Gesso is een witte grondlaag die je op een doek, paneel, hout of papier aanbrengt voordat je gaat schilderen. Het zorgt dat verf goed hecht, niet wegtrekt in de ondergrond en een gelijkmatig oppervlak krijgt. Voor acrylverf op een voorbereid doek heb je het niet per se nodig, maar op onbehandeld hout, papier of kaal doek is gesso een groot verschil.
Begin je net met schilderen? Lees dan eerst schilderen voor beginners. Daar zie je waar gesso in het geheel past.
Kort samengevat
- Gesso is een grondlaag die verf laat hechten en voorkomt dat de ondergrond verf opzuigt.
- Moderne acrylgesso is flexibel en waterdicht; traditionele gesso is stijf en alleen voor harde ondergronden.
- Een voorbereid doek hoeft meestal geen gesso meer; kaal doek, hout en papier wel.
- Breng twee tot drie dunne lagen aan en laat elke laag drogen.
- Onder olieverf gebruik je acrylgesso vaak in meerdere lagen; lees wat de fabrikant van je gesso adviseert.
Wat is gesso?
De oorspronkelijke gesso bestond volgens Wikipedia over gesso uit een mengsel van dierlijke lijm, meestal konijnenhuidlijm, krijt en wit pigment. Je bracht dat in vele dunne lagen aan. Het resultaat is hard en bros, en dus alleen geschikt voor stijve ondergronden zoals houten panelen.
De gesso die je nu in de winkel koopt, is meestal acrylgesso: witte pigmenten, vulstof en acrylhars in water. Die is soepel en neemt zelf geen vocht op. Wikipedia merkt op dat acrylgesso strikt genomen geen gesso is, maar fabrikanten noemen het toch zo. Voor jou maakt dat weinig uit: je gebruikt het als primer.
Waarom gebruik je gesso?
Een grondlaag doet een aantal dingen tegelijk:
- Hechting. De verf blijft beter zitten op een ondergrond die daarvoor is bedoeld.
- Minder opzuigen. Kaal doek, hout of papier zuigt verf op. Daardoor heb je meer verf nodig en wordt het resultaat dof.
- Een gelijkmatige ondergrond. Je begint met een egaal, wit vlak.
- Bescherming. Volgens Wikipedia kan gesso het werk beschermen tegen vocht, stof en uv-licht, en voorkomt het bij olieverf dat de verf in contact komt met de vezels van het doek, omdat dat het doek op termijn kan aantasten.
- Textuur. Je kunt de oppervlaktestructuur bepalen: glad voor details, ruw voor een levendig oppervlak.
Heb je gesso nodig?
Dat hangt af van je ondergrond.
| Ondergrond | Gesso nodig? |
|---|---|
| Voorbereid schilderdoek | Meestal niet, tenzij je een extra gladde laag wilt |
| Kaal doek of doek op rol | Ja |
| Hout of mdf | Ja, tegen opzuigen en doorslaan van hars |
| Papier voor acryl of olie | Ja, anders wordt het papier slap en zuigt het verf op |
| Aquarelpapier | Niet voor aquarel; het papier is er al op ingericht |
| Glas of keramiek | Meestal niet; een speciale hechtprimer is dan beter |
| Karton | Ja, tegen doorslaan en kromtrekken |
Meer over de ondergrond waarop je schildert, lees je bij schilderdoek.
Soorten gesso
Witte gesso
De standaardkeuze. Je krijgt een heldere, witte ondergrond waarop kleuren goed uitkomen. Voor de meeste mensen is dit de enige gesso die nodig is.
Zwarte gesso
Zwarte gesso geeft een donkere ondergrond. Kleuren die je erop schildert lijken te gloeien, vooral lichte kleuren. Het is een mooie keuze voor nachtluchten, dieren en dramatische stillevens. Je hebt wel meer verf nodig om donkere vlakken licht te krijgen.
Transparante gesso
Transparante gesso is doorzichtig en geeft de ondergrond grip zonder de kleur te veranderen. Je gebruikt het wanneer je wilt dat de kleur van het hout of het papier zichtbaar blijft, of bij een kleurvlak dat je zelf al hebt aangebracht.
Gekleurde gesso
Je kunt witte gesso mengen met een beetje acrylverf voor een gekleurde ondergrond. Een warme grijze of beige ondergrond maakt het makkelijker om lichte en donkere tinten te beoordelen. Veel schilders gebruiken een gekleurde ondergrond omdat een knalwit vlak in het begin schrikken is.
