Schilderdoek kiezen: katoen of linnen, formaat en opspannen

Een schilderdoek is een stuk stof, meestal katoen of linnen, dat is voorbereid met een witte grondlaag zodat je er verf op kunt zetten. Voor een beginner is een voorbereid katoenen schildersdoek op een houten spieraam in het formaat 40 × 50 cm de beste start: betaalbaar, direct klaar voor gebruik en groot genoeg om te oefenen. Wil je olieverf gebruiken of schilderijen bewaren voor de lange termijn, dan is linnen het overwegen waard.

Heb je nog weinig ervaring met verf? Bekijk dan eerst ons overzicht schilderen voor beginners. Daar staat wat je naast een doek nog meer nodig hebt.

Wat is een schilderdoek?

Een schilderdoek bestaat uit een geweven stof die over een houten frame is gespannen, het spieraam. Op de stof zit een witte grondlaag, die voorkomt dat de verf in de vezels trekt. Volgens het overzicht van Wikipedia over canvas was linnen de oorspronkelijke stof voor schilderijen, en kwam katoen in de vroege twintigste eeuw in gebruik als goedkoper alternatief. Katoen is populair bij acrylschilders, linnen bij olieverfschilders.

In het dagelijks taalgebruik hoor je zowel schilderdoek als schildersdoek. Het is hetzelfde voorwerp: een doek om op te schilderen.

Katoen of linnen?

De keuze hangt af van je verf, je budget en hoe lang het werk moet meegaan.

Katoen

Katoen heeft een gelijkmatige weving en een iets zachtere structuur. Het is goedkoper en voor acryl uitstekend. Voorbereide katoenen doeken zijn overal verkrijgbaar, op een spieraam en in veel formaten. Voor oefenwerk en voor alle beginners is katoen de logische keuze.

Linnen

Linnen is sterker en heeft een levendigere, grovere structuur. Professionals gebruiken het vaak voor olieverf. Het is duurder, maar blijft stabiel en geeft een mooie ruwe uitstraling. Kies linnen als je serieus werk wilt maken waar je lang plezier van wilt hebben.

Doekgewicht

Doek wordt aangeduid met een gewicht, vaak in gram per vierkante meter of in ounces. Volgens Wikipedia loopt de indeling van licht (rond 4 tot 5 oz per vierkante yard) naar zwaar (rond 10 tot 12 oz). Een zwaarder doek is stugger en bestand tegen meer verf. Voor beginners is een middelzwaar doek prima.

Soorten schilderdoeken

Doek op spieraam

Een voorbereid doek op een houten spieraam is de gemakkelijkste keuze. Je schildert erop en hangt het op. Let op de diepte van het spieraam. Een dun spieraam van ongeveer twee centimeter is licht en geschikt voor kleine werken. Een dik spieraam van vier centimeter hangt zonder lijst.

Schilderpaneel

Een paneel is een plat, stijf bord met een grondlaag. Het is stabiel en goed voor details, kleine werken en olieverf. Het is minder soepel dan een doek.

Schilderdoek op rol

Doek op rol koop je per meter en snij je zelf op maat. Het is voordelig bij grote formaten. Je moet het zelf opspannen en voorbereiden. Voor beginners is dat een stap te ver, maar voor wie vaker groot schildert, loont het.

Schilderblok en doekkarton

Voor oefenen zijn blokken met doekstructuur goedkoop. Ze zijn niet bedoeld voor de eindwerken, maar een prima middel om te experimenteren zonder een duur doek te gebruiken.

Welk formaat kies je?

Het formaat bepaalt hoe je werkt, en bij een groter doek heb je meer ruimte nodig.

Dat zijn richtwaarden. Grote formaten zoals 100 × 100 of 150 × 100 cm vragen veel verf en een sterke ezel. Reken ook na of je ezel zo’n groot doek kan dragen. Kijk bij de schildersezel voor hoe je de maat van een ezel kiest.

Een doek voorbereiden met gesso

Veel doeken zijn al voorbereid, maar niet allemaal. Een onbehandeld doek moet eerst een grondlaag krijgen. Wikipedia noemt als reden dat de grondlaag voorkomt dat olieverf in direct contact komt met de vezels, omdat dat het doek op termijn kan aantasten. Voor acrylverf is het ook handig, omdat de ondergrond dan gelijkmatig is en minder verf opneemt.

Zo ga je te werk

1. Leg het doek op een schone tafel of laat het op de ezel staan.
2. Breng met een breed penseel een dunne laag gesso aan, in één richting.
3. Laat de laag drogen en schuur eventueel licht.
4. Herhaal met een tweede en derde laag, telkens in een andere richting.
5. Laat het geheel goed drogen voordat je gaat schilderen.

Meer over soorten en toepassing lees je bij gesso.

Een doek opspannen

Een doek op rol of een losse lap stof moet worden opgespannen op een spieraam. Dat vraagt een beetje oefening.

