Aquarel schilderen voor beginners: materiaal, technieken en eerste oefeningen

Aquarel schilderen doe je met doorzichtige verf, veel water en dik, speciaal papier. Je werkt van licht naar donker, want je kunt een fout niet overschilderen. Begin met een goed aquarelpapier van 300 gram, een klein setje verf en twee penselen. Oefen eerst met vlakken en verlopen, en schilder pas daarna je eerste onderwerp.

Aquarel heeft de naam moeilijk te zijn. Dat komt doordat water zich minder laat sturen dan olie of acryl. Maar wie het principe snapt, ziet juist hoe prettig aquarel schilderen is: je hebt weinig spullen nodig, het is snel opgeruimd en de resultaten zijn licht en fris. Dit is een gids voor beginners: waar je op let bij papier, verf en penselen, hoe de basistechnieken werken, welke fouten je voorkomt en wat je het eerst schildert. Ben je helemaal nieuw met verf? Lees dan eerst onze uitleg over schilderen voor beginners.

Wat is aquarel en hoe werkt aquarel schilderen

Aquarelverf bestaat uit pigment dat wordt vastgehouden door een bindmiddel, meestal gom arabicum. Je lost het op in water en schildert met een penseel. Volgens de Engelse Wikipedia is traditionele aquarel doorzichtig, zodat het papier onder het pigment zichtbaar blijft. Gouache is daarentegen dekkend, omdat er wit pigment aan is toegevoegd. Meer over die dekkende variant lees je in onze gids over gouache.

Dat doorzichtige karakter bepaalt hoe je aquarel schilderen aanpakt. Je kunt geen witte verf over een donkere plek zetten om hem lichter te maken. Het wit van het papier is het enige wit dat je hebt. Daarom plan je vooraf welke plekken wit moeten blijven en werk je van licht naar donker. De Nederlandstalige Wikipedia legt uit dat aquarellisten juist daarom vaak van licht naar donker werken: fouten zijn moeilijk te herstellen.

Aquarel heeft ook een lange geschiedenis. Een mooie bron van inspiratie is het werk van Engelse schilders uit de 18e en 19e eeuw. In de 19e eeuw werd de techniek goedkoper en toegankelijker door verfdoosjes met napjes, zo vermeldt Wikipedia. Dat is nog steeds de handigste vorm voor beginners.

Wat heb je nodig om aquarel te schilderen

Je hebt voor aquarel schilderen drie dingen echt nodig: papier, verf en penselen. De rest is aanvulling.

Aquarelpapier

Papier is het belangrijkste onderdeel, belangrijker dan de verf. Gewoon tekenpapier golft zodra het nat wordt, en het pigment loopt uit. Goed aquarelpapier is gelijmd, zodat water en pigment aan het oppervlak blijven. De Nederlandstalige Wikipedia noemt als eisen: houtvrij, bij voorkeur van lompenpapier en goed gelijmd. Dik papier van 200 tot 300 gram is prettiger in gebruik, aldus dezelfde bron.

Je kunt kiezen tussen losse vellen, een aquarelblok (met gelijmde randen, waardoor het papier plat blijft) en een schetsboek. Voor beginners is een aquarel blok het gemakkelijkst: je hoeft het papier niet op te spannen. Het oppervlak kan ruw (cold pressed) of glad (hot pressed) zijn. Ruw papier geeft meer structuur en houdt meer water vast, glad papier past bij fijne details. Begin met ruw papier.

Aquarelverf

Aquarelverf is er in tubes en in napjes. Tubes zijn handig als je grote vlakken wilt schilderen, napjes zijn compact en direct klaar voor gebruik. Beide kunnen goed werken. Je koopt aquarelverf in studentenkwaliteit en in artiestenkwaliteit. Studentenkwaliteit is goedkoper en voor beginners ruim voldoende. Bij artiestenkwaliteit zit meer pigment, waardoor de kleur sterker en lichtechter is.

Een verstandige beginnerspalet is klein: een warm en een koud geel, een warm en een koud rood, een warm en een koud blauw. Met deze zes mix je bijna alles. Wil je uitleg over het mengen? Lees dan onze gids over kleuren mengen.

Penselen

Aquarelpenselen zijn zacht en houden veel water vast. De beste zijn van natuurhaar of een goed synthetisch alternatief. Voor het begin heb je twee ronde penselen nodig, bijvoorbeeld een maat 8 en een maat 4, en eventueel een breed plat penseel voor grote vlakken en achtergronden. In onze gids over penselen en die over aquarel penselen lees je waar je op let bij het kiezen.

