Pottenbakken voor beginners: zo begin je thuis met klei, draaien en bakken

Pottenbakken is klei vormen en daarna bakken tot een harde, bruikbare pot, kom of beker. Je kunt beginnen met alleen je handen en een klomp klei, en pas later kiezen voor een draaischijf, een oven en glazuur. Een eerste les in een atelier is de makkelijkste start, thuis pottenbakken kan ook als je de bakbeurt uitbesteedt.

Veel mensen denken dat pottenbakken altijd draaien op een schijf betekent. Dat is maar een van de technieken. Je kunt ook opbouwen met slierten, werken met platte stukken klei of een kommetje uit een bol knijpen. In deze gids lees je hoe het hele traject loopt, wat je nodig hebt en waar je op let. Wil je dieper in pottenbakken duiken, of ben je nog niet zeker welk soort klei bij je plan past? Begin dan bij onze pijler over klei boetseren en keramiek.

Wat is pottenbakken precies?

Pottenbakken is het vormen van klei en het daarna hard maken door bakken. Volgens de Nederlandse Wikipedia over pottenbakken ontstaat er zo keramiek, in de vorm van aardewerk, steengoed of porselein. Het bakken verandert de klei blijvend: wat eerst week was, wordt hard en kan niet meer terug naar klei.

Het woord keramiek wordt breder gebruikt dan pottenbakken. Keramiek is het eindproduct en alles wat daarop lijkt, van een kopje tot een tegel. Pottenbakken is vooral het handwerk dat erbij hoort. Wil je zien hoe breed dat veld is, kijk dan eens op de site van Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden, met tentoonstellingen over koffie, duurzaam keramiek en actuele ontwerpers.

De stappen zijn voor bijna elke vorm van pottenbakken gelijk:

1. Je kneedt de klei en vormt je werkstuk.
2. Je laat het langzaam drogen.
3. Je bakt het een eerste keer, de zogeheten biscuitbaksel.
4. Je brengt glazuur aan.
5. Je bakt het een tweede keer, de glazuurbaksel.

Dat klinkt als veel, maar je hoeft niet alles zelf te doen. Veel ateliers verzorgen de bakbeurten voor een kleine vergoeding, zodat je thuis alleen hoeft te vormen en te glazuren.

Pottenbakken voor beginners: welke technieken zijn er?

Wie begint met pottenbakken, kiest een techniek. De Nederlandse Wikipedia noemt er vijf: boetseren met de hand, lappen en plakken, rollen met slierten, draaien en gieten in een gipsmal. Voor beginners zijn de eerste drie het meest toegankelijk, omdat je er niets voor hoeft aan te schaffen.

Knijpen en boetseren

Je pakt een bol klei, drukt er met je duim een kuil in en knijpt de wand dun en gelijkmatig. Zo maak je een knijpkommetje. Het is de snelste manier om gevoel voor klei te krijgen. Meer over klei boetseren lees je in de pijler, waar ook air dry klei en polymeerklei aan bod komen.

Opbouwen met slierten

Bij opbouwen rol je slierten klei, leg je ze in een spiraal of ring op elkaar en strijk je de naden weg. Je kunt zo grote vormen maken, zoals vazen en schalen. De wand wordt er rustiger van als je de slierten gelijk houdt in dikte.

Lappen en plakken

Je rolt een plak klei uit tot een gelijke dikte, snijdt er vormen uit en zet die aan elkaar. Dat doe je door de randen in te krassen en met een beetje vloeibare klei, de zogeheten slib, aan te drukken. Zo maak je bordjes, doosjes, bloempotten en kleine lijsten.

Draaien op de schijf

Draaien is de techniek van de roterende schijf: je centreert een klomp klei en trekt er een cilinder uit omhoog. Het is mooi om te doen, maar niet het makkelijkste begin. Het duurt meestal weken voordat je klei stabiel in het midden krijgt. Lees je er in meer detail over, kijk dan bij onze uitleg over de draaischijf en bij draaischijf klei, waar het gaat om de juiste klei voor het draaien.

