mensen zetten een schilderij op een ezel in de woonkamer, omdat het zo een levendig, persoonlijk accent geeft. Een kunstwerk op een ezel ziet er minder formeel uit dan een lijst aan de muur, en je kunt het eenvoudig vervangen. Dat past goed bij een huis waar je werk wisselt, zeker als je zelf schildert.

Een paar tips voor het tonen van een schilderij op een ezel:

• Kies een rustige plek. Een hoek van de kamer, naast een raam of een plant, werkt goed. Laat genoeg ruimte om het schilderij heen, zodat het kan ademen.
• Let op het licht. Direct zonlicht kan kleuren doen verbleken, vooral bij aquarel en papier. Zet het schilderij niet in de volle zon en niet vlak boven een verwarming.
• Zorg dat het vaststaat. Een ezel die met een zwaar schilderij wiebelt, is een risico. Kies een model met een stevige voet, en zet bij een groot schilderij de onderrand op de ezelbalk vast.
• Pas het formaat aan. Een klein schilderij verdwijnt op een grote ezel. Een tafelezel op een dressoir is dan mooier dan een staande ezel op de vloer.
• Combineer met je stijl. Een lichte houten ezel past bij een rustig, natuurlijk interieur, bijvoorbeeld in een japandi-stijl.

De kamer wordt er persoonlijker van, en het schilderij wordt een levend onderdeel van je huis, in plaats van iets wat achter glas hangt.

Hout, metaal of kunststof: waar maak je de ezel van?

Het materiaal bepaalt hoe een ezel voor een schilderij aanvoelt, hoe lang hij meegaat en waar hij thuishoort.

• Hout is de klassieker. Een houten ezel staat stevig, past bij een woonkamer en is prettig om mee te werken. Beuken is een hard hout dat veel gebruikt wordt. Houten ezels zijn zwaarder, dus je zet ze niet elke dag opnieuw op.
• Metaal (aluminium of staal) is lichter en vaak opvouwbaar. Dat is handig voor een veldezel of een ezel die je na gebruik opbergt. Dunne metalen poten kunnen wel wiebelen bij grote doeken.
• Kunststof of karton vind je vooral bij tafelezels en kindermodellen. Voor een eerste proef is het prima, voor een schilderij van enig formaat is het te licht.

Kijk ook naar de details: schroefverbindingen die je kunt vastzetten, een rand die het doek stevig vasthoudt, en een voet die niet kantelt. Een ezel hoeft niet duur te zijn, maar een ezel voor een schilderij moet wel zijn werk doen zonder dat je er steeds aan hoeft te denken.

De ezel instellen en onderhouden

Heb je een ezel voor je schilderij gekocht, zet hem dan eens goed neer voor je begint. Dat kost vijf minuten en scheelt later veel ergernis.

1. Zet hem op een vlakke ondergrond. Een ezel op een scheve vloer geeft een scheef doek. Leg bij een ongelijke vloer een stukje hout of vilt onder een poot.
2. Stel de hoogte in op ooghoogte. Het midden van je doek staat ongeveer op ooghoogte, zodat je niet naar boven of beneden hoeft te kijken.
3. Zet het doek stevig vast. Het doek rust op de onderbalk en wordt bovenaan vastgezet. Het moet niet bewegen als je verf aanbrengt.
4. Laat ruimte rondom. Zorg dat je een stap achteruit kunt doen en dat je niet tegen de ezel aan loopt. Een mat of oud laken beschermt de vloer tegen verf.
5. Maak hem schoon. Veeg verf en water af voor het droogt. Behandel hout af en toe met een beetje olie of was, zodat het niet uitdroogt.

Een ezel voor een schilderij kan jaren meegaan. Houten ezels worden bij goed onderhoud alleen maar mooier, en kleine verfspatten horen bij het gebruik.

Een ezel voor een schilderij in verschillende stijlen

Een ezel in de woonkamer valt op. Daarom is het slim om de ezel en het schilderij op elkaar af te stemmen. In een rustig, licht interieur past een lichte houten ezel met een schilderij in zachte tinten. In een donkerder, klassiek interieur staat een ezel van donker hout met een olieverfschilderij mooi. Heb je een moderne ruimte met veel wit en zwart, dan kan een slanke ezel van zwart metaal juist een scherp accent zijn.

Een schilderij op een ezel in de woonkamer werkt ook goed als je regelmatig wisselt. Zet in de lente een bloemenschilderij op de ezel en in de winter een donkerder werk. Zo houd je je huis levend zonder te verbouwen, en zie je je eigen werk dagelijks. Veel schilders zetten hun nieuwste doek een tijd op de ezel in de huiskamer voor ze het ophangen. Zo zie je of het blijft werken bij verschillende licht en of je nog iets wilt veranderen. Wil je het uiteindelijk aan de muur hangen, lees dan hoe je dat doet in onze uitleg over schilderij ophangen.

Een ezel voor je schilderij kiezen als beginner

Ben je net begonnen, dan hoef je niet meteen de grootste ezel te kopen. Het belangrijkste is dat de ezel stevig is, dat je hem op de juiste hoogte kunt zetten en dat hij in je huis past. Een paar vragen om jezelf te stellen:

• Waar ga ik schilderen, en kan de ezel daar blijven staan?
• Hoe groot worden mijn doeken in het eerste jaar?
• Wil ik staand schilderen, of ook zittend?
• Zet ik mijn verf en penselen liever op de ezel of op een tafeltje ernaast?

Als je op deze vragen antwoord weet, is de keuze meestal snel gemaakt. Bij twijfel is een verstelbare staande ezel van hout een veilige keuze: hij groeit mee met je doeken, je kunt hem aan je lengte aanpassen en hij ziet er mooi uit in huis.

Veelgestelde vragen over een ezel voor een schilderij

Een ezel die past bij je schilderij

Een mini ezel is een kleine ezel die je op een tafel zet. Je gebruikt hem op twee manieren: om te schilderen op een klein doek, of om iets te tonen, zoals een kaartje, een foto of een klein schilderij. Voor schilderen kies je een stevige tafelezel van hout met een verstelbare hoek. Om te tonen volstaat een eenvoudig, klein exemplaar.

Het woord mini ezel dekt meer dan je denkt. In de winkel vind je kleine houten ezeltjes van een paar centimeter hoog, bedoeld als decoratie of als houder voor een tekstkaartje. Maar er zijn ook tafelezels waarmee je echt kunt schilderen. Dat zijn andere producten, met een ander doel. In dit artikel zetten we de twee op een rij. Je leest waarvoor je een mini ezel gebruikt, waar je op let bij het kiezen en hoe je hem opstelt. Ben je net begonnen met schilderen? Lees dan eerst onze gids schilderen voor beginners.

Wat is een mini ezel

Een ezel is een standaard die een doek of een ander plat voorwerp rechtop houdt. Volgens de Engelstalige Wikipedia over de ezel bestaan er ezels voor het atelier, draagbare veld- of plein-air-ezels, en displayezels om afgewerkt werk te tonen. Kortere modellen zijn gemaakt voor gebruik op een tafel. De Nederlandstalige Wikipedia over de schildersezel noemt de tafelezel de kleinste variant, die het werkstuk rechtop houdt en onder meer wordt gebruikt bij het maken van miniaturen.

Een mini ezel is dus geen aparte categorie, maar een verzamelnaam voor een kleine ezel. Dat kan een werkezel zijn om aan te schilderen, of een toonezel om iets neer te zetten. De Engelstalige Wikipedia benadrukt dat displayezels eenvoudiger van ontwerp zijn en minder stabiliteit nodig hebben dan ezels waarmee schilders werken. Dat verklaart de grote prijsverschillen: een decoratief ezeltje is simpel, een werkezel moet een doek met natte verf stevig vasthouden terwijl je erop drukt met een penseel.

Waarvoor gebruik je een mini ezel

Schilderen op een klein doek

Voor wie in een kleine ruimte woont, is een mini ezel een uitkomst. Je zet hem op de keukentafel, schildert een uur en ruimt hem daarna op. Een tafelezel houdt je doek rechtop, zodat je de verhoudingen goed ziet. Een rechtopstaand schilderij voorkomt perspectivische vervorming, wat gebeurt als je op een plat liggend doek schildert, zo legt Wikipedia uit. Dat is bij kleine doeken, zoals 20 × 30 of 30 × 40 cm, een groot voordeel. Heb je een groter doek? Dan is een schildersezel op de vloer beter.