Overig materiaal

• Een glas of twee potten water: een voor het uitspoelen, een voor schoon water.
• Een palet of een wit bordje met mengvakken.
• Keukenpapier of een doek om te deppen.
• Plakband (maskeertape) om de randen af te plakken en het papier plat te houden.
• Potlood en gum voor de voorschets. Gebruik een zacht potlood met lichte lijnen.

Wil je aquarel combineren met tekenen? Dan zijn aquarel potloden een handig hulpmiddel: je tekent met het potlood en loopt er daarna met een natte kwast overheen.

Aquarel schilderen: de twee basistechnieken nat-in-nat en nat-op-droog

Alle aquarel technieken zijn varianten op twee manieren van werken. De Wikipedia beschrijft ze als volgt: nat-in-nat, waarbij het papier eerst nat wordt gemaakt, en nat-op-droog, waarbij je op droog papier schildert.

Nat-in-nat

Bij nat-in-nat maak je het papier met een schoon penseel eerst vochtig, en zet je daarna de verf neer. De kleur loopt vanzelf uit in het natte vlak, met zachte, vloeiende randen. Dit is de techniek voor luchten, nevel, waterpartijen en achtergronden. De verf is minder voorspelbaar, dat is juist het charme. Werk met meer verf en minder water dan je denkt: nat papier verdunt de kleur flink. Let op dat het papier niet te nat is, want dan loopt alles weg en krijg je ‘bloemkolen’ (cauliflowers) als je er later water tegenaan zet.

Nat-op-droog

Bij nat-op-droog schilder je op droog papier of op een droge verflaag. De randen blijven scherp, en je hebt meer controle. Dit is de techniek voor details: de takken van een boom, de contouren van een huis, de letters op een bord. Je kunt zo ook lagen opbouwen, die we lazuren noemen: je laat een laag drogen en zet er een nieuwe doorzichtige laag overheen, zodat de kleuren dieper worden.

Combineren

De mooiste aquarel schilderen voorbeelden combineren beide technieken. Je begint nat-in-nat met een lichte achtergrond, laat die drogen, en zet daarna nat-op-droog de details neer. Aquarellisten noemen dat ook wel van los naar strak.

Andere technieken

• Wash (egale laag): een grote hoeveelheid verdunde verf in één beweging over het papier, met het blok iets schuin zodat de verf naar beneden loopt. Handig voor een lucht.
• Verloop: twee kleuren die in elkaar overlopen, bijvoorbeeld geel in oranje in rood.
• Uitdeppen: met keukenpapier of een schoon, vochtig penseel verf wegnemen om een wolk of een lichtplek te maken.
• Droogpenseel: een bijna droog penseel met weinig verf, over ruw papier gesleept voor een korrelig effect.
• Zout of water: druppels water of wat zout in natte verf geven stervormige patronen. Leuk om mee te experimenteren.
• Afdekvloeistof: een vloeistof die witte plekken beschermt. Handig, maar bewaar die voor later.

Oefeningen voordat je een onderwerp kiest

Wie wil leren aquarel schilderen, begint met oefenen op een los vel. Het scheelt veel frustratie later.

1. Een egale wash. Schilder een rechthoek van 10 × 10 cm met één kleur, zonder dat er strepen of plassen ontstaan. Houd het papier iets schuin.
2. Een verloop. Begin met veel verf bovenaan en voeg steeds meer water toe naar beneden toe. Het moet vloeiend van donker naar licht gaan.
3. Twee kleuren in elkaar. Zet rood en geel naast elkaar op nat papier en kijk wat er gebeurt.
4. Een kleurenkaart. Schilder van elke tube of napje een klein vlak, met elke kleur dun, middel en dik. Zo ken je je eigen palet.
5. Scherpe en zachte randen. Schilder een streep nat-op-droog en een nat-in-nat en vergelijk.
6. Een lucht. Laat een blauwe wash naar beneden uitlopen en deppe met papier een paar wolken weg.

Doe elke oefening een paar keer. Aquarel schilderen draait om het gevoel voor de hoeveelheid water, en dat krijg je alleen door veel te doen.

Aquarel ideeën voor beginners

De beste aquarel ideeën voor beginners zijn eenvoudig, hebben weinig details en laten ruimte voor toeval. Hieronder een lijst die je kunt gebruiken als aquarel ideeën makkelijk startpunt.

• Luchten en zonsondergangen. Een verloop van geel via oranje naar paars. Perfect voor nat-in-nat.
• Een eenvoudig aquarel landschap met heuvels, een veld en een lucht.
• Aquarel bloemen: een los boeket, een tak met bladeren of een enkele roos.
• Bladeren en takken. Elk blad is een enkele penseelstreek.
• Een vogel of een vis. Eenvoudige vormen in een paar kleuren.
• Abstracte achtergronden. Laat kleuren vrij in elkaar lopen en snijd er later kaartjes uit.
• Kaarten. Een paar aquarelvlakken zijn genoeg voor een verjaardagskaart of een kerstkaart.
• Een stad bij regen. Natte, zachte vlakken met een paar donkere lijnen.

