Tag: Olieverf

Een olieverf schilderij maak je met pigment dat in olie is gebonden, meestal lijnolie. De verf droogt langzaam, zodat je dagenlang kleuren kunt mengen en verbeteren. Het is daarna tientallen jaren houdbaar, mits je het droog laat worden, vernist en niet nat schoonmaakt. In deze uitleg lees je hoe je een olieverf schilderij maakt, verzorgt, schoonmaakt en kiest als je er een wilt kopen.

Een olieverf schilderij heeft iets wat andere verf niet heeft: diepte. De kleuren hebben een glans die je bij acryl of aquarel niet krijgt, en overgangen lopen zacht in elkaar. Daarom schilderen en verzamelen mensen al eeuwen met olieverf. Het materiaal is ook veeleisender. Je moet weten hoe lang een laag moet drogen, welke middelen je gebruikt en hoe je een doek bewaart. Dit artikel is een overzicht voor beginners, en voor wie een olieverf schilderij wil kopen of verzorgen. De basis van het schilderen zelf vind je in ons stappenplan om te leren schilderen en in de uitleg over olieverf schilderen.

Hoe wordt een olieverf schilderij gemaakt?

Het materiaal bepaalt hoe je werkt. Olieverf bestaat uit pigment en een drogende olie. Wikipedia beschrijft in het artikel over olieverf schilderen dat lijnolie de meest gebruikte olie is. Safloer-, walnoot- en papaverolie geven minder vergeling en passen bij lichte kleuren, maar drogen langzamer. Dat ziet een schilder terug in de winkel: het zit in kleine verschillen tussen tubes en merken.

Wat gebeurt er tijdens het schilderen? Je werkt van los naar nauwkeurig. Je zet eerst dunne lagen neer, met verf die je verdunt met terpentine of een andere verdunner, en bouwt daarna op met dikkere verf. Wikipedia meldt dat terpentine of mineral spirits de verf verdunnen en ook worden gebruikt om kwasten schoon te maken. Meer over die middelen lees je in onze uitleg over terpentine en over lijnolie.

Een olieverf schilderij bestaat uit meerdere lagen: de ondergrond (doek, paneel of papier), een grondlaag (gesso of olieverfgrond), de onderschildering, de eigenlijke verflagen en uiteindelijk de vernis. Elke laag heeft een functie, en wie ze overslaat, merkt dat later, soms pas na jaren.

Een eigen olieverf schilderij maken in zes stappen

Wil je zelf een olieverf schilderij maken, dan is dit een veilige volgorde voor je eerste werk.

1. Kies een eenvoudig onderwerp. Een stilleven, een lucht of een strand met een horizon werkt goed. Een olieverf schilderij van een strand bestaat uit drie vlakken: lucht, zee en zand. Dat is een mooie eerste oefening.
2. Zet je doek klaar. Gebruik een voorbereid doek of paneel. Gesso is een witte grondlaag die het doek beschermt, zoals Wikipedia bij canvas uitlegt: het doek wordt gecoat, zodat de verf de vezels niet direct raakt. Dat voorkomt verval.
3. Schets met verdunde verf. Teken de grote vormen met dunne verf en een penseel. Gebruik geen potlood, want dat kan door de verf heen zichtbaar blijven.
4. Schilder van mager naar vet. Begin met dunne verf, met meer verdunner. Voeg per laag wat meer olie toe en minder verdunner.
5. Werk van donker naar licht en van groot naar klein. Zet eerst de grote vlakken neer, daarna de middentonen, en pas aan het eind de details en de lichtste punten.
6. Laat het goed drogen. Raak het doek de eerste dagen niet aan en zet het weg van stof. Pas als het droog aanvoelt, ga je naar de volgende laag of naar de vernis.

Meer stappen en technieken, zoals schilderen met de natte-in-natte methode, staan in de gids over olieverf schilderen. Wie een schilderij wil afmaken en bewaren, moet vooral de volgende twee onderwerpen kennen: drogen en vernis.

Drogen en “vet over mager”

Olieverf droogt niet door verdamping, maar door oxidatie: de olie neemt zuurstof op en wordt hard. Wikipedia schrijft dat olieverf meestal in ongeveer twee weken droog aanvoelt aan het oppervlak, terwijl sommige kleuren in een paar dagen droog zijn. Dat is dus iets anders dan “helemaal doorgedroogd”. Een dikke laag kan maanden nodig hebben voor hij in de kern hard is.

Hier komt de regel “vet over mager” vandaan. Volgens Wikipedia moet elke laag meer olie bevatten dan de laag eronder. Doe je het omgekeerd, dan droogt de onderste laag langzamer dan de bovenste, en kan de verf scheuren of loskomen. Dezelfde bron zegt wel dat deze regel op zichzelf geen garantie op duurzaamheid is, want ook de kwaliteit van de olie speelt een rol. Een goede vuistregel is: dunne verf met veel verdunner onderaan, dikkere verf met meer olie bovenaan.

Wil je het drogen versnellen? Dan zijn er drogende middelen, zoals gekookte lijnolie. Over de verschillen lees je meer in onze uitleg over lijnolie gekookt. Gebruik ze zuinig, want te veel kan een laag brosser maken.

Vernissen: bescherming voor je olieverf schilderij

Een vernis is een transparante beschermlaag over de verf. Volgens Wikipedia wordt een vernis traditioneel gemaakt van gekookte olie met een hars, en beschermt hij het schilderij. Een restaurator kan de vernis later verwijderen zonder de verf eronder te beschadigen. Dat is een groot voordeel: het vuil en de vergeling zitten dan in de vernis en niet in de verf.

Zet de vernis pas op een doek dat goed droog is. Dat is vaak pas na enkele maanden, afhankelijk van de dikte van de verf. Een te vroege vernis sluit vocht af in de verflaag, en dat kan later vlekken geven. Er zijn ook tussenvernissen, die je eerder kunt gebruiken, en er zijn verschillende glansgraden: glanzend, zijdeglans en mat. Kies de glans die past bij je schilderij; veel schilders kiezen zijdeglans, omdat die weinig weerkaatst.

Een olieverf schilderij schoonmaken

Het schoonmaken van een olieverf schilderij is een veelgestelde vraag, en het antwoord is: voorzichtig en droog. Een schilderij hangt jaren in een kamer en verzamelt stof, vet uit de lucht en soms roet van kaarsen of een open haard. Dat zie je terug als een gelige of grijze waas.

Voor gewoon stof is dit genoeg:

• Gebruik een zachte, droge kwast of een schone, zachte microvezeldoek.
• Veeg met lichte, korte bewegingen van boven naar beneden.
• Druk niet, vooral niet op dikke verf, scheurtjes of een loslatende laag.
• Gebruik geen water, geen schoonmaakmiddel, geen alcohol en geen brood of aardappel, zoals je op internet soms leest. Daar bestaat geen veilige methode van.

Is de waas hardnekkig, of heb je een oud of waardevol schilderij? Laat het dan nakijken door een restaurator. Die kan de vernis veilig verwijderen en vervangen. Je eigen aanpak met oplosmiddelen kan de verf aantasten, en schade aan olieverf is vaak niet terug te draaien. Dit is een praktisch advies, geen feit uit een bron: het sluit aan bij hoe het materiaal werkt, waarbij de vernis de laag is die je kunt vervangen.

Een olieverf schilderij kopen: waar let je op?

Wil je een olieverf schilderij kopen, dan kun je het beste een paar dingen controleren. Dit geldt voor een schilderij van een zelfstandig kunstenaar, een galerie of een tweedehands winkel.