Een klein schilderij of foto tonen

Een mini ezel laat een klein doek, een foto of een kunstkaart rechtop staan op een plank, een bureau of een vensterbank. Mini canvas met ezel setjes zijn populair als cadeau of als decoratie: een klein doeltje van 10 × 10 cm op een houten ezeltje. Daarnaast zijn ze een leuke dagelijkse knutsel voor kinderen, die zo een eigen kleine expositie opbouwen.

Een naamkaartje of tekstbordje neerzetten

Voor een bruiloft of een feest gebruik je een mini ezel voor naamkaartjes, tafelnummers of een menukaart. Een klein houten ezeltje van enkele centimeters hoog is voldoende. Je kunt de kaartjes zelf beschilderen of bedrukken. Houten exemplaren passen goed bij een natuurlijke, rustieke stijl. Wil je er veel bestellen, kijk dan naar een set van meerdere stuks, want een enkel ezeltje is vaak duurder dan een set.

Op reis schilderen

Een tafelezel die dichtklapt tot een kistje of koffertje neem je makkelijk mee. Leuk voor in de trein, op een camping of in het park. Je hebt een tafel of een muurtje nodig om hem op te zetten.

Waar let je op bij het kiezen

Maximale doekhoogte

Kijk naar het grootste doek dat de ezel aankan. Een kleine tafelezel is bijvoorbeeld geschikt voor doeken tot 30 cm, een grotere tot 55 cm. Een doek dat te groot is, valt voorover of zit niet stevig. Vergeet niet dat de hoogte van het doek ook de breedte beïnvloedt. Meer over doekformaten lees je bij het schilderdoek.

Stabiliteit

Een mini ezel moet stevig staan, ook als je erop schildert. Kijk naar de voetjes (rubber voorkomt schuiven en krassen op je tafel), de bouw en de gebruikte materialen. De Engelstalige Wikipedia noemt hout, aluminium en staal als gebruikelijke materialen, waarbij kunstenaarsezels nog meestal van hout zijn. Hout geeft meer stevigheid dan dun plastic en ziet er mooier uit.

Verstelbare hoek

Een ezel met een verstelbare hoek laat je het doek rechtop of schuin zetten. Een schuine stand is prettig als je met veel water of vloeibare verf werkt, bijvoorbeeld bij aquarel of acryl met veel verdunner. Rechtop is beter voor dikke verf en een goed overzicht.

Opbergruimte

Sommige tafelezels hebben een lade of een kistje voor je verf en penselen. Dat is handig: alles bij elkaar en een opgeruimde tafel. Bij een kistjesmodel is de hele ezel ook een opbergbox.

Formaat dicht en gewicht

Als je hem vaak meeneemt, is het formaat dichtgeklapt en het gewicht belangrijk. Een compacte ezel past in een tas of een kast.

Twee tafelezels van AYOO

Voor wie echt wil schilderen, hebben wij twee tafelezels van beukenhout.

De Carel Fabritius is een compacte tafelezel met een uitschuiflade en een houten palet. Hij is geschikt voor doeken tot 30 cm, klapt in tot een platte koffer met handvat en heeft rubberen voetjes die je tafel beschermen. Een goede keuze om mee te beginnen.

De Mondriaan is een tafelezel en opbergkist in één, van FSC-gecertificeerd beukenhout. Je klapt hem open op tafel, zet je doek erop en hebt je penselen en verf binnen handbereik. Het werkvlak is verstelbaar en de ezel is geschikt voor doeken tot 55 cm hoog. Na afloop klap je alles dicht en neem je hem mee aan het handvat.

Beide zijn werkezels om mee te schilderen, geen decoratieve ezeltjes. Zoek je een klein ezeltje voor naamkaartjes of een foto? Dan heb je een eenvoudiger model nodig.

Zo gebruik je een tafelezel

1. Zet de ezel op een stabiele tafel waar je ruimte hebt om je spullen neer te zetten.
2. Stel de hoek in: rechtop voor dikke verf, iets schuin voor dunne of waterachtige verf.
3. Zet het doek erop en controleer of het stevig staat.
4. Leg je palet en penselen naast de ezel of in de lade.
5. Zorg voor licht. Zet de tafel bij een raam of gebruik een daglichtlamp.
6. Begin met grote vlakken en stap af en toe achteruit, zodat je het hele doek ziet.
7. Ruim op: klap de ezel dicht en berg hem op.

Voor een kleine ezel heb je ook een klein palet nodig. Een stuk wit keukenplastic of een bordje is genoeg.

Ideeën voor een mini ezel

• Een klein doek schilderen van 20 × 30 cm: een lucht, een bloem of een fruitstilleven.
• Een kinderwerk tonen op een plank.
• Een foto van een dierbare op een klein ezeltje.
• Een menukaart of een tafelnummer voor een etentje of bruiloft.
• Een mini canvas met ezel als cadeau, met een zelfgeschilderd tafereeltje.
• Een kleine expositie op een vensterbank, met drie of vier mini ezels.
• Een kerstkaart of wenskaart die je op tafel zet.

Een kleine werkplek inrichten

Een tafelezel heeft weinig ruimte nodig, maar een paar dingen maken het schilderen een stuk prettiger. Dek de tafel af met een stuk zeil of een oud laken, zodat een druppel verf geen blijvende vlek geeft. Zet een glas water en een doek binnen bereik, en houd je tubes bij elkaar op een dienblad of in de lade van je ezel. Kies een plek met veel licht, het liefst naast een raam. Zit je bij het schilderen, zorg dan dat de ezel op ooghoogte staat of leg er een kussen of boek onder, want een doek dat te laag staat geeft nekklachten. Sta je liever, dan werkt een hogere tafel of een plank op een kastje goed.

Welke doeken passen op een kleine ezel

Op een kleine ezel schilder je op kleine formaten. Een doek van 20 × 20 of 20 × 30 cm is genoeg voor een bloem, een stukje lucht of een fruitstilleven. Een formaat van 30 × 40 cm past bij de grotere tafelezels en geeft meer ruimte voor een landschap. Kleine doeken zijn ook goedkoop, dus ideaal om te oefenen. Maak er een serie van: vier kleine doeken met dezelfde kleuren hangen samen mooi aan een muur. Je kunt ook schilderen op een houten paneel of op dik papier dat je op de ezel zet. Is je werk klaar? Zet het dan direct op een ander mini ezeltje en laat het zien.

Mini ezel kopen: waar vind je hem

Een mini ezel kopen kan bij hobbywinkels, kunstenaarswinkels en webwinkels. Ook winkels als Action verkopen soms kleine houten ezeltjes, meestal als set. Het aanbod wisselt. Let bij het kopen op het materiaal (hout of kunststof), op de maximale grootte van het doek of kaartje en op de stabiliteit. Voor naamkaartjes bij een bruiloft zijn kleine houten ezeltjes van enkele centimeters hoog geschikt, vaak per tien of twintig stuks verpakt. Voor schilderen is een tafelezel met verstelbare hoek beter, zoals de twee modellen hierboven.

Veelgemaakte fouten

• Een decoratief ezeltje gebruiken om op te schilderen. Het is niet stevig genoeg.
• Een te groot doek op een kleine ezel. Hij kantelt of valt om.
• Een ezel op een wiebelende tafel. Zet hem op een vlak en stabiel oppervlak.
• Vergeten dat de verf kan druipen. Leg een stuk karton of plastic onder de ezel.
• Te weinig licht. Op een kleine tafel in een donkere hoek zie je kleuren slecht.

Veelgestelde vragen over een mini ezel

Kies je tafelezel

Voor schilderen heb je vier penselen nodig: een groot plat penseel voor vlakken en achtergronden, een middelgroot rond penseel voor vormen, een klein rond penseel voor details en een waaier of schuin penseel voor structuur. Kies synthetische haren voor acrylverf en natuurhaar of synthetisch voor olieverf. Spoel penselen na gebruik meteen uit en bewaar ze met de haren omhoog.

In een kunstwinkel hangt een muur vol penselen in alle vormen, maten en prijzen. Dat is overweldigend, zeker als je nog niet weet wat je nodig hebt. Gelukkig is de basis eenvoudig. In dit artikel lees je welke soorten penselen er zijn, waar het haar van gemaakt is, welke vormen je waarvoor gebruikt en hoe je penselen langer mee laten gaan. Wil je eerst de basis van verf en kleur? Lees dan onze gids schilderen voor beginners.