Gieten in een mal

Bij gieten giet je vloeibare klei in een gipsmal. Het gips trekt het water op, de klei hardt langs de wand en je houdt een holle vorm over. Dit is vooral handig voor serieproductie en wordt zelden gebruikt door beginnende hobbyisten.

Zelf pottenbakken thuis: wat heb je nodig?

Zelf pottenbakken thuis kost minder dan je denkt, zolang je de oven even weglaat. Een eerste set bestaat meestal uit een paar eenvoudige dingen.

• Klei: een steengoedklei van een keramiekwinkel. Vraag naar klei met een bakbereik dat past bij de oven van je atelier.
• Gereedschap: een scherp mesje, een draadsnijder, een rib of schraper, een spons, een houten model en een kwastje voor slib.
• Werkvlak: een stevige tafel met een afneembaar, ruw oppervlak, zoals een doek of een houten plank.
• Bakken en afdekken: plastic zakken en folie om je werk vochtig te houden tussen twee sessies.
• Een bak met water en een emmer: voor je handen en voor het schoonmaken van gereedschap.

Zoek je een pottenbakken set of losse materialen? Vergelijk dan klei, gereedschap en glazuur eerst bij een keramiekwinkel, zodat je weet wat bij elkaar past. Op die manier voorkom je dat je een pakket koopt met klei die niet bij je atelier past.

Hoe lang duurt pottenbakken en wat kost het?

Pottenbakken is een rustige hobby. Een knijpkom maak je in een uur, maar tussen vormen en klaar zit vaak twee weken: een week of langer drogen, een biscuitbaksel, glazuren en een tweede bakbeurt. Reken bij pottenbakken dus altijd op wachttijd tussen de stappen. Dat is een richtwaarde, want het hangt af van de dikte van je werk en van de planning van het atelier.

De kosten verschillen per route. Zelf pottenbakken thuis met alleen klei en gereedschap blijft laag. Pottenbakken in een atelier kost meestal een bedrag per les of per sessie, soms met bakken en glazuur erbij. Een eigen oven en schijf zijn pas interessant als je weet dat pottenbakken een vaste hobby wordt. Vraag altijd om de totaalprijs, inclusief bakken.

Welke klei kies je?

Klei bestaat in drie hoofdgroepen, die samenhangen met de temperatuur waarop je bakt. De Nederlandse Wikipedia noemt aardewerk, steengoed en porselein. Digitalfire, een technische bron voor keramisten, beschrijft aardewerk als klei die bij lage temperatuur wordt gebakken en poreus blijft. Daardoor kan aardewerk tegen een plotselinge temperatuurwisseling, maar is het minder sterk dan steengoed.

De bakbereiken komen uit de Nederlandse Wikipedia. De precieze temperatuur hangt af van de klei en het glazuur, dus volg altijd de aanwijzing op de verpakking.

Voor pottenbakken voor beginners is steengoed een goede keuze: het is vergevingsgezind en na het bakken stevig genoeg voor een beker of bord. Aardewerkklei is fijn voor sierwerk en kleine kommetjes, en wordt vaak gebruikt in cursussen waar de oven niet zo heet wordt.

Pottenbakken stap voor stap

Hieronder staat een stappenplan voor je eerste knijpkom. Je hebt er een uur voor nodig, plus droogtijd.

Stap 1 van 6

Stap 1: kneed de klei

Pak een bol klei van ongeveer zo groot als een tennisbal. Kneed hem door met je handen, tot hij overal even soepel is. De Nederlandse Wikipedia wijst erop dat kneden luchtbellen verwijdert, omdat lucht in de klei het werk kan laten springen in de oven. Gebruik daarom geen klei waar nog gaten in zitten.
:::

Stap 2 van 6

Stap 2: vorm een kom

Rol de klei tot een bol en druk met je duim in het midden, tot ongeveer een centimeter van de onderkant. Draai de bol langzaam en knijp de wand tussen duim en vingers omhoog. Houd de wand gelijk in dikte. Een dikke bodem en dunne rand geeft scheuren.
:::