• De ondergrond. Is het een doek op spieraam, een paneel of een papier? Doek is het meest gebruikelijk. Wikipedia noemt doek tegenwoordig een gangbare drager voor olieverf, ter vervanging van houten panelen.
• De staat van de verf. Kijk schuin tegen het licht. Zie je scheurtjes, bobbels of verf die loskomt? Kleine haarscheurtjes komen voor bij oude schilderijen, maar grote scheuren en losse stukken zijn een waarschuwing.
• De vernis. Is het schilderij gevernist, en is de vernis gelijkmatig? Een gele waas wijst op een oude vernis.
• De signatuur en herkomst. Een signatuur zegt iets, maar zegt niet alles. Vraag naar de maker, het jaar en de verkoper.
• De prijs. Vergelijk met vergelijkbare werken van dezelfde kunstenaar. Wees voorzichtig als een groot, mooi schilderij bijna niets kost.
• De lijst. Een goede lijst beschermt het doek en zet het schilderij mooi neer. Controleer of hij stevig is en of het doek goed in de lijst zit.

Bij een zoekopdracht als “olieverf schilderijen kopen” vind je zowel originele werken als reproducties. Een reproductie is een afdruk of handgeschilderde kopie van een bekend werk; een origineel is door de kunstenaar zelf gemaakt. Vraag dus altijd wat je koopt.

Olieverf schilderij van een strand: een mooi onderwerp

Een olieverf schilderij van een strand is populair, en ook een goed onderwerp voor een eerste werk. De opbouw is eenvoudig: een lucht boven, een horizon, een zee met een lichtere rand bij het schuim en een strook zand. Gebruik voor de lucht een dun laagje blauw en wit, en schilder de zee in horizontale banen. Het zand krijgt warme, lichte kleuren met een paar schaduwen. Een voorbeeld uit de kunstgeschiedenis is Impression, soleil levant van Claude Monet, een zonsopgang boven de haven van Le Havre. Volgens Wikipedia is het 48 × 63 cm en olieverf op doek, en is het schilderij in 1874 voor het eerst getoond op de eerste impressionistische tentoonstelling in Parijs. Kijk naar hoe weinig details Monet nodig heeft om licht en sfeer te laten zien.

Een korte geschiedenis van het olieverf schilderij

Olieverf is veel ouder dan de Nederlandse meesters. Volgens Wikipedia zijn de oudste bekende olieverfschilderingen boeddhistische muurschilderingen uit ongeveer 650 na Christus in Bamiyan in Afghanistan. In Europa werd olieverf pas in de vijftiende eeuw de gewone verf. Jan van Eyck wordt vaak genoemd als uitvinder, maar dat klopt niet: Wikipedia stelt dat de Vlaamse en Nederlandse schilders van die tijd, zoals Van Eyck en Robert Campin, olieverf tot het gebruikelijke materiaal maakten en technieken als lagen en lazuren ontwikkelden.

Waarom werd olieverf zo populair? De verf droogt langzaam, dus je kunt dagen aan een gezicht of een lucht werken. Je kunt vaag laten overlopen en later nog aanpassen. En door lagen te combineren krijgt een olieverf schilderij een diepte die je met andere verf nauwelijks haalt. Wie vandaag een olieverf schilderij maakt, gebruikt dus nog steeds dezelfde principes als de schilders van meer dan vijfhonderd jaar geleden. Het materiaal is voor beginners dan ook goed te leren, zolang je de regels van drogen en lagen respecteert.

Een olieverf schilderij bewaren, lijsten en vervoeren

Een goed gemaakt schilderij verdient een goede plek. Dit zijn de praktische punten die je niet moet vergeten.

• Bewaren. Zet een schilderij nooit met het beschilderde vlak tegen een ander oppervlak, en stapel schilderijen niet op elkaar zonder bescherming. Bewaar ze rechtop, in een droge ruimte met een stabiele temperatuur.
• Lijsten. Een lijst beschermt de randen en de achterkant. Een open of drijvende lijst laat het doek goed zien. Zorg dat het doek de lijst niet raakt aan de voorkant, zodat de verf nergens tegenaan schuurt.
• Vervoeren. Pak een droog schilderij in met schoon papier of folie die niet plakt, zonder direct contact met de verf. Gebruik hoekbeschermers en vervoer het rechtop.
• Ophangen. Gebruik stevige haken en hang het schilderij op een droge muur. Hoe je dat doet, lees je in onze uitleg over schilderij ophangen.

Dit zijn praktische richtlijnen, geen vaste regels. Het idee erachter is eenvoudig: bescherm de verf tegen schuren, vocht en grote temperatuurverschillen.

Veelgestelde vragen over een olieverf schilderij

Schilderen aan een stevige ezel

Terpentine is een oplosmiddel dat schilders gebruiken om olieverf te verdunnen en om penselen schoon te maken. Het is ontvlambaar en irriteert huid, ogen en longen, dus werk altijd bij een open raam, houd het uit de buurt van vuur en lever restjes in als klein chemisch afval. Geurloze terpentine ruikt minder, maar is daarmee niet automatisch veilig.

Wie olieverf gebruikt, komt al snel bij terpentine uit. Het staat in elke kunstwinkel naast de verf, maar de uitleg erbij is vaak summier. Welke terpentine heb je nodig? Is geurloze terpentine echt beter? En kan het ook zonder? In dit artikel lees je wat terpentine is, waarvoor je het gebruikt, hoe je er veilig mee werkt en welke alternatieven er zijn. Ben je nog niet zeker welke verf bij je past? Lees dan eerst onze gids schilderen voor beginners.

Wat is terpentine

Het woord terpentine wordt voor twee verschillende dingen gebruikt, en dat zorgt voor verwarring.

• Terpentijn is het natuurlijke product. Dat wordt gewonnen uit de hars van naaldbomen. De Nederlandstalige Wikipedia over olieverf noemt het als een traditionele verdunner, naast lijnolie.
• Terpentine (met een e) is volgens de Nederlandstalige Wikipedia over terpentine een kleurloze, heldere en niet-viskeuze vloeistof met een sterke, kerosineachtige geur. Het is een aardoliedestillaat, dus geen natuurproduct, en het wordt niet uit dennenhars gemaakt. Het kookbereik ligt volgens die bron tussen ongeveer 140 en 200 °C. White spirit is de Engelse naam, en merknamen als Varsol, Shellsol en Solvesso komen ook voor.

In de winkel staan beide soorten, vaak onder dezelfde naam. Bij kunstschilders wordt met terpentine meestal de eerste of een zuivere variant bedoeld, terwijl in bouwmarkten vooral het aardolieproduct ligt. Lees dus altijd het etiket en het veiligheidsinformatieblad van het product dat je koopt.

Waarvoor gebruik je terpentine bij olieverf

Volgens Wikipedia wordt terpentine gebruikt om verf, vernis en lak te verdunnen, om verfresten te verwijderen en om kwasten te reinigen. Bij olieverf zie je drie toepassingen.

Verf verdunnen

Je kunt olieverf met terpentine verdunnen, zodat hij dunner en sneller te verwerken is. In het kader van het regeltje ‘vet over mager’ dat de Nederlandstalige Wikipedia over olieverf noemt, maakt terpentine de verf mager en lijnolie hem vet. De regel zegt dat elke laag vetter moet zijn dan de laag eronder, zodat de bovenste laag niet scheurt. Gebruik terpentine dus vooral in de eerste, dunne lagen en minder in de laatste lagen. Meer over verf en lagen lees je in onze gids over olieverf schilderen.