Hoe is een penseel opgebouwd

Een penseel bestaat uit drie delen: de haren, de metalen huls (ferrule) en de steel. De ferrule houdt de haren op hun plaats en verbindt ze met de steel. Volgens de Engelstalige Wikipedia over het penseel wordt de huls meestal van aluminium, nikkel, koper of vernikkeld staal gemaakt. Een goede ferrule zit stevig vast, zodat er geen haren uitvallen.

Voor schilderen zijn drie dingen belangrijk: het soort haar, de vorm en de maat. Hieronder lees je wat je bij elk moet weten.

Natuurhaar of synthetisch

Natuurhaar

Volgens de Nederlandstalige Wikipedia over het penseel worden penselen gemaakt van onder meer marter, das, eekhoorn, rund, kameel en synthetische vezels. Marterhaar is het duurst. De pagina maakt ook onderscheid tussen een penseel met zacht haar en een kwast, die meestal van stijver varkenshaar wordt gemaakt en meer penseelstreken zichtbaar laat. Natuurhaar houdt veel verf of water vast en geeft zachte overgangen. Dat maakt het mooi voor aquarel en olieverf, maar het is duur en gevoeliger voor schade.

Synthetisch

Synthetische penselen zijn volgens dezelfde bron duurzamer en veel goedkoper dan penselen van natuurhaar. Vroege versies hielden weinig verf vast, maar dat is sterk verbeterd. Voor acrylverf zijn synthetische haren de standaard, omdat ze niet opzwellen in water. Volgens de Engelstalige Wikipedia geven natuurlijke haren de voorkeur bij oliegebonden verf en vernis, terwijl synthetische penselen bij verf op waterbasis passen. Een gebruikelijke vuistregel is dan ook: natuurhaar voor olieverf, synthetisch voor acryl.

Voor beginners is synthetisch bijna altijd de slimste keuze. Je hoeft er niet voorzichtig mee te zijn en je kunt ze eenvoudig schoonmaken. Zet je een stap verder, dan kun je later een duurder natuurhaarpenseel kopen voor aquarel of fijnwerk.

Meer informatie over aquarelpenselen lees je in onze gids over aquarel penselen.

Welke vormen penselen zijn er

De vorm van een penseel bepaalt wat voor streek je maakt. Een paar vormen dekken bijna alles.

• Rond penseel. Een puntige kop met lange, dicht op elkaar staande haren. Voor lijnen, vormen en details. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia gebruik je ronde penselen voor lijnen met dunne verf.
• Plat penseel. Een rechte rand en een brede kop. Voor grote vlakken, achtergronden en brede streken.
• Filbert (kattentong). Een plat penseel met een afgeronde punt. Geeft zachte randen en is goed voor mengen en bladeren.
• Waaierpenseel. Een waaiervormige kop voor zeer dunne lagen en voor het zacht laten overlopen van kleuren.
• Schuin penseel (angle). Een afgeschuinde rand, handig voor hoeken en lijnen met variatie in dikte.
• Detailpenseel of liner. Heel dun en lang, voor lijnen, tekst en snorharen.
• Sleper (rigger). Een lang, dun rond penseel dat veel verf vasthoudt voor lange lijnen, zoals takken en kabels.

Welke maten heb je nodig

Penselen worden genummerd. Hoe hoger het getal, hoe groter het penseel, al verschilt het per merk. Als richtwaarde:

• Klein (nummer 0 tot 2): details en lijnen.
• Middel (nummer 4 tot 8): vormen, bladeren, veel gebruik.
• Groot (nummer 10 tot 14): vlakken en achtergronden.
• Breed plat (2 tot 5 cm): lucht, achtergrond en grote doeken.

Kies voor een doek van 30 × 40 cm bijvoorbeeld een plat penseel van 2 cm, een rond penseel van maat 6 en een fijn penseel van maat 1 of 2. Voor een groot doek heb je ook een brede kwast nodig.

Een beginnersset samenstellen

Een penselenset is vaak goedkoper dan losse penselen, maar vaak zitten er te veel in. Zo stel je zelf een nette beginnersset samen:

1. Een plat penseel van 2 cm voor achtergronden en vlakken.
2. Een middelgroot rond penseel voor vormen en ondergronden.
3. Een klein rond penseel voor details.
4. Een waaierpenseel of filbert voor structuur en mengen.
5. Eventueel een sleper voor lange lijnen.

Penselen kopen kan bij een hobbywinkel, een kunstenaarswinkel of online. Ook grote winkelketens zoals Action en HEMA verkopen penselen, vaak in sets. Het aanbod wisselt, dus kijk bij het kopen naar de stevigheid van de ferrule, of de haren niet uitvallen en of de punt goed in vorm blijft. Een set penselen voor acryl is een prima keuze als de haren synthetisch zijn.

Acryl penselen of olieverf penselen

Acryl penselen moeten tegen water kunnen en niet te snel verslijten, want acrylverf is hard voor haren. Gebruik daarom synthetische haren of een mengsel. Plak je met acrylverf in dikke lagen of met een paletmes, dan hoef je geen dure penselen te kopen: de verf is toch snel op en de haren slijten door het schrobben.

Voor olieverf zijn natuurharen en stijve varkenshaarkwasten gebruikelijk. Ze houden de dikke verf goed vast en laten penseelstreken zichtbaar. Maar ook hier kun je synthetische penselen gebruiken, vooral de nieuwe varianten die tegen oplosmiddelen kunnen.

Een penseel kiezen in de winkel

Sta je in de winkel en mag je een penseel vastpakken? Doe dan een paar eenvoudige controles. Strijk met je duim over de haren: ze moeten terugveren en mogen niet uitvallen. Kijk of de punt van een rond penseel netjes toeloopt, en of de rand van een plat penseel recht is. Beweeg de ferrule voorzichtig: hij mag niet los zitten. Houd het penseel in je hand en voel of het goed in balans is. Een lange steel geeft meer afstand tot het doek en past bij werken aan de ezel, een korte steel geeft meer controle bij werk op tafel. Kies je voor je eerste set, koop dan liever vier goede penselen dan twintig goedkope.

Penselen schoonmaken

Een goed onderhouden penseel gaat jaren mee. Het begint met het direct schoonmaken.

Acrylverf

1. Veeg de verf zo veel mogelijk af op een doek of keukenpapier.
2. Spoel het penseel onder lauw stromend water en wrijf zacht over de haren.
3. Gebruik zeep: een mild afwasmiddel of speciale penseelzeep. Masseer de haren tot er geen verf meer uit komt.
4. Spoel na tot het water helder is.
5. Breng de haren in vorm met je vingers.

Olieverf

Veeg de verf af. De Wikipedia beschrijft dat je het penseel na olieverf kunt spoelen in terpentine en daarna met zeep en warm water kunt wassen. Lees in onze uitleg over terpentine meer over oplosmiddelen en alternatieven. Gebruik liever een geurloos oplosmiddel of plantaardige olie om verf te verwijderen.

Penselen schoonmaken zonder terpentine

Penselen met olieverf kun je ook zonder terpentine schoonmaken: veeg de verf af, wrijf het penseel in plantaardige olie (zoals zonnebloemolie) en was daarna met zeep en water. Dat is milder voor je gezondheid en voor het milieu.

Penselen drogen en bewaren

• Laat penselen drogen liggend of staand met de haren omhoog. Zet ze nooit op de haren in een pot water of terpentine. De Wikipedia waarschuwt dat dit de penselen beschadigt.
• Breng de haren in vorm voor het drogen, zodat de punt weer netjes wordt.
• Bewaar ze met de haren omhoog in een pot of houder, of liggend in een etui.
• Bescherm de haren met een dopje bij het meenemen.
• Houd natuurhaar droog en motvrij. Bewaar het in een gesloten etui.

Een penselen etui of een penselenhouder is geen luxe: hij beschermt je kwasten. Een eenvoudige glazen pot of een houten houder is al genoeg, en een etui is handig als je penselen meeneemt naar een cursus.