Wat heb je nodig?

• Een spieraam in de gewenste maat.
• Een stuk doek, aan alle kanten vijf tot acht centimeter groter dan het raam.
• Een nietmachine of nietjes of een hamer en kleine spijkertjes.
• Een schaar en eventueel een doektang.

Stappen

1. Leg het doek met de voorkant naar beneden op een schone ondergrond en zet het spieraam er bovenop.
2. Trek het doek aan één kant over het raam en zet in het midden een nietje.
3. Draai het raam en doe hetzelfde aan de overkant, waarbij je het doek flink strak trekt.
4. Herhaal bij de andere twee kanten.
5. Werk vanuit het midden naar de hoeken toe en vouw de hoeken netjes dicht.
6. Is het doek nog te slap, maak het dan aan de achterkant licht vochtig met een plantenspuit: bij sommige stoffen trekt het daarna strakker.

Heeft je spieraam wiggen in de hoeken? Met die kleine wiggetjes span je het doek later bij als het is verslapt.

Een schilderdoek op de juiste plek zetten

Een doek hoort rechtop, op ooghoogte, met licht van opzij. Daglicht is het fijnst. Is je ruimte donker, kijk dan naar een daglichtlamp zodat je kleuren echt ziet. Je verf en kleuren hou je binnen bereik op een palet.

Op een ezel kun je een stap achteruit doen en je doek in zijn geheel beoordelen. Dat is bij elk formaat een voordeel.

Veelgemaakte fouten

Een te groot doek voor een beginner

Een groot doek vraagt veel verf, tijd en ruimte. Begin met 40 × 50 cm.

Een doek zonder grondlaag

Verf trekt weg in de vezels en het resultaat is dof. Kies een voorbereid doek, of breng zelf gesso aan.

Te dun materiaal

Een heel goedkoop, dun doek op een dun raam kan doorbuigen. Controleer of het raam stevig is.

Een doek laten verslappen

Een slap doek geeft mee onder je penseel. In een vochtige ruimte kan een doek verslappen. Span het dan bij met de wiggen.

Schilderdoek en schildersdoek: wat is het verschil?

Je ziet beide woorden naast elkaar: schilderdoek en schildersdoek. Ze bedoelen hetzelfde, een doek om op te schilderen. In winkels vind je schildersdoek vaker als productnaam, terwijl schilderdoek in gesprekken veel voorkomt. Kies bij het zoeken beide spellingen, dan mis je geen aanbod.

Belangrijker is wat het doek is: een stof, meestal katoen of linnen, die over een houten frame is gespannen en met een laag gesso is voorbereid. Een schildersdoek kopen kun je als losse rol, als gespannen doek op een frame of als doek op een paneel. Voor beginners is een gespannen doek het makkelijkst, omdat je er meteen op kunt beginnen.

Een schildersdoek in een groot formaat kiezen

Een groot schildersdoek geeft vrijheid, maar vraagt ook meer ruimte, meer verf en meer tijd. Sommige mensen zoeken een schildersdoek van 100 bij 100 centimeter, anderen een staand formaat van 120 bij 80 of een breed doek van 150 bij 100. Wat past, hangt af van waar het werk straks komt.

• Meet de muur. Een doek dat de helft van de muurbreedte beslaat, oogt vaak evenwichtig.
• Denk aan de ezel. Een groot doek heeft een stevige ezel nodig, die niet kantelt en hoog genoeg staat. Lees er meer over op de pagina over de schildersezel.
• Reken op meer verf. Een groot oppervlak verbruikt snel een tube.
• Let op het vervoer. Een frame van twee meter past niet in elke auto.

Begin je net, kies dan niet meteen het grootste formaat. Een middelgroot doek voelt overzichtelijker en je leert er sneller van.

Waar je een schildersdoek kunt kopen en waar je op let

Een schildersdoek kopen kan in een hobbywinkel, een kunstenaarswinkel of online. Let op een paar dingen, zodat je geen tegenvaller krijgt.

1. Het frame. Een dikker frame wordt minder snel krom. Kijk of er sluitwiggen zitten, waarmee je het doek later kunt strakker zetten.
2. De stof. Katoen is goedkoper en vergevingsgezind, linnen duurder en fijner van structuur.
3. De voorbereiding. Veel doeken zijn al met gesso behandeld, maar niet altijd goed. Een extra laag verbetert vaak de hechting.
4. De achterkant. Bij een goed doek is de stof netjes aan de achterkant vastgezet, zonder losse draden.

Controleer bij ontvangst of het doek strak staat en niet door de bezorging is beschadigd. Een los doek kun je met water licht bevochtigen aan de achterkant: de stof trekt dan strakker. Wil je het doek zelf voorbereiden, lees dan de pagina over gesso.

Veelgestelde vragen over schilderdoek

Verder lezen