Stap 3 van 6

Stap 3: maak de rand en de bodem af

Strijk de rand glad met een natte vinger of een stukje leer. Zet de kom op een vlakke plank en maak de bodem plat. Kras eventueel je initialen in de onderkant, voordat de klei te droog is.
:::

Stap 4 van 6

Stap 4: laat het rustig drogen

Laat het werk een paar dagen langzaam drogen op een koele, tochtvrije plek, bij voorkeur losjes afgedekt. Te snel drogen geeft scheuren. Droog werk voelt niet koud meer aan en is lichter van kleur. Dat heet beenhard.
:::

Stap 5 van 6

Stap 5: biscuitbaksel

Het droge werk gaat voor de eerste keer de oven in. Digitalfire beschrijft de biscuitbaksel als een eerste bakbeurt zonder glazuur, waarna het werk sterk genoeg is om te hanteren en nog poreus genoeg om glazuur op te nemen. Lage biscuitbakken, rond de kegelwaarden 06 tot 04, komen bij gewoon aardewerk het meest voor.
:::

Stap 6 van 6

Stap 6: glazuur en tweede bakbeurt

Na de biscuit stof je het werk af met een vochtige spons en breng je glazuur aan door te dopen, te gieten, te spuiten of te kwasten. Daarna volgt de tweede bakbeurt. Hoe je glazuur kiest en aanbrengt, lees je in onze uitleg over glazuur en in het stuk over glazuur keramiek.
:::

Bakken: oven, biscuit en glazuur

De oven is het duurste onderdeel van pottenbakken. Een eigen keramiekoven kost veel geld, vraagt een eigen groep in de meterkast en een veilige plek. Daarom kiezen de meeste beginners voor een atelier dat werk voor je bakt. Meer over het kiezen van een keramiek oven lees je in een eigen artikel.

Bakt een atelier voor je, dan scheelt dat in twee opzichten. Je hoeft niet te leren hoe je een oven laadt, en je werk gaat samen met dat van anderen, wat goedkoper is. Je levert je droge werk in, haalt het na de biscuitbaksel op, glazuurt het en geeft het opnieuw af voor de glazuurbaksel.

Let op de volgende punten bij het bakken:

• Werk moet volledig droog zijn. Is het nog vochtig, dan zet het water in de klei uit tot stoom en kan het springen.
• Stapel geen werk dat aan elkaar kan smelten. Glazuur plakt aan wat het raakt.
• Houd de onderkant van een glazuurde pot glazuurvrij, anders plakt hij aan de oven.
• Gebruik bij glazuur voor eetgerei alleen glazuren die daarvoor bedoeld zijn.

Over dat laatste punt is Digitalfire duidelijk: een glazuur kan na verloop van tijd oplossen als het niet stabiel is, en je moet argwanend zijn over claims over voedselveiligheid die niet zijn onderbouwd. Kies voor een kom waar je uit eet daarom een glazuur van een fabrikant die dat uitdrukkelijk vermeldt.

Pottenbakken ideeen voor je eerste projecten

Zoek je pottenbakken ideeen? Begin klein en eenvoudig. Je leert het meeste van simpele vormen die je herhaalt.

1. Een knijpkommetje: de basis en een goed eerste project.
2. Een eierdopje of kaarsenhouder: klein, snel te maken, goed droog te krijgen.
3. Een bordje met een opgerolde rand: goed voor lappen en plakken.
4. Een bloempot met drainagegat: eenvoudig, nuttig en vergevingsgezind.
5. Een zeepschaaltje of sieradenschaal: ideaal voor kleine cadeaus.
6. Een beker met een oor: een stap moeilijker, omdat het oor stevig aan de wand moet hechten.
7. Een opbouwvaas met slierten: voor als je rustig wilt werken aan een groter stuk.
8. Een theelichthouder met uitsnijdingen: mooi voor winteravonden.