Penselen reinigen

Na het schilderen veeg je het grootste deel van de verf af op een doek. De Wikipedia beschrijft dat je een penseel na olieverf daarna kunt spoelen in terpentine en vervolgens kunt wassen met zeep en warm water. Zet penselen nooit op de haren in terpentine: dat beschadigt ze. Meer over het verzorgen van penselen lees je in onze uitleg over penselen.

Verf van je palet of gereedschap halen

Droge olieverf op je palet, paletmes of een ander voorwerp kun je met terpentine losmaken. Weeg wel af of het nodig is: een metalen of glazen palet maak je ook met olie en een doekje schoon.

Geurloze terpentine

Geurloze terpentine is een zuiverder, met minder geur dan gewone terpentine. Een bekend voorbeeld is Gamsol. Het wordt verkocht aan schilders die in een kamer werken en de geur willen verminderen.

Maar hier ligt een belangrijke kanttekening. Minder geur betekent niet dat een product veilig is. Ook een geurarm oplosmiddel is een vluchtige stof die je niet moet inademen, en het blijft ontvlambaar. Ventileer dus net zo goed, en lees het veiligheidsinformatieblad (VIB) van het product dat je koopt. Dat blad is altijd leidend en staat meestal op de website van de fabrikant.

Voordelen van geurloze terpentine:

• Minder geur in je woonruimte.
• Vaak zuiverder, zodat je minder last hebt van onverwachte stoffen.
• Veel gebruikt door schilders die binnen werken.

Nadelen:

• Nog steeds ontvlambaar.
• Nog steeds irriterend voor huid en luchtwegen.
• Een stuk duurder dan gewone terpentine.

Veiligheid: zo werk je verstandig met terpentine

Wikipedia noemt terpentine ontvlambaar en irriterend voor longen, huid en ogen. Hoge concentraties kunnen bewusteloosheid veroorzaken en langdurige blootstelling kan leiden tot het organisch psychosyndroom. Het vetoplossende effect kan de huid aantasten. Dat is geen reden voor paniek, maar wel voor een paar vaste regels.

1. Ventileer goed. Zet een raam open, bij voorkeur zo dat er een luchtstroom ontstaat. Dampen kunnen blijven hangen.
2. Werk niet bij vuur. Geen kaarsen, geen sigaretten, geen warme apparaten vlakbij.
3. Gebruik weinig. Een klein glazen potje met deksel is genoeg. Giet het niet over.
4. Houd het afgesloten. Doe het deksel op de pot als je klaar bent.
5. Draag handschoenen</strong> die tegen oplosmiddelen bestand zijn als je veel met terpentine werkt. Kijk op het veiligheidsblad welk materiaal de fabrikant adviseert. Het kan de huid aantasten.
6. Vermijd huid- en oogcontact. Spoel direct met water als je er toch mee in aanraking komt.
7. Bewaar het buiten bereik van kinderen en huisdieren, in de originele verpakking.
8. Let op zelfontbranding van doekjes. Doekjes met olie en oplosmiddel kunnen warm worden en in brand vliegen. Laat ze buiten drogen of doe ze in een metalen bus met water.

Werk je met kinderen, zwangeren of in een kleine ruimte zonder raam? Gebruik dan liever geen terpentine en kies een alternatief.

Terpentine weggooien en bewaren

Giet terpentine nooit door de gootsteen of het toilet. Volgens Wikipedia moet het in Nederland na gebruik als klein chemisch afval worden ingeleverd, en in België als klein gevaarlijk afval. Dat kan bij een milieustraat of een inleverpunt van je gemeente. Laat de verf in het gebruikte oplosmiddel bezinken: de verf zakt naar de bodem en het schone oplosmiddel boven kun je opnieuw gebruiken. Zo gebruik je minder en heb je minder afval.

Doekjes en keukenpapier met terpentine laat je buiten helemaal drogen voordat je ze weggooit. Vraag bij je gemeente na hoe je ze moet afvoeren.

Alternatieven voor terpentine

Wie liever zonder terpentine werkt, heeft meerdere opties.

Lijnolie en plantaardige olie

Voor het schoonmaken van penselen kun je plantaardige olie gebruiken, zoals zonnebloemolie of lijnolie. Je roert de penselen door de olie, veegt ze af en wast ze daarna met zeep en water. Wil je verf verdunnen? Lijnolie is dan de klassieke keuze: het maakt de verf vetter en glanzender. Wikipedia noemt lijnolie het belangrijkste bindmiddel in olieverf. Lees meer over lijnolie en over gekookte lijnolie, die sneller droogt.

Wateroplosbare olieverf

Wateroplosbare olieverf is olieverf die je met water verdunt en waarmee je penselen met water en zeep schoonmaakt. Je hebt dus geen oplosmiddel nodig. Het resultaat lijkt veel op gewone olieverf. Voor beginners is dit een goede ingang tot olieverf.

Acrylverf

Wil je helemaal geen oplosmiddelen? Dan is acrylverf het alternatief. Je verdunt met water en ruimt op met water. Lees meer in onze gids over acryl schilderen.

Ander oplosmiddel

Er zijn gezuiverde oplosmiddelen speciaal voor schilders, zoals geurloze terpentine. Ze zijn mogelijk minder irriterend, maar blijven ontvlambaar. Lees het veiligheidsblad voordat je ze gebruikt.

Penselen schoonmaken met olie en zeep: stap voor stap

Wil je zonder oplosmiddel werken, dan is dit een betrouwbare methode voor olieverfpenselen. Je gebruikt alleen plantaardige olie, zeep en water.

1. Veeg de verf af op een oude doek of keukenpapier. Hoe meer verf je hier al weghaalt, hoe minder je later nodig hebt.
2. Roer het penseel door een schaaltje olie, zoals zonnebloemolie of lijnolie. De olie lost de verf op die in de haren zit.
3. Veeg het penseel opnieuw af. Herhaal stap 2 en 3 tot er nauwelijks nog kleur uit komt.
4. Was het penseel met zeep en lauw water. Gebruik een mild afwasmiddel of speciale penseelzeep en wrijf zachtjes in je handpalm.
5. Spoel af tot het water helder is en breng de haren in vorm.
6. Laat het penseel drogen liggend of met de haren omhoog.

Het gebruikte stuk keukenpapier en de olie kun je beter niet door de gootsteen spoelen. Doe de olie in een afgesloten potje en lever het in, zoals dat bij ander verfafval hoort.

Mager en vet: zo bouw je olieverflagen op

Het regeltje ‘vet over mager’ is een van de belangrijkste dingen om te onthouden bij olieverf. Mager betekent weinig olie in de verf, vet betekent veel olie. Een onderlaag die vet is, blijft langer nat dan de laag erboven. Als de bovenste laag eerder droogt dan de onderste, kunnen er later scheuren ontstaan. Daarom begin je met dunne, magere lagen, bijvoorbeeld verf die met wat verdunner is aangemaakt, en werk je langzaam naar vettere lagen toe. Dat is ook waarom veel schilders eerst een dunne onderschildering maken en pas daarna met dikkere, vettere verf de details afwerken.

Voor beginners volstaat een eenvoudige aanpak: gebruik in de eerste laag verf die nauwelijks is aangelengd, voeg in de volgende lagen een beetje olie toe en gebruik voor de laatste laag verf uit de tube. Geef elke laag de tijd om te drogen. De Nederlandstalige Wikipedia vermeldt dat dunne lagen olieverf meestal binnen een week droog zijn, terwijl zeer dikke lagen tot een jaar kunnen duren.