Penselen redden

Een penseel dat hard is geworden, kun je soms nog redden:

1. Acrylverf: leg het penseel een tijd in warm water met zeep of in een penseelreiniger, en wrijf het met een oude tandenborstel schoon. Gedroogde acrylverf is waterbestendig, dus dit kost tijd en lukt niet altijd.
2. Olieverf: week het penseel in een oplosmiddel of in plantaardige olie, en was het daarna met zeep.
3. Gekromde haren: zet het penseel kort in heet water en breng de haren in vorm. Laat het zo drogen.

Lukt het niet? Gebruik het penseel dan voor grof werk, zoals het gronden van een doek met gesso of het schilderen van achtergronden.

Penselen voor speciale technieken

• Fijnschilderen: fijne ronde penselen en sleper voor minuscule details, zoals het schilderen van ogen en haren.
• Chinese en Japanse penselen: lange, zachte penselen met een dikke buik die veel verf vasthouden. Ze zijn bedoeld voor inkt en aquarel, en maken vloeiende lijnen met veel variatie.
• Schminkpenselen: zachter en kleiner, bedoeld voor huid. Gebruik ze niet voor schilderen op doek en andersom.

Veelgemaakte fouten met penselen

• Penselen laten opdrogen. Spoel ze direct na gebruik uit.
• Op de haren laten staan. Dat verbuigt de punt.
• Acryl met olie penselen. Gebruik aparte penselen voor elk type verf.
• Te goedkoop of te duur kopen. Een middenklasse synthetisch penseel is voor beginners ideaal.
• Een te grote set. Je gebruikt maar vier of vijf penselen vaak.
• Hard drukken. Het penseel hoeft niet te buigen om verf af te geven.

Veelgestelde vragen over penselen

Je penselen binnen handbereik

Een canvas doek is een stuk geweven stof, meestal katoen of linnen, dat over een houten spieraam is gespannen en met een grondlaag is voorbereid. Voor beginners is een voorgegrond katoenen doek op spieraam van 30 × 40 cm het beste: het is goedkoop, groot genoeg om vrij te schilderen en direct klaar voor gebruik.

Wie een doek wil kopen, ziet al snel een groot aanbod: wit en zwart, met lijst of zonder, los op een rol of kant-en-klaar op een spieraam. In dit artikel zetten we de keuzes op een rij. Je leest waar een canvas doek van gemaakt is, welk formaat je kiest, wanneer een zwart doek past, hoe je zelf een doek opspant en hoe je het onderhoudt. Wil je meer over de basis? Dan is onze gids schilderen voor beginners een goede start.

Wat is een canvas doek

Een doek is de ondergrond waarop je met verf schildert. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia over het schildersdoek gaat het meestal om natuurlijke stof zoals canvas, linnen, jute of katoen. Halflinnen is een mengweefsel van linnen en katoen. Het doek wordt over een houten frame gespannen, het spieraam, en met nagels of nietjes aan de zijkanten of achterkant bevestigd.

Dat is in de kunstgeschiedenis niet altijd zo geweest. Tot de renaissance schilderden kunstenaars vooral op houten panelen. Grotere werken werden daarop zwaar en kwetsbaar voor scheuren en vervorming, en daarom gingen schilders over op geprepareerde stof op een frame. Dat was lichter en duurzamer. Veel van die schilderijen kun je nog steeds bekijken in het Rijksmuseum.

Een doek heeft drie onderdelen: de stof, de grondlaag en het spieraam. Hoe beter die drie op elkaar zijn afgestemd, hoe prettiger je schildert. Over de ondergrond zelf vind je meer in onze gids over het schilderdoek.

Katoen of linnen

Katoen

Katoenen canvas is het meest gebruikte doek. Het is goedkoop, gelijkmatig geweven en voor de meeste doeleinden goed genoeg. Het neemt acrylverf en olieverf goed op en is licht in gewicht. Voor beginners, voor oefenwerk en voor grote doeken is katoen een slimme keuze. Je ziet een duidelijke structuur in de stof, maar die geef je met een goede grondlaag een fijnere afwerking.

Linnen

Linnen is gemaakt van vlas. De Nederlandstalige Wikipedia noemt linnendraad sterk, en het wordt van oudsher gebruikt voor onder meer schildersdoeken. Linnen canvas is fijner, onregelmatiger van structuur en wordt gebruikt door schilders die langdurig en nauwkeurig werken. Het is duurder dan katoen en wordt vooral gekozen voor olieverf en professioneel werk. Als beginner heb je het niet nodig. Heb je later behoefte aan meer finesse, dan is linnen een mooie volgende stap.

Mengweefsels en jute

Halflinnen combineert de eigenschappen van beide. Jute is grover en goedkoper en wordt minder vaak gebruikt voor kunstwerk, maar past bij een ruwe, rustieke stijl.

Voorgegrond of niet

De grondlaag, gesso of een vergelijkbare laag, beschermt de stof en zorgt dat de verf niet in het doek trekt. Volgens de Wikipedia kan die bestaan uit een kant-en-klare gesso, een warme mengsel van beenderlijm en krijt of uit enkele dunne lagen verdunde acrylaatlijm. Een gesso is voor de meeste beginners de handigste keuze.

• Voorgegrond doek (op spieraam): meteen klaar voor gebruik. Meestal is er al twee- of driemaal een witte laag opgebracht. Ideaal voor beginners.
• Ongegrond doek (op rol of los): je moet zelf een grondlaag zetten. Goedkoper en je kunt zelf het formaat bepalen, maar het kost meer werk.

Canvas doek formaten

Het formaat van je doek bepaalt hoe je schildert. Een klein doek werkt in één sessie, een groot doek vraagt meer tijd, verf en ruimte. Hieronder een overzicht van gangbare formaten.

• 20 × 30 cm: oefenen en kleine studies.
• 30 × 40 cm: een eerste doek voor beginners.
• 40 × 50 cm: een prettig, vrij formaat voor een landschap of stilleven.
• 50 × 70 cm: een wandstuk voor boven de bank of een kast.
• 60 × 80 cm: een flink schilderij met ruimte voor details.
• 100 × 100 cm: een groot, opvallend werk.
• 120 × 80 cm en 150 × 100 cm: heel groot, voor een abstract werk of een wandvullend stuk.

Houd rekening met de ruimte waar het schilderij komt te hangen en met je ezel. Een heel groot doek past niet op elke ezel. Meer over het kiezen van een schildersezel lees je in onze gids.

Staand, liggend of vierkant

Een liggend doek past bij een landschap, een staand doek bij een portret of een bloem, een vierkant doek bij abstract werk. Vierkante doeken van 100 × 100 cm zijn populair voor abstract schilderen.

Wit of zwart canvas doek

Een wit doek is de standaard. Het laat kleuren helder uitkomen en het is het gemakkelijkst om op te beginnen. Een zwart canvas doek werkt anders: kleuren lijken feller en lichter, en een zwarte achtergrond geeft een dramatische sfeer. Het is geschikt voor schilderen met neonkleuren, metallic of wit lijnwerk. Voor beginners is het wat lastiger, omdat je veel meer lagen nodig hebt om lichte kleuren dekkend te krijgen.

Je kunt ook zelf een kleur gronden. Een lichtgrijs, beige of warm oker doek geeft meteen rust en maakt je middentinten makkelijker. Veel schilders zetten een dunne gekleurde laag op een wit doek voordat ze beginnen.

Canvas doek met lijst

Een doek met lijst is een doek dat al in een lijst is gezet, of een doek waar je een zwevende lijst omheen zet. Een zwevende lijst laat een kleine ruimte tussen het doek en de lijst, zodat het schilderij lijkt te zweven. Dat past goed bij moderne interieurs. Een gewone lijst is klassieker.

Bij een kant-en-klaar doek met lijst heb je geen extra werk. Wil je de lijst later toevoegen? Dan is een doek met een stevige spieraam van minstens 2 cm dik beter, omdat dit een stabiele basis geeft.

Canvas doek opspannen

Zelf een canvas doek opspannen is goedkoper en je kiest zelf het formaat. Het is geen moeilijke klus, maar het vraagt wel nauwkeurig werken.

Je hebt nodig: een spieraam (vier latten met hoekverbindingen), een doek van je keuze, een nietmachine of nageltjes, een schaar en een tang om het doek te trekken.