Kinderen kunnen vanaf een jaar of vijf meedoen met eenvoudige vormen. Zie je pottenbakken thuis met kinderen zitten (pottenbakken kinderen thuis kan prima met zachte klei), kies dan voor zachte, niet-giftige klei en begeleid ze bij de oven, want die blijft voor volwassenen.

Pottenbakken in een atelier of op een cursus pottenbakken

Een cursus pottenbakken voor beginners is een goede manier om pottenbakken te leren, omdat je meteen werkt met goede klei en een oven. Zoek je een cursus of workshop in de buurt, zoals pottenbakken in Den Haag, Rotterdam, Leiden, Gouda of Zoetermeer, bekijk dan altijd vooraf wat er is inbegrepen. Vaak zijn de materialen en de bakbeurten inbegrepen, maar niet altijd het glazuren.

Vraag voor je boekt het volgende na:

• Hoeveel mensen zitten er in een groep?
• Is het gereedschap inbegrepen?
• Wie bakt je werk en hoe lang duurt het voordat je het terugkrijgt?
• Mag je het werk meenemen of moet je het ophalen?
• Is een cursus voor beginners los van een losse workshop?

In ons artikel over een pottenbakken workshop lees je wat een workshop kost en wat je mag verwachten. Een cursus pottenbakken voor beginners duurt vaak meerdere weken, een workshop meestal een avond of dagdeel.

Wil je pottenbakken in de buurt van de kust, bijvoorbeeld in Scheveningen, vraag dan vooral naar de openingstijden en of je ook korter kunt instromen. Het aanbod verschilt per stad en per seizoen. Pottenbakken in Den Haag, Rotterdam of Leiden is dus iets anders dan pottenbakken in een kleiner dorp.

Tips voor beginners bij pottenbakken

Deze pottenbakken tips voor beginners zijn bewust simpel. Werk met een kleine bol klei, houd je tafel opgeruimd en maak twee of drie van hetzelfde, zodat je verschil ziet. Schrijf op welke klei en welk glazuur je gebruikte. Zo bouw je kennis op, en voorkom je dat een mislukte pot een mysterie blijft. Een pottenbakken voor beginners boek of een goede video helpt, maar het meeste leer je door te oefenen en door je werk te laten zien aan iemand die er verstand van heeft.

Veelgemaakte fouten bij pottenbakken

Zelfs ervaren potters maken fouten. Deze komen bij beginners het meest voor.

Te dikke wanden

Een dikke wand droogt langzaam en kan in de oven springen. Houd de wand overal gelijk en liever iets te dun dan te dik, mits hij stevig blijft.

Te snel drogen

Werk dat in de zon of bij de verwarming staat, scheurt. Laat het rustig drogen, afgedekt met een los zakje.

Luchtbellen in de klei

Kneed goed. Lucht in de klei kan het werk in de oven laten barsten.

Te veel water

Klei die te nat wordt, zakt in elkaar. Gebruik alleen een vochtige spons en droog je handen regelmatig.

Glazuur op de onderkant

Glazuur dat de plank raakt, plakt vast. Veeg de onderkant en de voet schoon.

Pottenbakken kopen: materiaal, set en draaischijf

Wie wil starten met pottenbakken, kan de materialen op drie manieren kopen: als complete set, per onderdeel in een keramiekwinkel of via een atelier. Een compleet pakket is handig als je zeker weet dat je door wilt gaan. Let op de klei en het bakbereik, want niet elke set past bij elke oven.

Een draaischijf is voor beginners niet nodig. Kijk eerst of je de techniek leuk vindt, bijvoorbeeld in een proefles, voordat je geld uitgeeft. Een draaischijf pottenbakken kopen doe je beter na een paar lessen, met een idee van het formaat dat je wilt maken.

Hetzelfde geldt voor een oven. Een elektrische oven kost veel en vraagt de juiste aansluiting. Ga niet zelf aan de slag zonder instructie van een deskundige.

Veelgestelde vragen over pottenbakken

Verder lezen