Werken in een kleine ruimte

Veel hobbyschilders werken thuis, in een kamer die ook voor andere dingen wordt gebruikt. Dat is prima, maar het vraagt wat aandacht bij olieverf. Kies een plek bij een raam dat je kunt openzetten. Zet je ezel niet in een slaapkamer waar je slaapt of in een ruimte waar kinderen spelen. Leg een stuk plastic of krant onder je ezel en tafel, en houd je spullen op een vaste plek, zodat alles in de afgesloten pot en de kist blijft zodra je klaar bent. Wil je er zeker van zijn dat je niets hoeft in te ademen, begin dan met acrylverf of wateroplosbare olieverf en bewaar de traditionele olieverf voor later.

Een olieverfschilderij en terpentine

Voor het eindresultaat telt vooral dat de lagen van mager naar vet gaan, en dat je geduldig wacht tussen de lagen. Een mooi voorbeeld van wat olieverf kan, vind je als je kijkt naar een olieverf schilderij van een oude meester. Daar zie je hoe zachte overgangen en diepe kleuren door dunne, geduldig opgebouwde lagen ontstaan. Terpentine speelt in de eerste lagen een rol, maar de bovenste lagen worden gevormd met olie.

Veelgemaakte fouten met terpentine

• Te veel terpentine in de bovenste lagen. De verf wordt mager en kan scheuren of dof worden.
• Werken zonder ventilatie. Dampen kunnen hoofdpijn en duizeligheid geven.
• Terpentine door de gootsteen gooien. Dat is schadelijk voor het milieu.
• Penselen laten staan in terpentine. De haren buigen en slijten.
• Doekjes in de prullenbak gooien. Laat ze eerst buiten drogen.
• Geloven dat geurloos veilig betekent. Lees altijd het veiligheidsblad.

Veelgestelde vragen over terpentine

Verder lezen

Lijnolie is een gele droogolie die uit vlaszaad wordt geperst. Het droogt door te reageren met zuurstof en vormt zo een harde film. Schilders gebruiken geraffineerde olie als medium bij olieverf. Voor hout in huis of buiten koop je meestal gekookte olie in de bouwmarkt. Dat zijn twee verschillende toepassingen met verschillende producten.

Veel mensen zoeken lijnolie en komen dan bij twee werelden uit: de kunstschilder en de klusser. Dat geeft verwarring, want rauwe, geraffineerde en gekookte olie zijn niet hetzelfde en niet elk potje is geschikt voor elke toepassing. In dit artikel lees je wat lijnolie is, welke soorten er zijn, wat je er als schilder mee doet, hoe je het op hout gebruikt en waar je het veilig bewaart. Ben je net begonnen met schilderen? Begin dan met ons stappenplan om te leren schilderen voor beginners.

Wat is lijnolie?

Olie wordt geperst uit het zaad van vlas. Het is een zogeheten droogolie: de olie wordt niet hard doordat het water of oplosmiddel verdampt, maar doordat het langzaam reageert met zuurstof uit de lucht. Daarbij vormt zich een vaste, flexibele film. Daarom zit de olie al eeuwen in olieverf als bindmiddel, en daarom wordt het ook gebruikt voor hout, linoleum en kitten.

Het droogproces duurt dagen tot weken, afhankelijk van de dikte van de laag, de temperatuur en de soort olie. Dat maakt olie prettig als je lang wilt kunnen blenden, maar vervelend als je een snelle klus hebt.

Voor olieverf is de olie in de tube al verwerkt in de verf. Een apart flesje gebruik je om de verf soepeler of glanzender te maken, of om meer lagen over elkaar te kunnen werken. Meer over verf, penselen en techniek vind je in ons artikel over olieverf schilderen.

De soorten lijnolie: rauw, gekookt, geraffineerd en stand-olie

Hier gaat het vaak mis, want de namen lijken op elkaar. Dit zijn de soorten die je tegenkomt.

Geraffineerde lijnolie

Volgens de kunstenaarswinkel Cass Art is geraffineerde olie de meest gebruikte medium-olie bij olieverf. Ze vertraagt het drogen, wat handig is als je in lagen werkt. Dit is de olie die je als schilder wilt gebruiken, in een flesje van een kunstenaarsmerk.

Koudgeperste lijnolie

Cass Art noemt ook koudgeperste olie, die door fabrikanten wordt gebruikt bij het maken van professionele verf. Ze droogt trager dan geraffineerde olie en geeft volgens de winkel een glanzender, harder resultaat. Voor een beginner is dit niet nodig.

Stand-olie

Stand-olie is olie die tot een dikke, honingachtige olie is verdikt. Volgens Cass Art is ze doorzichtig, geschikt voor glaceren en geeft ze een glanzende afwerking. Omdat ze geconcentreerd is, heb je minder nodig. Ze wordt vaak gemengd met terpentine, wat je ook in ons artikel over terpentine kunt lezen.

Rauwe lijnolie

Rauwe lijnolie is olie die niet is bewerkt of alleen licht is gezuiverd. Ze droogt heel langzaam, vaak dagen of weken, en blijft lang plakkerig. Omdat ze minder zuiver is, gebruik je haar als schilder liever niet in je verf. Dat is een praktische richtlijn, geen merkvoorschrift. Rauwe olie koop je meestal voor hout, waar je een natuurlijk product wilt zonder toevoegingen. Wil je rauwe lijnolie kopen, kijk dan of er ‘puur’ of ‘zuiver’ op staat.

Gekookte lijnolie

Gekookte lijnolie droogt sneller. In de praktijk wordt ze daarvoor behandeld of vermengd met droogmiddelen, en dat staat vaak in kleine letters op het etiket. De naam komt van het oude kookproces, maar de gekookte olie uit de bouwmarkt is meestal een andere samenstelling. Het is een gangbare keuze voor hout, omdat ze binnen een of twee dagen droog is. Lees meer in ons artikel over gekookte lijnolie. Deze uitleg is een praktische richtwaarde, want de samenstelling verschilt per merk: lees altijd de verpakking.

Een kunstschilder gebruikt gekookte olie uit de bouwmarkt niet als medium voor een schilderij. Gebruik daarvoor altijd olie die voor kunstschilders is gemaakt.

Lijnolie bij olieverf: zo gebruik je het

Een flesje geraffineerde olie hoort bij je spullen als je regelmatig met olieverf werkt. Je gebruikt het voor drie dingen.

• Verf soepeler maken. Een paar druppels op je palet maken stugge verf soepeler. Dit is vooral handig bij verf die direct uit de tube erg stijf is.
• Meer glans geven. Olie geeft de verf een glanzender laag.
• Lagen opbouwen. Cass Art beschrijft de zogeheten ‘slow over fast’-regel: begin met de snel drogende lagen en zet er steeds langzamer drogende lagen overheen. Doe je dat andersom, dan kan de bovenste laag scheuren omdat de onderlaag nog beweegt. Een beginner onthoudt het zo: gebruik in de eerste laag weinig of geen olie en voeg per laag iets meer toe. Dat noemen schilders ook wel ‘vet over mager’.

Gebruik olie zuinig. Te veel olie maakt de verf plakkerig, laat hem na jaren geel worden en vertraagt het drogen enorm. Een paar druppels op een flinke hoeveelheid verf is genoeg. Vraag je je af of je lijnolie verf wilt maken, ofwel verf van pigment en olie? Dat is een ambacht op zich en voor beginners niet nodig. Gebruik gewone olieverf uit de tube.