1. Leg het doek met de goede kant naar beneden op een schone ondergrond en leg het spieraam erop.
2. Knip het doek af met ongeveer 5 cm extra rondom.
3. Sla het doek om de rand en niet het midden van een lange zijde vast, daarna het midden van de tegenoverliggende zijde.
4. Trek het doek strak en niet het midden van de korte zijden vast, steeds tegenover elkaar. Zo komt er gelijkmatig spanning op.
5. Werk naar de hoeken toe met nietjes om de paar centimeter, en trek het doek steeds licht strak.
6. Vouw de hoeken netjes om, zoals bij een cadeau, en niet ze vast.
7. Zet eventueel wiggen in de hoeken van het spieraam om het doek later nog iets strakker te zetten.

De Wikipedia waarschuwt dat ongeprepareerd doek niet te strak gespannen moet worden, omdat het bij het aanbrengen van de grondlaag flink krimpt. Span je het doek vooraf te strak, dan kan het frame vervormen. Laat de grondlaag drogen en leg een gewicht op de hoeken tegen vervorming.

Canvas doek opspannen bij een winkel

Sommige winkels, zoals Action, hebben zelfopspan-sets of goedkope canvas doeken op spieraam. Het aanbod wisselt per periode, dus kijk bij het kopen vooral naar de dikte van de spieraam, de stevigheid van de hoeken en of de grondlaag al aanwezig is.

Canvas doek kopen: waar let je op

Een doek kopen is gemakkelijk, maar de kwaliteit loopt uiteen. Let hierop:

• Dikte van het spieraam. Een dikker spieraam (2 tot 4 cm) is stabieler en geeft een mooie afwerking aan de zijkanten.
• Gewicht van het doek. Zwaarder doek is steviger en trekt minder snel slap.
• Grondlaag. Controleer of het doek al gegrond is, en met hoeveel lagen.
• Spanning. Het doek moet strak staan zonder dat je het kunt indrukken.
• Hoeken. Een goede spieraam heeft stevige verbindingen en wiggen.
• Prijs per formaat. Een set van meerdere kleine doeken is vaak voordeliger dan los kopen, bijvoorbeeld een set voor oefeningen.

Je kunt een doek bestellen via hobbywinkels en webwinkels. Een doek op rol is voordelig voor grote formaten, maar je moet het zelf opspannen. Wil je een doek groot of heel groot bestellen, kijk dan ook hoe het wordt verzonden: grote doeken moeten goed verpakt zijn tegen beschadiging.

Canvas doek buiten en hergebruiken

Buiten

Een canvas doek buiten is niet bedoeld voor permanent gebruik. Regen, zon en vocht tasten stof en verf aan. Wil je een schilderij buiten ophangen, kies dan voor buitenverf, vernis het werk goed en hang het onder een afdak. Voor schilderen buiten, op locatie, neem je gewoon een klein doek mee en breng je het binnen.

Hergebruiken

Een doek hergebruiken kan prima. Schilder gewoon over een oud werk heen, of zet er twee lagen gesso overheen. Een dikke laag verf met veel reliëf kun je met gesso afdekken, maar de structuur blijft soms zichtbaar. Een mislukt schilderij is een goede basis voor een nieuw werk.

Een canvas doek onderhouden

• Bewaar canvas doeken rechtopstaand en droog, niet in de zon of in een vochtige ruimte.
• Stoot geen hoeken en leg er niets tegenaan.
• Is het doek slap geworden? Zet de wiggen in de hoeken iets harder aan, of spuit het van achteren heel licht in met water en laat het drogen. Dat kan het doek weer strak trekken.
• Maak een voltooid schilderij schoon met een zachte, droge borstel.

Veelgestelde vragen over canvas doek

Je doek op een eigen ezel

Een daglichtlamp voor schilderen kies je op drie dingen: een kleurtemperatuur van ongeveer 5000 tot 6500 kelvin, een hoge kleurweergave (CRI van 90 of hoger) en genoeg helderheid. Zet hem schuin voor je, aan de kant van je niet-schilderende hand, zodat je hand geen schaduw op het doek werpt.

Schilder je ’s avonds of in een kamer met weinig licht? Dan zie je kleuren anders dan overdag. Een gele gloeilamp maakt blauw groenig en wit crèmekleurig, en bij een koude ledlamp lijkt alles blauwig. Dat merk je pas als je je werk de volgende ochtend bij daglicht bekijkt. Een goede daglichtlamp lost dat op. In dit artikel lees je wat een daglichtlamp is, waar je op let bij het kiezen en hoe je hem bij je ezel zet. Ben je net begonnen met verf? Dan helpt onze uitleg over schilderen voor beginners je op weg.

Waarom een daglichtlamp bij het schilderen

Kleur is voor een schilder alles. Als het licht verandert, verandert de kleur die jij ziet. Dat is bij schilderen een probleem: je mengt een tint onder de ene lamp, en hij ziet er onder een andere lamp anders uit. Een daglichtlamp geeft een vast, neutraal licht, waardoor je meer vertrouwen krijgt in je kleurkeuze.

Dat helpt vooral in de donkere maanden. Wie na het werk wil schilderen, wil dat ook kunnen als de zon al weg is. Met een daglichtlamp kun je op elk moment van de dag werken zonder dat je kleuren afwijken.

Er zijn nog drie voordelen:

• Minder vermoeide ogen. Een gelijkmatig, helder licht is prettiger dan een spotje of een schemerlamp.
• Betere details. Fijne lijnen, ogen en haartjes zie je scherper.
• Constante kleuren. Je weet dat een kleur die je vandaag mengt, morgen nog steeds klopt.

Wat is daglicht eigenlijk

Daglicht is niet altijd hetzelfde. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia over kleurtemperatuur is vroeg en laat daglicht ongeveer 5000 K, standaard daglicht ongeveer 5600 K en middagzon ongeveer 6000 K. Schaduw aan de noordkant of een zwaar bewolkte lucht ligt rond 7000 tot 10.000 K. Hoe lager de waarde, hoe warmer het licht. De pagina noemt gloeilampen en binnenverlichting van ongeveer 2800 tot 3300 K, en dat is dus veel geler dan daglicht.

Een daglichtlamp bootst dat daglicht na. Voor schilderen kies je meestal een waarde tussen 5000 en 6500 K. Dat is neutraal wit, niet geel en niet blauw. Veel kunstenaars werken met 5000 tot 5500 K omdat dat dicht bij het standaarddaglicht ligt. Sommige schilders gebruiken juist een iets warmere lamp als hun werk uiteindelijk in een woonkamer met warm licht hangt.

Waar let je op bij een daglichtlamp

Kleurtemperatuur

Kijk op de verpakking naar het aantal kelvin (K). Zoek een lamp van 5000 tot 6500 K. Is een lamp veel lager, dan geeft hij een geel licht. Veel hoger, zoals boven 7000 K, voelt koel en blauwig. Een lamp waarbij je de kleurtemperatuur kunt instellen is handig: je kunt dan zelf kiezen.

Kleurweergave (CRI)

CRI staat voor color rendering index en geeft aan hoe natuurlijk kleuren worden weergegeven. Daglicht heeft de hoogste score. Zoek een lamp met een CRI van minstens 90, liefst 95 of hoger. Een lamp met een lage CRI geeft een mooi helder licht, maar laat kleuren vervormd zien. De Wikipedia noemt het begrip in een voorbeeld van tl-buizen, waar ‘/830’ staat voor een kleurweergave van 80 en een temperatuur van 3000 K. Voor schilderen is 80 te weinig.

Helderheid

Helderheid meet je in lux: de hoeveelheid licht per vierkante meter. Wikipedia over lux geeft als voorbeelden een kantoor met 300 tot 500 lux, een bewolkte dag met 1000 lux en indirect daglicht met 10.000 tot 20.000 lux. Voor schilderen is ongeveer 1000 lux op je doek een praktische richtwaarde. Je hebt dus geen daglichtlamp van 10.000 lux nodig, zoals die in de handel wordt aangeboden voor andere doelen. Een dimmer is handig zodat je de helderheid kunt afstemmen.

Vorm en bevestiging

• Staande lamp: staat los op de grond, makkelijk te verplaatsen en groot genoeg voor een groot doek.
• Bureaulamp met arm: past op een tafel en is goed voor een tafelezel of kleine werken.
• Klemlamp: klem je aan een tafel of ezel, met weinig ruimte nodig.
• Plafond- of railverlichting: vast, maar minder flexibel.

Kies een lamp met een verstelbare arm of kop. Zo zet je het licht precies waar je het wilt.

Flikkering en warmte

Een goede lamp flikkert niet. Dat zie je soms niet, maar het is vermoeiend voor je ogen. Led-lampen worden weinig warm, handig als je dicht bij het doek werkt.