Gesso zelf maken
Het is mogelijk om gesso zelf te maken met krijt of gips en lijm of acrylbindmiddel. Voor een beginner is een potje kant-en-klare acrylgesso eenvoudiger en betrouwbaarder.
Gesso aanbrengen in vijf stappen
Stap 1: bereid je ondergrond voor
Haal stof en vet weg. Schuur ruw hout licht met fijn schuurpapier en veeg het stof af. Papier en karton kun je beter vlak laten drogen, zodat het niet kromtrekt.
Stap 2: roer en verdun licht
Roer de gesso goed om. Voeg een klein beetje water toe als de gesso erg dik is, tot de dikte van room. Niet te veel verdunnen, want dan hecht het minder.
Stap 3: smeer een dunne laag
Gebruik een breed, plat penseel of een schuimroller. Smeer in één richting, dun en gelijkmatig. Dikke lagen scheuren en laten strepen.
Stap 4: laat drogen en herhaal
Een laag is na een half uur tot een uur droog. Breng een tweede laag aan in dwarsrichting, en bij een heel gladde afwerking een derde. Wikipedia noemt twee tot drie lagen bij voorbereid doek.
Stap 5: schuur af als je het glad wilt
Wil je een heel gladde ondergrond voor details, schuur dan na de laatste laag licht met fijn schuurpapier. Veeg het stof weg met een licht vochtige doek.
Gesso en olieverf
Hier zit een veelgemaakte fout. Traditionele, absorberende gesso werkt met olieverf. Acrylgesso wordt ook veel onder olieverf gebruikt, vaak in meerdere dunne lagen, maar niet elke fabrikant adviseert dat voor elk product. Kies dus voor een schilderij in olieverf een grondlaag die daarvoor bedoeld is. Heb je een voorbereid doek gekocht, lees dan op de verpakking of het geschikt is voor olieverf. Meer over olieverf lees je in onze gids olieverf schilderen.
Waar koop je gesso?
Gesso is te koop bij hobbywinkels, kunstenaarswinkels en bij veel bouwmarkten en webwinkels. Merken en prijzen verschillen sterk. Kies voor beginners een middelgrote pot witte acrylgesso van een bekend merk. Zwarte en transparante gesso zijn er in dezelfde merken. Controleer altijd of de pot bij jouw verfsoort past.
Veelgemaakte fouten
Te dikke lagen
Dikke lagen krijgen strepen en kunnen scheuren. Werk in dunne lagen.
Te veel verdunnen
Een mengsel dat te waterig is, hecht minder en beschermt weinig.
Gesso op een vette ondergrond
Maak de ondergrond eerst schoon en vetvrij.
Acrylgesso onder olieverf zonder te controleren
Check of het product geschikt is voor olieverf.
Gesso kiezen voor jouw ondergrond
De keuze voor gesso hangt vooral af van wat je erop wilt schilderen en met welke verf. Een paar vragen helpen je op weg.
- Schilder je met acryl of met olie? Voor acryl is acrylgesso de logische keuze. Voor olieverf kies je een grondlaag die daarvoor bedoeld is, zoals vermeld op het etiket.
- Hoe glad moet het oppervlak zijn? Voor fijne details wil je een gladde laag. Voor losse penseelstreken mag het wat ruwer.
- Wil je een witte of een gekleurde start? Een gekleurde ondergrond maakt het makkelijker om lichte en donkere tinten te beoordelen.
- Is de ondergrond flexibel? Voor doek of papier is een soepele acrylgesso geschikt. Voor stijve panelen kan ook een stevigere variant.
Op het etiket staat meestal waarvoor de gesso is bedoeld. Kijk of er staat dat hij geschikt is voor acryl, olie of beide, en op welke ondergronden hij werkt. Merken verschillen onderling, dus houd je aan de instructies van de fabrikant.
Gesso op papier en karton
Papier en karton zijn handige en goedkope ondergronden, maar ze hebben extra zorg nodig. Ze nemen vocht op, gaan golven en kunnen krom trekken. Met gesso voorkom je een deel daarvan, mits je het goed doet:
- Kies dik papier of karton, bijvoorbeeld voor acryl of mixed media. Dun kopieerpapier wordt snel slap.
- Plak de randen vast op een plank of tafel met papiertape, zodat het papier vlak blijft tijdens het drogen.