Wil je een eerste schilderij maken met olieverf? Dan kun je beginnen met een eenvoudig onderwerp, zoals een landschap. In ons artikel over een olieverf schilderij lees je hoe dat gaat.

Een praktische gewoonte helpt: schrijf op je flesje de datum waarop je het opende, en sluit het na gebruik goed af. Lucht in het flesje laat de olie langzaam dikker worden. Giet de olie bij het gebruik in een klein bakje en niet rechtstreeks op je palet, zodat je niet te veel pakt en de rest schoon blijft. Giet nooit gebruikte olie terug in het flesje, want dat vervuilt de rest met verfdeeltjes.

Lijnolie op hout: zo pak je het aan

Lijnolie op hout geeft een warme, natuurlijke afwerking die in het hout trekt. Het is geliefd voor tuinmeubels, houten werkbladen, speelgoed en snijplanken die niet met voedsel in aanraking komen. Zo pak je het aan. Dit zijn praktische richtlijnen, geen vaste regels. Volg altijd de gebruiksaanwijzing van het product dat je koopt.

1. Maak het hout schoon en schuur het. Het hout moet droog, stofvrij en vetvrij zijn. Schuur het licht af.
2. Breng de olie dun aan. Gebruik een kwast of een doek, en werk met de nerf mee. Dunne lagen drogen goed, dikke lagen blijven plakken.
3. Laat het intrekken en veeg de overtollige olie eraf. Na een kwartier tot een half uur neem je met een schone, pluisvrije doek het overtollige af. Blijft er olie op het oppervlak staan, dan wordt dat plakkerig.
4. Laat het goed drogen. Rauwe olie heeft dagen tot weken nodig, gekookte meestal een dag of twee. Drogen gaat sneller bij warmte en frisse lucht.
5. Herhaal indien nodig. Twee of drie dunne lagen geven een betere bescherming dan een dikke.

Wil je een houten ondergrond schilderen? Dan helpt ons artikel over acrylverf op hout, want acryl en olie gaan niet goed samen op hetzelfde oppervlak. Lijnolie zeep, die je soms tegenkomt, is een schoonmaakmiddel op basis van de olie voor houten vloeren en meubels. Het is geen hetzelfde product als de olie zelf, en het wordt vooral gebruikt om hout schoon te maken en te voeden.

Lijnolie kopen: waar en waar je op let

Lijnolie kopen kan bij bouwmarkten, hobbywinkels, kunstenaarswinkels en online. Bouwmarkten zoals Gamma, Karwei, Praxis en Hornbach verkopen meestal gekookte en soms rauwe olie voor hout. Ook budgetwinkels als Action hebben soms olie in het assortiment. Het aanbod verschilt per winkel en per week, dus kijk ter plekke of online wat er ligt. Prijzen laten we hier bewust weg, want die veranderen.

Let bij het kopen op deze dingen:

• Gebruik. Voor olieverf koop je geraffineerde olie in een flesje van een kunstenaarsmerk. Voor hout kies je rauwe of gekookte olie uit de bouwmarkt.
• Etiket. Staat er ‘gekookt’, ‘sneldrogend’ of ‘met droogstoffen’ op, dan is de samenstelling aangepast. Bij twijfel lees je de veiligheidsinformatie.
• Voor binnen of buiten. Sommige producten zijn speciaal voor buiten gemaakt. Lees dat op de verpakking.
• Hoeveelheid. Voor een schilder is een klein flesje genoeg, want je gebruikt maar een paar druppels. Voor hout kun je beter een groter blik nemen.

Een nadeel van lijnolie op hout is dat het in de loop van de tijd donkerder wordt en dat het aan het oppervlak kan blijven plakken als je te veel hebt aangebracht. Buiten moet je de behandeling bovendien regelmatig herhalen, omdat de laag door zon en regen slijt. Kies voor sterk belast hout, zoals een tuintafel, daarom liever een product dat voor buiten is bedoeld, en lees de verpakking over de onderhoudsfrequentie. Dit is een praktische richtlijn en geen vaste regel.

Veilig werken met lijnolie

Lijnolie is een gewoon product, maar er is één risico dat je moet kennen: met olie doordrenkte lappen kunnen warm worden en in brand vliegen. Dat komt door het droogproces, want de olie reageert met zuurstof en daarbij komt warmte vrij. In een hoop lappen kan die warmte zich ophopen.

Gamblin, een bekende maker van olieverf, legt dit uit in een artikel over het veilig bewaren en weggooien van verflappen. Daarin staat dat het midden van een hoop lappen de temperatuur kan bereiken waarbij brand ontstaat, maar dat een enkele lap die plat of opgehangen wordt gedroogd niet spontaan ontbrandt. Droge lappen kunnen volgens het artikel bij het huisvuil. Lappen die nog nat zijn van de olie doe je in een luchtdichte plastic zak, waarin je ze met water doordrenkt voordat je de zak goed dichtmaakt. De zak gaat dan in een buitenprullenbak.

Praktisch betekent dit:

• Leg lappen met olie plat uit of hang ze buiten op, tot ze droog en stijf zijn.
• Prop ze niet op een hoop en stop ze niet in een afgesloten vuilnisbak in huis.
• Kun je ze niet laten drogen, doe ze dan onder water in een afgesloten bus of zak.
• Ventileer de ruimte waar je werkt en houd olie uit de buurt van warmtebronnen.

Veelgestelde vragen over lijnolie

Verder lezen over olieverf

Lijnolie gekookt is lijnolie waaraan droogstoffen zijn toegevoegd, zodat de olie sneller uithardt dan rauwe lijnolie. Je gebruikt gekookte lijnolie vooral voor hout en als bindmiddel in verf. In olieverf voeg je het in kleine hoeveelheden toe, omdat te veel olie de verf trager en geler maakt.

Wie olieverf gaat gebruiken, komt al snel lijnolie tegen: rauw, gekookt, geraffineerd, stand. De namen lijken op elkaar en de flesjes ook, maar ze werken verschillend. Dit artikel gaat vooral over lijnolie gekookt: wat erin zit, waarvoor je het gebruikt en wanneer je beter een ander product kiest. Meer over de basis lees je in onze gids schilderen voor beginners en in de uitleg over olieverf schilderen.

Wat is lijnolie gekookt?

Lijnolie komt uit de zaden van de olievlas. Volgens Wikipedia over lijnolie bevatten die zaden ongeveer 40% olie. De olie wordt geperst en daarna gebruikt in onder meer olieverf, vernis en houtolie.

Lijnolie droogt niet door verdamping, zoals water. Ze hardt uit door polymerisatie: de olie reageert met zuurstof uit de lucht en wordt langzaam een vaste laag. Dat proces heeft tijd nodig. Daarom bestaan er varianten die sneller drogen.

Rauwe lijnolie is de olie zoals ze uit de pers komt. Ze bevat geen droogstoffen en hardt volgens de Engelstalige Wikipedia over linseed oil niet goed of niet snel genoeg uit om als drogende olie te werken. Gekookte lijnolie is die rauwe olie met toevoegingen. Volgens dezelfde bron is boiled linseed oil een mengsel van rauwe lijnolie, standolie en metaalhoudende droogstoffen die als katalysator werken. In de middeleeuwen kookte men de olie met loodoxide. Tegenwoordig is gekookte lijnolie in de winkel vaak niet echt gekookt. De Nederlandse Wikipedia noemt metaalzouten, met name kobalt, als de stoffen die het uitharden versnellen.