Zo plaats je een daglichtlamp bij je ezel

De plek van de lamp is bijna net zo belangrijk als de lamp zelf.

1. Schuin voor je. Zet de lamp aan de kant van je niet-schilderende hand. Ben je rechtshandig, dan staat de lamp links van je.
2. Op ooghoogte of iets hoger. Zo valt het licht gelijkmatig op het doek zonder dat het blendt.
3. Niet recht voor het doek. Dan krijg je weerkaatsing op natte verf en zie je kleuren minder goed.
4. Een tweede lamp als je veel werkt. Eén lamp aan elke kant geeft een egaal licht, maar overdrijf niet.
5. Combineer met daglicht. Zet je ezel zo dicht mogelijk bij een raam en gebruik de lamp als aanvulling.

Aan een schildersezel werk je rechtop, dus het licht hoeft niet over je hand heen te vallen. Voor kleine doeken op een tafel werkt een lamp met arm het best.

Wat heb je nog meer nodig voor een goede werkplek

Licht is niet het enige. Een goede werkplek heeft meer onderdelen:

• Een schilderdoek dat goed gegrond is, zodat je kleuren fris blijven. Meer over grondverf lees je bij gesso.
• Een palet met een neutrale kleur. Een wit palet laat kleuren het best zien.
• Een neutrale achtergrond achter je doek, bijvoorbeeld een witte of lichtgrijze muur.
• Een stoel of kruk op de juiste hoogte als je zittend schildert.

Kijk ook naar je wanden. Een felgekleurde muur naast je doek kleurt het licht dat op je schilderij valt en verandert de kleuren die je ziet.

Je werk controleren bij verschillend licht

Hoe goed je lamp ook is, je schilderij hangt uiteindelijk ergens anders. Bekijk je werk daarom af en toe onder verschillende lichtbronnen: bij daglicht bij het raam, onder de warme lamp in de woonkamer en onder je werklamp. Verandert een kleur sterk? Dan weet je dat het schilderij in een warm verlichte kamer iets anders zal ogen. Veel schilders kijken hun werk voor ze het vernissen een dag later bij ochtendlicht nog eens goed na. Een spiegel of een foto op je telefoon helpt ook: een foto maakt fouten in verhoudingen en kleur direct zichtbaar, al is de kleurweergave van een scherm zelf ook niet perfect.

Praktische tips voor het dagelijks gebruik

• Zet de lamp een kwartier voor je begint aan, zodat hij op temperatuur is en je ogen aan het licht wennen.
• Houd de kap en de led schoon: stof maakt het licht doffer.
• Zorg dat het snoer niet over de vloer loopt waar je loopt, vooral als je veel heen en weer beweegt.
• Zet de lamp uit zodra je klaar bent, zeker bij lampen die warm worden.
• Werk je lang? Neem elk uur een pauze en kijk even naar buiten of door het raam. Dat is goed voor je ogen.

Daglichtlamp voor andere doeleinden

Je ziet de naam daglichtlamp ook terug bij lampen voor andere doelen. Daar moet je op letten, want niet elke daglichtlamp is geschikt voor schilderen.

• Daglichtlamp voor planten. Plantenlampen sturen vaak op bepaalde kleuren (rood en blauw) en geven een paarsig licht. Die zijn niet geschikt voor schilderen.
• Daglichtlamp voor fotografie. Hier gaat het om een neutrale kleur en hoge CRI, wat ook bij schilderen past. Dit zijn vaak goede opties.
• Lichttherapielampen en daglichtlampen met 10.000 lux. Deze lampen zijn bedoeld voor een heel ander doel en zijn heel fel. Bij klachten zoals somberheid in de wintermaanden is het verstandig om met je huisarts te praten. Een lamp voor schilderen is daar geen vervanging voor.
• Daglichtlamp met wekker. Dit zijn lampen die langzaam helderder worden bij het wakker worden, geen werklampen voor schilderen.

Waar koop je een daglichtlamp

Daglichtlampen vind je bij hobbywinkels, bij lampen- en bouwmarkten en online. Ook winkels als IKEA, Blokker en Action hebben verlichting in hun assortiment, en merken als Philips verkopen lampen en leds in allerlei types. Het aanbod verschilt per winkel, dus kijk altijd naar de specificaties: kelvin, CRI en lux. Bij een goedkope lamp staat de CRI vaak niet op de verpakking, wat meestal betekent dat hij niet hoog is. Je hoeft geen kunstenaarslamp te kopen. Een gewone led met 5000 K en een CRI van 90 of hoger werkt ook.

Veelgemaakte fouten

• Een lamp met een te lage kleurtemperatuur. Je doek lijkt dan geel.
• Alleen kijken naar lux of watt. Kleurweergave is minstens zo belangrijk.
• De lamp recht voor het doek zetten. Dat geeft weerkaatsing op natte verf.
• Een daglichtlamp voor planten kopen. Die geeft een vreemd kleurbeeld.
• Vergeten dat het eindresultaat bij een ander licht hangt. Kijk je werk af en toe ook bij gewoon daglicht.

Veelgestelde vragen over een daglichtlamp

Een goede werkplek aan je eigen ezel

Gesso is een witte grondlaag die je op een doek, paneel, hout of papier aanbrengt voordat je gaat schilderen. Het zorgt dat verf goed hecht, niet wegtrekt in de ondergrond en een gelijkmatig oppervlak krijgt. Voor acrylverf op een voorbereid doek heb je het niet per se nodig, maar op onbehandeld hout, papier of kaal doek is gesso een groot verschil.

Begin je net met schilderen? Lees dan eerst schilderen voor beginners. Daar zie je waar gesso in het geheel past.

Wat is gesso?

De oorspronkelijke gesso bestond volgens Wikipedia over gesso uit een mengsel van dierlijke lijm, meestal konijnenhuidlijm, krijt en wit pigment. Je bracht dat in vele dunne lagen aan. Het resultaat is hard en bros, en dus alleen geschikt voor stijve ondergronden zoals houten panelen.

De gesso die je nu in de winkel koopt, is meestal acrylgesso: witte pigmenten, vulstof en acrylhars in water. Die is soepel en neemt zelf geen vocht op. Wikipedia merkt op dat acrylgesso strikt genomen geen gesso is, maar fabrikanten noemen het toch zo. Voor jou maakt dat weinig uit: je gebruikt het als primer.

Waarom gebruik je gesso?

Een grondlaag doet een aantal dingen tegelijk:

• Hechting. De verf blijft beter zitten op een ondergrond die daarvoor is bedoeld.
• Minder opzuigen. Kaal doek, hout of papier zuigt verf op. Daardoor heb je meer verf nodig en wordt het resultaat dof.
• Een gelijkmatige ondergrond. Je begint met een egaal, wit vlak.
• Bescherming. Volgens Wikipedia kan gesso het werk beschermen tegen vocht, stof en uv-licht, en voorkomt het bij olieverf dat de verf in contact komt met de vezels van het doek, omdat dat het doek op termijn kan aantasten.
• Textuur. Je kunt de oppervlaktestructuur bepalen: glad voor details, ruw voor een levendig oppervlak.

Heb je gesso nodig?

Dat hangt af van je ondergrond.

Meer over de ondergrond waarop je schildert, lees je bij schilderdoek.

Soorten gesso

Witte gesso

De standaardkeuze. Je krijgt een heldere, witte ondergrond waarop kleuren goed uitkomen. Voor de meeste mensen is dit de enige gesso die nodig is.

Zwarte gesso

Zwarte gesso geeft een donkere ondergrond. Kleuren die je erop schildert lijken te gloeien, vooral lichte kleuren. Het is een mooie keuze voor nachtluchten, dieren en dramatische stillevens. Je hebt wel meer verf nodig om donkere vlakken licht te krijgen.

Transparante gesso

Transparante gesso is doorzichtig en geeft de ondergrond grip zonder de kleur te veranderen. Je gebruikt het wanneer je wilt dat de kleur van het hout of het papier zichtbaar blijft, of bij een kleurvlak dat je zelf al hebt aangebracht.

Gekleurde gesso

Je kunt witte gesso mengen met een beetje acrylverf voor een gekleurde ondergrond. Een warme grijze of beige ondergrond maakt het makkelijker om lichte en donkere tinten te beoordelen. Veel schilders gebruiken een gekleurde ondergrond omdat een knalwit vlak in het begin schrikken is.