- Breng een dunne laag gesso aan en laat die helemaal drogen.
- Leg het werk onder een zwaar boek of tussen twee platen als het toch krom trekt.
- Breng indien nodig een tweede dunne laag aan, bij voorkeur in een andere richting.
Ook aan de achterkant kan gesso nuttig zijn. Een dunne laag op beide zijden zorgt ervoor dat het papier aan twee kanten evenveel spanning krijgt. Dat verkleint de kans dat het krom trekt.
Penselen en gereedschap voor gesso
Gesso is taai en droogt snel, dus kies gereedschap dat je niet erg vindt om te vervuilen.
Penseel
Een breed plat penseel van kunsthaar of een goedkope verfkwast is prima. Je hoeft er geen duur penseel voor te gebruiken. Spoel direct na gebruik uit met lauw water en zeep, want opgedroogde gesso krijg je niet meer uit de haren.
Schuimroller
Een kleine schuimroller geeft een gelijkmatige laag zonder strepen en werkt snel op grote vlakken. Het oppervlak krijgt een licht korrelige structuur, die bij veel schilders juist gewenst is.
Spons of spatel
Met een spons of een brede spatel kun je gesso met opzet textuur geven. Dat is mooi als je een structuur onder je schilderij wilt, bijvoorbeeld voor een landschap of een abstract werk.
Bewaren en opruimen
Gesso blijft goed als je de pot na gebruik stevig sluit. Veeg de rand schoon, zodat het deksel niet vastplakt. Bewaar de pot op een plek zonder vorst, want koud weer kan acrylproducten aantasten. Is de gesso opgedroogd tot een klont, dan is hij niet meer te redden. Lukt het niet om een gelijkmatige laag te schilderen, dan kan het ook zijn dat de gesso te oud is. Test op een stukje karton voordat je een heel doek bewerkt.
Spoel penselen en rollers meteen uit onder lauw water en veeg ze eerst af met oud papier, zodat er minder verf in het riool komt. Opgedroogde restjes gesso op je tafel haal je er met een plastic schraper af. Dek je werkplek daarom bij voorkeur af met folie of oude kranten.
Een gesso-ondergrond testen
Voordat je met een echt schilderij begint, loont het om de ondergrond kort te testen. Doe dit op een hoekje of een proefstukje:
- Strijk een paar penseelstreken acrylverf over de gesso en kijk of de verf mooi uitsmeert.
- Let op of de verf wegtrekt. Doet hij dat, dan is er nog een laag nodig.
- Voel met je hand of de ondergrond glad genoeg is voor wat je wilt schilderen.
- Controleer of er luchtbellen of kale plekken zijn en vul die aan.
Zo ontdek je problemen voordat je er uren schilderwerk op hebt gezet. Zeker bij houten panelen is dit nuttig, omdat hars of vlekken soms door de laag heen komen.
Veelgestelde vragen over gesso
Wat is gesso?
Een grondlaag voor schilderijen. Het zorgt dat verf hecht, niet wegtrekt en op een gelijkmatig oppervlak komt.
Is gesso nodig?
Op een voorbereid doek meestal niet. Op kaal doek, hout, papier en karton wel.
Kan ik gesso op hout gebruiken?
Ja. Schuur het hout licht, breng twee tot drie dunne lagen aan en laat ze drogen.
Is gesso hetzelfde als witte verf?
Nee. Gesso is bedoeld om te hechten en op te zuigen. Gewone verf doet dat niet op dezelfde manier.
Kan ik gesso op papier gebruiken?
Ja, dan kan het papier verf aan. Gebruik wel dik papier of karton, anders trekt het krom.
Wat is transparante gesso?
Een doorzichtige grondlaag die de ondergrond zichtbaar laat, maar hem wel geschikt maakt voor verf.
Kan ik gesso zelf maken?
Het kan, maar een potje kant-en-klare acrylgesso is voor beginners eenvoudiger.
Kan ik gesso onder olieverf gebruiken?
Ja, acrylgesso wordt veel onder olieverf gebruikt, vaak in meerdere dunne lagen. Lees op de verpakking of de fabrikant het geschikt vindt voor olieverf.
Verder lezen
Een goede grondlaag maakt het schilderen makkelijker. Lees verder over schilderdoek, de schildersezel, het palet en de daglichtlamp. Terug naar het overzicht: schilderen voor beginners.