Dat betekent twee dingen. Lijnolie gekookt droogt sneller dan rauwe lijnolie, en het is een kant-en-klaar product met toevoegingen. Op het etiket staat meestal hoeveel droogstoffen erin zitten. Lees dat voor je het in kunstenaarsverf mengt.

Het verschil tussen rauwe, gekookte en standolie

Bij lijnolie kom je drie namen vaak tegen. Dit is het verschil.

Standolie maak je volgens Wikipedia door lijnolie enkele dagen zonder lucht te verhitten tot ongeveer 300 graden. De olie wordt daardoor stroperig. De laag is veerkrachtiger dan van rauwe olie en vergeelt volgens dezelfde bron minder dan een laag van de oorspronkelijke olie. Dat maakt standolie interessant voor schilders die een helder medium willen.

Geraffineerde lijnolie, die je in kunstenaarswinkels ziet, is de zuivere variant voor olieverf. Ze bevat geen extra droogstoffen en is bedoeld om verf mee te verdunnen of mee te mengen.

Wanneer gebruik je lijnolie gekookt?

Lijnolie gekookt is een gebruiksolie. Je kiest haar vooral als je hout wilt beschermen en een duidelijke laag wilt, en minder voor het fijne werk met kunstenaarsverf.

Op hout en meubels

Dit is het bekendste gebruik van lijnolie gekookt. Een of twee dunne lagen voeden het hout en geven een warme, licht glanzende afwerking. De olie trekt in het hout en hardt daar uit. Wikipedia noemt wel dat geolied hout geelachtig kan zijn en met de tijd donkerder wordt. Voor licht hout, zoals berk of beuken, kan dat een nadeel zijn.

Een paar richtlijnen die in de praktijk werken:

• Schuur het hout glad en maak het stofvrij.
• Breng de olie dun aan met een doek of penseel en laat hem een tijdje intrekken.
• Veeg de overtollige olie na een kwartier af. Een dikke laag blijft kleverig.
• Laat de laag helemaal drogen voor je er een tweede laag op zet. Dat duurt vaak meerdere dagen.

Als bindmiddel in verf

Lijnolie gekookt is van oudsher een bestanddeel van verf. Wil je zelf verf maken uit pigment, dan kun je met gekookte lijnolie als bindmiddel sneller werken dan met rauwe lijnolie. Voor wie gewoon schildert met tubes olieverf is dat niet nodig, want de fabrikant heeft de olie al in de verf verwerkt.

Een ezel of schilderijlijst behandelen

Heb je een houten ezel of lijst die je wilt verzorgen? Dan kan lijnolie gekookt een mooie afwerking geven. Test het eerst op een verborgen plek, want de olie kleurt het hout donkerder. Een ezel van licht beukenhout wordt er geler van.

Lijnolie gekookt in olieverf: moet dat?

Veel beginners lezen dat je olieverf met lijnolie moet verdunnen. Dat klopt maar deels. Olieverf uit de tube heeft al olie als bindmiddel. Voeg je er extra olie aan toe, dan wordt de verf soepeler, glanzender en transparanter, maar ook trager en gevoeliger voor vergeling.

Het basisprincipe heet vet op mager. Elke volgende laag mag meer olie bevatten dan de laag eronder. Zo voorkom je dat de bovenste laag sneller droogt dan de onderste en gaat scheuren. Je begint dus met weinig olie en een verdunner zoals terpentine, en je eindigt met meer olie.

Wat betekent dat voor lijnolie gekookt?

• Eerste lagen: schilder met verf uit de tube en een beetje verdunner, zonder lijnolie.
• Middenlagen: voeg een klein beetje lijnolie toe voor een soepelere verf.
• Laatste lagen: hier mag het meeste olie in, voor glanzende glaceerlagen.
• Hoeveelheid: blijf bij een paar druppels per portie verf. Als richtwaarde: niet meer dan een derde van de verfmassa.

Een product als lijnolie gekookt is voor dit werk niet altijd de beste keuze. De droogstoffen versnellen het drogen in een laag die je misschien juist rustig wilt laten uitvloeien. Veel schilders kiezen daarom voor geraffineerde lijnolie of voor een kant-en-klaar medium. Kijk voor de olie-opties ook bij onze uitleg over lijnolie.

Droogtijd en vergeling

Hoe lang duurt het voor lijnolie gekookt droog is?

De droogtijd hangt af van de dikte van de laag, de temperatuur en de ventilatie. Een dunne laag lijnolie gekookt op hout is vaak na een dag of twee aanvoelbaar droog en na een week of langer echt uitgehard. In een dikke laag duurt het veel langer, en kan het onderaan zacht blijven. Dat is een richtwaarde, geen belofte van de fabrikant. Op het etiket staat de droogtijd van jouw product.

In olieverf droogt een schilderij dat met olie is verdund dagen tot weken. Olieverf is nooit helemaal in een dag klaar. Dat is een van de redenen dat veel beginners liever starten met acryl, zoals in onze uitleg over acryl schilderen.

Vergeelt lijnolie gekookt?

Lijnolie vergeelt, en gekookte lijnolie ook. Dat is een eigenschap van de olie zelf. In een schilderij valt dat vooral op in lichte kleuren, zoals wit en lichtblauw. Standolie vergeelt volgens Wikipedia minder dan de oorspronkelijke lijnolie, dus voor een witte lucht of een witte jurk is standolie een betere keuze dan lijnolie gekookt.

Een paar vuistregels om vergeling te beperken:

• Gebruik zo min mogelijk olie in lichte kleuren.
• Laat een schilderij niet in het donker drogen, want licht vermindert de geelverkleuring van verse olie.
• Kies voor witte en lichte onderdelen een verf op basis van saffloer- of papaverolie, die minder geel worden.

De laatste twee zijn richtwaarden uit de schilderspraktijk. Check ze altijd in de documentatie van je verfmerk.

Veilig werken: doeken met lijnolie kunnen vlam vatten

Dit is het belangrijkste onderdeel van dit artikel. Lijnolie hardt uit door een reactie met zuurstof, en bij die reactie komt warmte vrij. Dat is normaal en onschuldig bij een dun laagje op een plank. Het wordt gevaarlijk als je een doek met lijnolie opvouwt of opstapelt.

De Nederlandse Wikipedia schrijft dat met lijnzaadolie verontreinigde lappen door het polymeriseren brandgevaarlijk kunnen zijn. Opgestapelde lappen of keukenpapier kunnen opwarmen en brand veroorzaken. Het advies is om zulke doeken vlak op te hangen om te drogen. De Engelstalige Wikipedia noemt als voorbeeld de brand in de One Meridian Plaza in Philadelphia in 1991, waarbij drie brandweermensen omkwamen. Die brand wordt toegeschreven aan lijnolie op lappen.

Zo ga je veilig om met doeken en kwasten:

1. Hang doeken met lijnolie uitgespreid en vlak op, bijvoorbeeld over de rand van een metalen emmer buiten.
2. Gooi ze niet nat in de vuilnisbak of in een stapel in de schuur.
3. Laat ze helemaal uitharden, tot ze stijf aanvoelen, en gooi ze daarna weg.
4. Bewaar lijnolie in een gesloten, donker flesje op een koele plek. Licht tast de kwaliteit aan, schrijft Wikipedia.

Dit geldt voor alle lijnolie, ook voor lijnolie gekookt, en het geldt dubbel als je met veel olie werkt, zoals bij het oliën van meubels.