Gesso zelf maken

Het is mogelijk om gesso zelf te maken met krijt of gips en lijm of acrylbindmiddel. Voor een beginner is een potje kant-en-klare acrylgesso eenvoudiger en betrouwbaarder.

Gesso aanbrengen in vijf stappen

Stap 1: bereid je ondergrond voor

Haal stof en vet weg. Schuur ruw hout licht met fijn schuurpapier en veeg het stof af. Papier en karton kun je beter vlak laten drogen, zodat het niet kromtrekt.

Stap 2: roer en verdun licht

Roer de gesso goed om. Voeg een klein beetje water toe als de gesso erg dik is, tot de dikte van room. Niet te veel verdunnen, want dan hecht het minder.

Stap 3: smeer een dunne laag

Gebruik een breed, plat penseel of een schuimroller. Smeer in één richting, dun en gelijkmatig. Dikke lagen scheuren en laten strepen.

Stap 4: laat drogen en herhaal

Een laag is na een half uur tot een uur droog. Breng een tweede laag aan in dwarsrichting, en bij een heel gladde afwerking een derde. Wikipedia noemt twee tot drie lagen bij voorbereid doek.

Stap 5: schuur af als je het glad wilt

Wil je een heel gladde ondergrond voor details, schuur dan na de laatste laag licht met fijn schuurpapier. Veeg het stof weg met een licht vochtige doek.

Gesso en olieverf

Hier zit een veelgemaakte fout. Traditionele, absorberende gesso werkt met olieverf. Acrylgesso wordt ook veel onder olieverf gebruikt, vaak in meerdere dunne lagen, maar niet elke fabrikant adviseert dat voor elk product. Kies dus voor een schilderij in olieverf een grondlaag die daarvoor bedoeld is. Heb je een voorbereid doek gekocht, lees dan op de verpakking of het geschikt is voor olieverf. Meer over olieverf lees je in onze gids olieverf schilderen.

Waar koop je gesso?

Gesso is te koop bij hobbywinkels, kunstenaarswinkels en bij veel bouwmarkten en webwinkels. Merken en prijzen verschillen sterk. Kies voor beginners een middelgrote pot witte acrylgesso van een bekend merk. Zwarte en transparante gesso zijn er in dezelfde merken. Controleer altijd of de pot bij jouw verfsoort past.

Veelgemaakte fouten

Te dikke lagen

Dikke lagen krijgen strepen en kunnen scheuren. Werk in dunne lagen.

Te veel verdunnen

Een mengsel dat te waterig is, hecht minder en beschermt weinig.

Gesso op een vette ondergrond

Maak de ondergrond eerst schoon en vetvrij.

Acrylgesso onder olieverf zonder te controleren

Check of het product geschikt is voor olieverf.

Gesso kiezen voor jouw ondergrond

De keuze voor gesso hangt vooral af van wat je erop wilt schilderen en met welke verf. Een paar vragen helpen je op weg.

• Schilder je met acryl of met olie? Voor acryl is acrylgesso de logische keuze. Voor olieverf kies je een grondlaag die daarvoor bedoeld is, zoals vermeld op het etiket.
• Hoe glad moet het oppervlak zijn? Voor fijne details wil je een gladde laag. Voor losse penseelstreken mag het wat ruwer.
• Wil je een witte of een gekleurde start? Een gekleurde ondergrond maakt het makkelijker om lichte en donkere tinten te beoordelen.
• Is de ondergrond flexibel? Voor doek of papier is een soepele acrylgesso geschikt. Voor stijve panelen kan ook een stevigere variant.

Op het etiket staat meestal waarvoor de gesso is bedoeld. Kijk of er staat dat hij geschikt is voor acryl, olie of beide, en op welke ondergronden hij werkt. Merken verschillen onderling, dus houd je aan de instructies van de fabrikant.

Gesso op papier en karton

Papier en karton zijn handige en goedkope ondergronden, maar ze hebben extra zorg nodig. Ze nemen vocht op, gaan golven en kunnen krom trekken. Met gesso voorkom je een deel daarvan, mits je het goed doet:

1. Kies dik papier of karton, bijvoorbeeld voor acryl of mixed media. Dun kopieerpapier wordt snel slap.
2. Plak de randen vast op een plank of tafel met papiertape, zodat het papier vlak blijft tijdens het drogen.
3. Breng een dunne laag gesso aan en laat die helemaal drogen.
4. Leg het werk onder een zwaar boek of tussen twee platen als het toch krom trekt.
5. Breng indien nodig een tweede dunne laag aan, bij voorkeur in een andere richting.

Ook aan de achterkant kan gesso nuttig zijn. Een dunne laag op beide zijden zorgt ervoor dat het papier aan twee kanten evenveel spanning krijgt. Dat verkleint de kans dat het krom trekt.

Penselen en gereedschap voor gesso

Gesso is taai en droogt snel, dus kies gereedschap dat je niet erg vindt om te vervuilen.

Penseel

Een breed plat penseel van kunsthaar of een goedkope verfkwast is prima. Je hoeft er geen duur penseel voor te gebruiken. Spoel direct na gebruik uit met lauw water en zeep, want opgedroogde gesso krijg je niet meer uit de haren.

Schuimroller

Een kleine schuimroller geeft een gelijkmatige laag zonder strepen en werkt snel op grote vlakken. Het oppervlak krijgt een licht korrelige structuur, die bij veel schilders juist gewenst is.

Spons of spatel

Met een spons of een brede spatel kun je gesso met opzet textuur geven. Dat is mooi als je een structuur onder je schilderij wilt, bijvoorbeeld voor een landschap of een abstract werk.

Bewaren en opruimen

Gesso blijft goed als je de pot na gebruik stevig sluit. Veeg de rand schoon, zodat het deksel niet vastplakt. Bewaar de pot op een plek zonder vorst, want koud weer kan acrylproducten aantasten. Is de gesso opgedroogd tot een klont, dan is hij niet meer te redden. Lukt het niet om een gelijkmatige laag te schilderen, dan kan het ook zijn dat de gesso te oud is. Test op een stukje karton voordat je een heel doek bewerkt.

Spoel penselen en rollers meteen uit onder lauw water en veeg ze eerst af met oud papier, zodat er minder verf in het riool komt. Opgedroogde restjes gesso op je tafel haal je er met een plastic schraper af. Dek je werkplek daarom bij voorkeur af met folie of oude kranten.

Een gesso-ondergrond testen

Voordat je met een echt schilderij begint, loont het om de ondergrond kort te testen. Doe dit op een hoekje of een proefstukje:

• Strijk een paar penseelstreken acrylverf over de gesso en kijk of de verf mooi uitsmeert.
• Let op of de verf wegtrekt. Doet hij dat, dan is er nog een laag nodig.
• Voel met je hand of de ondergrond glad genoeg is voor wat je wilt schilderen.
• Controleer of er luchtbellen of kale plekken zijn en vul die aan.

Zo ontdek je problemen voordat je er uren schilderwerk op hebt gezet. Zeker bij houten panelen is dit nuttig, omdat hars of vlekken soms door de laag heen komen.

Veelgestelde vragen over gesso

Verder lezen

Een schilderdoek is een stuk stof, meestal katoen of linnen, dat is voorbereid met een witte grondlaag zodat je er verf op kunt zetten. Voor een beginner is een voorbereid katoenen schildersdoek op een houten spieraam in het formaat 40 × 50 cm de beste start: betaalbaar, direct klaar voor gebruik en groot genoeg om te oefenen. Wil je olieverf gebruiken of schilderijen bewaren voor de lange termijn, dan is linnen het overwegen waard.

Heb je nog weinig ervaring met verf? Bekijk dan eerst ons overzicht schilderen voor beginners. Daar staat wat je naast een doek nog meer nodig hebt.

Wat is een schilderdoek?

Een schilderdoek bestaat uit een geweven stof die over een houten frame is gespannen, het spieraam. Op de stof zit een witte grondlaag, die voorkomt dat de verf in de vezels trekt. Volgens het overzicht van Wikipedia over canvas was linnen de oorspronkelijke stof voor schilderijen, en kwam katoen in de vroege twintigste eeuw in gebruik als goedkoper alternatief. Katoen is populair bij acrylschilders, linnen bij olieverfschilders.