Wil je weten hoe je met aquarel verder gaat zodra je de basis kent? Op onze pagina over aquarelleren vind je extra uitleg bij de eerste stappen en de volgende oefeningen.

Aquarel schilderen stap voor stap: een eenvoudige zee en lucht

Een zee met lucht is een van de beste eerste aquarel schilderen voorbeelden. Je gebruikt alleen blauw, een beetje geel of oker, en veel water.

1. Plak de randen af met maskeertape op een blok van 300 gram.
2. Maak de bovenste helft nat met een schoon penseel, tot aan een horizon die je met een potlood lichtjes hebt aangegeven.
3. Zet lichtblauw neer boven in de lucht en laat het naar beneden toe wegvloeien. Laat bij de horizon een witte band open.
4. Depp met keukenpapier een paar wolken weg.
5. Laat alles drogen. Doe niet te snel, want vochtig papier verandert de volgende laag.
6. Schilder de zee met een iets donkerder blauw, in horizontale streken. Bovenaan, bij de horizon, is hij donkerder dan op de voorgrond.
7. Zet met droog penseel een paar lichte golven en laat witte plekken staan voor schuim.
8. Haal de tape pas weg als alles droog is. Zo houd je een strakke, witte rand.

Veelgemaakte fouten bij aquarel schilderen

• Te veel water. Het papier wordt een plas en de kleur verdwijnt. Veeg je penseel eerst af op een doek.
• Te weinig verf. Aquarel droogt lichter op dan hij nat lijkt. Meng je kleur iets sterker dan je wilt.
• Te vaak terugkomen. Als je een plek nog nat probeert aan te passen, wordt het modderig. Laat het drogen of laat het zo.
• Te dun papier. Het golft en je kunt er niet mee werken.
• Wit verf gebruiken. Dat maakt je aquarel dof en krijtig. Bewaar het wit van het papier.
• Kleuren te veel mengen. Meer dan twee of drie kleuren in elkaar maakt modder. Houd het fris.
• Te snel opgeven. Aquarel is onvoorspelbaar. Zie het als een samenwerking met het water.

Aquarel leren: cursus, oefenen en inspiratie

Aquarel leren kan op veel manieren. Een aquarel workshop in je buurt geeft je direct feedback van een docent en je maakt het eerste werkje onder begeleiding. Er zijn ook boekjes en werkboeken en filmpjes waarin je stap voor stap meeschildert. Kies liever één bron en volg die goed, dan dat je van alles een beetje doet.

Oefenen werkt het beste met korte, regelmatige sessies. Een half uur per dag is beter dan drie uur per maand. Houd een aquarel schetsboek bij, waarin je elke oefening nummert en bewaart. Na twee maanden blader je terug en zie je je eigen voortgang.

Kijk ook naar oude voorbeelden. Volgens Wikipedia is Paul Sandby, vaak de vader van de Engelse aquarel genoemd, een van de schilders die de techniek als volwaardig schildermedium op de kaart zette. Zoek zijn werk of dat van tijdgenoten eens op en kijk hoe ze licht en water gebruiken.

Aquarel inlijsten en bewaren

Een aquarel is gevoelig voor licht en vocht. Wil je je werk ophangen, laat het dan achter glas inlijsten, met een passe-partout ertussen zodat het papier het glas niet raakt. Hang aquarel schilderen resultaten niet in direct zonlicht, want de kleuren kunnen verbleken. Bewaar losse werken plat, met een vel zuurvrij papier ertussen. Aquarel schilderen levert snel veel werkjes op, dus een map of doos is een slimme aanschaf. Je kunt ook kleine werkjes omvormen tot kaarten, bijvoorbeeld een aquarel geboortekaartje of een aquarel kerstkaart: knip ze op maat en plak ze op stevig karton.

Aquarel schilderen met andere materialen

Veel schilders combineren aquarel met andere materialen. Met een fineliner trek je na het drogen contouren om vormen scherper te maken. Aquarel stiften en aquarel potloden geven je meer controle bij kleine details. Een aquarel schetsboek op zak maakt het makkelijk om onderweg een snelle studie te maken. Het mooie van aquarel schilderen is dat je overal kunt beginnen: aan de keukentafel, in de trein of in de tuin.

Veelgestelde vragen over aquarel schilderen

Verder lezen over aquarel