Welke keuze past bij jou?

Weet je niet zeker welk product je nodig hebt? Gebruik deze lijst.

• Je wilt hout beschermen: lijnolie gekookt is een goede, bekende keuze. Test eerst op een verborgen plek.
• Je schildert met olieverf als beginner: gebruik de verf uit de tube en verdun met een beetje verdunner. Extra olie is niet nodig.
• Je wilt je verf soepeler maken: geraffineerde lijnolie of een kant-en-klaar medium is meestal fijner dan lijnolie gekookt.
• Je wilt glaceren in lichte kleuren: kies standolie, want die vergeelt minder.
• Je werkt in een kleine ruimte zonder ventilatie: vermijd de zware oliën en kies voor acrylverf of watergedragen olieverf.

Een goed begin van het hele traject is een eenvoudig olieverf schilderij met een beperkt palet en weinig medium. Pas als je dat onder de knie hebt, ga je experimenteren met olie.

Veelgestelde vragen over lijnolie gekookt

Verder lezen over olieverf

Olieverf schilderen begint met een eenvoudig palet van zes tubes, twee of drie penselen, een doek met een voorbereide ondergrond en een beetje lijnolie of ander medium. Olieverf droogt langzaam: je kunt dagenlang mengen en bijwerken, maar een dikke laag is pas na weken doordroogd. Wie die traagheid gebruikt in plaats van er tegenaan te vechten, schildert met olieverf zachter en rijker dan met acryl.

Ben je net begonnen met verf? Lees dan eerst schilderen voor beginners. Daar staat wat voor elke verfsoort geldt.

Wat is olieverf?

Olieverf bestaat uit gemalen pigment dat is gebonden in een drogende olie. Volgens het overzicht van Wikipedia over olieverf is lijnolie daarvoor de meest gebruikte olie. De verf droogt niet doordat er iets verdampt, zoals bij waterverf, maar door oxidatie: de olie reageert met zuurstof uit de lucht en wordt hard. Dat proces gaat langzaam. Daardoor kun je schilderen met olieverf op je gemak, maar is een schilderij pas na weken of maanden helemaal doorgedroogd.

Dezelfde eigenschap is ook de reden dat olieverfschilderijen er zo diep uitzien. Kleuren blijven nat, dus je kunt ze op het doek in elkaar laten overlopen. Tegelijk betekent het dat je geduld nodig hebt tussen de lagen.

Olieverf of acryl?

Acryl droogt in minuten, ruikt nauwelijks en maak je schoon met water. Olieverf geeft je meer tijd en zachtere overgangen, maar vraagt om medium en soms oplosmiddel. Veel beginners starten met acryl en stappen later over. Wie liever meteen met olie begint, kan dat prima. Er is ook een tussenweg: watervermengbare olieverf, die je met water verdunt en schoonmaakt.

Welke materialen heb je nodig?

Je hebt niet veel nodig, en een kleine basis is beter dan een grote set.

Verf: een beperkt palet

Kies voor het eerste schilderij zes tubes in studentkwaliteit: een warm en een koel geel (bijvoorbeeld cadmiumgeel of een vervanger en citroengeel), een warm en een koel rood, ultramarijnblauw en titaanwit. Met die kleuren en een aardkleur als gebrande sienna meng je bijna alles. Hoe je dat doet, lees je bij kleuren mengen.

Penselen

Varkenshaar en synthetische penselen voor olieverf zijn stevig genoeg om de dikke verf te dragen. Een plat penseel (maat 8), een rond penseel (maat 4) en een kleine ronde (maat 1) zijn een prima begin. Reken erop dat penselen met olieverf iets meer onderhoud vragen.

Ondergrond

Je schildert met olieverf op doek, paneel of speciaal olieverfpapier. Een doek moet worden geprepareerd met gesso, anders trekt de olie in het doek en tast hij het uiteindelijk aan. Koop je een voorbereid doek, dan is dat al gedaan. Kies voor olieverf een doek waarvan de verpakking zegt dat het geschikt is voor olieverf. Let op: volgens Wikipedia over gesso is acrylgesso minder geschikt onder olieverf, omdat het verschil in soepelheid op termijn kan leiden tot loslaten. Een speciale olieverfgrondlaag is dan de veiligere keuze. Meer over de ondergrond lees je bij gesso en schilderdoek.

Medium en oplosmiddel

Met een medium maak je de verf soepeler. Veel schilders gebruiken lijnolie, eventueel gekookte lijnolie om de droogtijd te verkorten. Om penselen te reinigen en de eerste laag te verdunnen gebruik je terpentine of een geurloze variant. Wikipedia noemt terpentine en white spirit als verdunners. Gebruik altijd een gesloten potje en ventileer de ruimte.

Een ezel en palet

Een ezel houdt je doek op ooghoogte en laat je langere tijd rechtop werken. Voor olieverf is dat extra prettig, omdat je regelmatig een stap terug doet om de kleuren te beoordelen. Een houten palet of een wegwerppalet is genoeg om op te mengen. Lees meer in de gids over de schildersezel.

De drie regels van olieverf schilderen

De verfmaker Winsor & Newton legt in drie regels voor olieverf uit hoe je scheuren voorkomt. Ze gelden voor elk olieverfschilderij.

1. Vet over mager

Elke volgende laag moet soepeler zijn dan de laag eronder. Begin dus met verf die je verdunt met oplosmiddel en voeg bij elke laag meer olie of medium toe. Winsor & Newton omschrijft het als “flexibel over minder flexibel”.

2. Dik over dun

Dikkere verf hoort bovenop dunnere verf. Een dunne laag droogt sneller, en een dikke laag op een natte, dunne onderlaag kan scheuren.

3. Langzaam over snel drogend

Schilder langzaam drogende kleuren over sneller drogende kleuren. Gebruik snel drogende kleuren dus voor de onderschildering en bewaar de langzame voor de laatste details.

Een eerste schilderij in vijf stappen

Een eenvoudig onderwerp werkt het best: een stilleven met twee of drie voorwerpen of een kleine lucht met wolken.

Stap 1: schets met verdunde verf

Teken de grote vormen met een dun mengsel van verf en wat terpentine of oplosmiddel, bijvoorbeeld in gebrande sienna. Gebruik geen potlood, want dat schemert door.

Stap 2: leg de grote vlakken neer

Schilder met een plat penseel de grote kleurvlakken, nog zonder details. Houd de verf dun, vooral in de schaduwen.

Stap 3: bouw het volume op

Voeg middentonen, schaduw en licht toe. Meng op het palet, niet op het doek. Werk van donker naar licht, en laat de lichtste lichten voor het laatst.

Stap 4: werk de details af

Pak een klein penseel en gebruik dikkere verf voor de lichtpunten. Hier pas je dik over dun toe: de laatste laag hoeft maar op een paar plekken te liggen.

Stap 5: laat het rustig drogen

Zet het schilderij op een stofvrije plek. Een dunne olielaag is na een paar dagen aanraakdroog, maar echt doorgedroogd is het pas na maanden. Vernis het dus pas na een half jaar tot een jaar. Dat zijn gangbare richtwaarden.

Een palet klaarzetten en mengen

Zet je kleuren in een vaste volgorde op het palet: van licht naar donker, of warm naast koel. Met een vaste volgorde vind je je kleur zonder te zoeken en voorkom je dat je steeds hetzelfde pot- of tubevuil mengt. Laat ruimte vrij om te mengen, en gebruik per kleur een schoon paletmes.