In het dagelijks taalgebruik hoor je zowel schilderdoek als schildersdoek. Het is hetzelfde voorwerp: een doek om op te schilderen.

Katoen of linnen?

De keuze hangt af van je verf, je budget en hoe lang het werk moet meegaan.

Katoen

Katoen heeft een gelijkmatige weving en een iets zachtere structuur. Het is goedkoper en voor acryl uitstekend. Voorbereide katoenen doeken zijn overal verkrijgbaar, op een spieraam en in veel formaten. Voor oefenwerk en voor alle beginners is katoen de logische keuze.

Linnen

Linnen is sterker en heeft een levendigere, grovere structuur. Professionals gebruiken het vaak voor olieverf. Het is duurder, maar blijft stabiel en geeft een mooie ruwe uitstraling. Kies linnen als je serieus werk wilt maken waar je lang plezier van wilt hebben.

Doekgewicht

Doek wordt aangeduid met een gewicht, vaak in gram per vierkante meter of in ounces. Volgens Wikipedia loopt de indeling van licht (rond 4 tot 5 oz per vierkante yard) naar zwaar (rond 10 tot 12 oz). Een zwaarder doek is stugger en bestand tegen meer verf. Voor beginners is een middelzwaar doek prima.

Soorten schilderdoeken

Doek op spieraam

Een voorbereid doek op een houten spieraam is de gemakkelijkste keuze. Je schildert erop en hangt het op. Let op de diepte van het spieraam. Een dun spieraam van ongeveer twee centimeter is licht en geschikt voor kleine werken. Een dik spieraam van vier centimeter hangt zonder lijst.

Schilderpaneel

Een paneel is een plat, stijf bord met een grondlaag. Het is stabiel en goed voor details, kleine werken en olieverf. Het is minder soepel dan een doek.

Schilderdoek op rol

Doek op rol koop je per meter en snij je zelf op maat. Het is voordelig bij grote formaten. Je moet het zelf opspannen en voorbereiden. Voor beginners is dat een stap te ver, maar voor wie vaker groot schildert, loont het.

Schilderblok en doekkarton

Voor oefenen zijn blokken met doekstructuur goedkoop. Ze zijn niet bedoeld voor de eindwerken, maar een prima middel om te experimenteren zonder een duur doek te gebruiken.

Welk formaat kies je?

Het formaat bepaalt hoe je werkt, en bij een groter doek heb je meer ruimte nodig.

Dat zijn richtwaarden. Grote formaten zoals 100 × 100 of 150 × 100 cm vragen veel verf en een sterke ezel. Reken ook na of je ezel zo’n groot doek kan dragen. Kijk bij de schildersezel voor hoe je de maat van een ezel kiest.

Een doek voorbereiden met gesso

Veel doeken zijn al voorbereid, maar niet allemaal. Een onbehandeld doek moet eerst een grondlaag krijgen. Wikipedia noemt als reden dat de grondlaag voorkomt dat olieverf in direct contact komt met de vezels, omdat dat het doek op termijn kan aantasten. Voor acrylverf is het ook handig, omdat de ondergrond dan gelijkmatig is en minder verf opneemt.

Zo ga je te werk

1. Leg het doek op een schone tafel of laat het op de ezel staan.
2. Breng met een breed penseel een dunne laag gesso aan, in één richting.
3. Laat de laag drogen en schuur eventueel licht.
4. Herhaal met een tweede en derde laag, telkens in een andere richting.
5. Laat het geheel goed drogen voordat je gaat schilderen.

Meer over soorten en toepassing lees je bij gesso.

Een doek opspannen

Een doek op rol of een losse lap stof moet worden opgespannen op een spieraam. Dat vraagt een beetje oefening.

Wat heb je nodig?

• Een spieraam in de gewenste maat.
• Een stuk doek, aan alle kanten vijf tot acht centimeter groter dan het raam.
• Een nietmachine of nietjes of een hamer en kleine spijkertjes.
• Een schaar en eventueel een doektang.

Stappen

1. Leg het doek met de voorkant naar beneden op een schone ondergrond en zet het spieraam er bovenop.
2. Trek het doek aan één kant over het raam en zet in het midden een nietje.
3. Draai het raam en doe hetzelfde aan de overkant, waarbij je het doek flink strak trekt.
4. Herhaal bij de andere twee kanten.
5. Werk vanuit het midden naar de hoeken toe en vouw de hoeken netjes dicht.
6. Is het doek nog te slap, maak het dan aan de achterkant licht vochtig met een plantenspuit: bij sommige stoffen trekt het daarna strakker.

Heeft je spieraam wiggen in de hoeken? Met die kleine wiggetjes span je het doek later bij als het is verslapt.

Een schilderdoek op de juiste plek zetten

Een doek hoort rechtop, op ooghoogte, met licht van opzij. Daglicht is het fijnst. Is je ruimte donker, kijk dan naar een daglichtlamp zodat je kleuren echt ziet. Je verf en kleuren hou je binnen bereik op een palet.

Op een ezel kun je een stap achteruit doen en je doek in zijn geheel beoordelen. Dat is bij elk formaat een voordeel.

Veelgemaakte fouten

Een te groot doek voor een beginner

Een groot doek vraagt veel verf, tijd en ruimte. Begin met 40 × 50 cm.

Een doek zonder grondlaag

Verf trekt weg in de vezels en het resultaat is dof. Kies een voorbereid doek, of breng zelf gesso aan.

Te dun materiaal

Een heel goedkoop, dun doek op een dun raam kan doorbuigen. Controleer of het raam stevig is.

Een doek laten verslappen

Een slap doek geeft mee onder je penseel. In een vochtige ruimte kan een doek verslappen. Span het dan bij met de wiggen.

Schilderdoek en schildersdoek: wat is het verschil?

Je ziet beide woorden naast elkaar: schilderdoek en schildersdoek. Ze bedoelen hetzelfde, een doek om op te schilderen. In winkels vind je schildersdoek vaker als productnaam, terwijl schilderdoek in gesprekken veel voorkomt. Kies bij het zoeken beide spellingen, dan mis je geen aanbod.

Belangrijker is wat het doek is: een stof, meestal katoen of linnen, die over een houten frame is gespannen en met een laag gesso is voorbereid. Een schildersdoek kopen kun je als losse rol, als gespannen doek op een frame of als doek op een paneel. Voor beginners is een gespannen doek het makkelijkst, omdat je er meteen op kunt beginnen.

Een schildersdoek in een groot formaat kiezen

Een groot schildersdoek geeft vrijheid, maar vraagt ook meer ruimte, meer verf en meer tijd. Sommige mensen zoeken een schildersdoek van 100 bij 100 centimeter, anderen een staand formaat van 120 bij 80 of een breed doek van 150 bij 100. Wat past, hangt af van waar het werk straks komt.

• Meet de muur. Een doek dat de helft van de muurbreedte beslaat, oogt vaak evenwichtig.
• Denk aan de ezel. Een groot doek heeft een stevige ezel nodig, die niet kantelt en hoog genoeg staat. Lees er meer over op de pagina over de schildersezel.
• Reken op meer verf. Een groot oppervlak verbruikt snel een tube.
• Let op het vervoer. Een frame van twee meter past niet in elke auto.

Begin je net, kies dan niet meteen het grootste formaat. Een middelgroot doek voelt overzichtelijker en je leert er sneller van.

Waar je een schildersdoek kunt kopen en waar je op let

Een schildersdoek kopen kan in een hobbywinkel, een kunstenaarswinkel of online. Let op een paar dingen, zodat je geen tegenvaller krijgt.

1. Het frame. Een dikker frame wordt minder snel krom. Kijk of er sluitwiggen zitten, waarmee je het doek later kunt strakker zetten.
2. De stof. Katoen is goedkoper en vergevingsgezind, linnen duurder en fijner van structuur.
3. De voorbereiding. Veel doeken zijn al met gesso behandeld, maar niet altijd goed. Een extra laag verbetert vaak de hechting.
4. De achterkant. Bij een goed doek is de stof netjes aan de achterkant vastgezet, zonder losse draden.

Controleer bij ontvangst of het doek strak staat en niet door de bezorging is beschadigd. Een los doek kun je met water licht bevochtigen aan de achterkant: de stof trekt dan strakker. Wil je het doek zelf voorbereiden, lees dan de pagina over gesso.

Veelgestelde vragen over schilderdoek

Verder lezen