Begin met een mengsel van twee kleuren, en voeg een derde pas toe als het nodig is. Titaanwit is sterk: een klein beetje wit verandert een kleur al aanzienlijk. Doe daarom altijd een beetje donkere kleur bij een grote hoeveelheid lichte, niet andersom. Bij olieverf geldt: wat je op het palet kunt corrigeren, hoef je niet op het doek te herstellen.

Hoe lang schilder je aan één werk?

Olieverf nodigt uit tot een rustig tempo. Een eerste schilderij van 30 × 40 cm kost vaak twee tot vier sessies van een paar uur, met enkele dagen tussen de lagen. Dat is een richtwaarde. Je kunt in één sessie ook nat-in-nat werken, waarbij je verse verf in nog natte verf zet. Dat geeft zachte overgangen, maar vraagt om een vaste hand en niet te veel verf. Ga je nat-in-nat werken, doe dat dan met weinig medium zodat de verf niet gaat lopen.

Wie kleine stukjes tijd heeft, kan beter een paar kleine doeken tegelijk laten drogen. Zo werk je aan het ene terwijl het andere droogt, en blijft het schilderen vloeiend.

Wat kost een beginnersset?

Een basisset olieverf in studentkwaliteit met zes tot tien tubes is vaak al voor een bescheiden bedrag te koop. Daarnaast heb je penselen, een doek, medium en oplosmiddel nodig. Reken op een startbudget dat je kunt vergelijken met dat van acryl, maar met iets meer kleine extra’s. Prijzen verschillen sterk per merk en winkel, dus vergelijk voordat je koopt. Kies liever een kleinere set van goede kwaliteit dan een groot koffertje met onbekende verf.

Hoe je het schilderij daarna presenteert, is een kwestie van smaak. Een olieverf schilderij hangt prachtig in een eenvoudige houten lijst. Wil je meer onderwerpen om te oefenen, kijk dan ook eens naar een lucht met wolken of een eenvoudig stilleven.

Technieken: glaceren en impasto

Twee technieken komen vaak langs bij olieverf schilderen.

Glaceren

Bij glaceren leg je een dunne, transparante laag verf met veel medium over een droge onderlaag. De kleur eronder schijnt door en krijgt diepte. Je ziet het in de portretten van oude meesters.

Impasto

Impasto is het aanbrengen van dikke, reliëfrijke verf, vaak met een paletmes. Het geeft textuur en laat de penseelstreek zien. Gebruik het op de laatste laag, want dik over dun is veilig.

Veilig werken met olieverf

• Zorg voor ventilatie, vooral bij terpentine of verfverdunner.
• Gebruik gesloten bakjes en giet nooit oplosmiddel door de gootsteen.
• Doekjes met lijnolie kunnen zelf warm worden en vlam vatten. Leg ze plat om te drogen of bewaar ze in een gesloten metalen bus met water.
• Was je handen na het schilderen, of draag handschoenen.

Wil je niet met oplosmiddel werken? Kies dan watervermengbare olieverf en een veilig medium.

Veelgemaakte fouten

Te veel medium in de eerste lagen

Te veel olie in de onderlaag maakt het fundament te soepel. De regel vet over mager draait dan om. Begin mager.

Alle kleuren door elkaar mengen

Mengen is fijn, maar te veel kleuren worden modderig. Beperk je tot twee of drie kleuren per mengsel.

Te vroeg vernissen

Een vernislaag op een niet droog schilderij kan later scheuren of vergelen. Wacht met vernissen.

Een bevuild penseel

Reinig penselen direct, anders harden ze uit. Veeg de verf eerst af met een doekje en gebruik dan een reiniger.

Hoe droogt olieverf?

Olieverf droogt niet doordat water verdampt, maar doordat de olie in de verf reageert met zuurstof. Volgens Wikipedia over olieverf is dat een onomkeerbaar proces dat langzaam gaat. Dunne lagen kunnen binnen een week droog zijn, terwijl zeer dikke lagen tot een jaar kunnen duren. De snelheid hangt af van de soort olie, de laagdikte, het licht, de temperatuur en het pigment. Sommige pigmenten drogen sneller dan andere. Dat verklaart waarom je schilderij op de ene plek droog aanvoelt en op een andere plek nog plakt.

Voor jouw werk betekent dit dat je tijd moet inplannen. Een schilderij is na een paar dagen vaak aanraakdroog, maar nog lang niet doorgedroogd. Leg of hang het op een droge, stofvrije plek met wat daglicht en frisse lucht. Zet het niet in de zon of bij de verwarming om het sneller te laten drogen, want dat kan barsten veroorzaken.

Een onderwerp kiezen voor je eerste olieverfschilderij

Wie begint met olieverf schilderen, doet er goed aan om een eenvoudig onderwerp te kiezen. Kies iets met grote vlakken en weinig details.

• Een stilleven met twee of drie voorwerpen. Een appel, een kan en een doek. Zet ze bij een raam en kijk hoe het licht valt.
• Een eenvoudig landschap. Lucht, een veld en een horizon. Zo leer je lagen opbouwen en kleuren mengen.
• Een bloem in een vaas. Een mooie oefening in vorm en kleur. Zie bloemen schilderen en vaas schilderen.
• Een kopie van een kleine schets. Werk naar een eigen schets of foto, zodat de beslissingen al genomen zijn.

Vermijd in het begin portretten of drukke composities. Die vragen veel ervaring met tekenen en met kleur. Begin met een doek van ongeveer 30 × 40 cm. Dat is groot genoeg om te oefenen, maar klein genoeg om af te maken.

Je penseel schoonmaken en bewaren

Een goed onderhouden penseel gaat jaren mee. Bij olieverf werkt het anders dan bij acryl, omdat water de verf niet oplost.

1. Veeg het meeste verf af met een doek of keukenpapier.
2. Spoel het penseel in een bakje met een oplosmiddel dat geschikt is voor olieverf, zoals een geurarm oplosmiddel of terpentine, en veeg het opnieuw af. Zie terpentine voor de keuze en veiligheid.
3. Was het penseel daarna met milde zeep en lauw water tot het schuim wit blijft.
4. Breng de haren in vorm met je vingers en leg het penseel plat of met de haren omhoog te drogen.
5. Bewaar penseelkoppen nooit staand op de haren.

Gooi het gebruikte oplosmiddel en met verf doordrenkte doeken niet weg bij het gewone afval. Bewaar ze in een gesloten pot of metalen bakje en breng ze naar een inleverpunt voor chemisch afval. Doeken met olie kunnen warm worden en in brand vliegen, dus laat ze niet opgevouwen liggen. Spreid ze uit om te drogen.

Fouten herstellen

Bij olieverf kun je goed corrigeren, juist omdat de verf zo lang nat blijft.

Als de verf nog nat is

Schraap met een paletmes het gebied schoon en veeg het na met een doek. Schilder daarna opnieuw. Meer over het gereedschap lees je bij paletmes.

Als de verf droog is

Je kunt eenvoudig over een droge laag schilderen. Houd de regel vet over mager aan en schuur eventuele uitstekende plekken licht af. Een dikke korst schraap je eerst weg.

Als kleuren modderig zijn

Dan heb je waarschijnlijk te veel verschillende kleuren gemengd. Pak een schone plek op je palet en mix met maximaal drie kleuren. Een schoon penseel helpt ook. Wissel een penseel niet te vaak tussen donkere en lichte kleuren zonder te vegen.

Veelgestelde vragen over olieverf schilderen

Olieverf schilderen aan je eigen ezel