Een paletmes is een dun, buigzaam mes van staal of kunststof waarmee je verf mengt, uitsmeert en in dikke lagen op een doek zet. Voor schilderen kies je een schildersmes met een geknikte steel en een puntig blad. Een rechte spatel gebruik je vooral om verf op je palet te mengen. Met een paletmes schilderen werkt het best met dikke acrylverf of olieverf.
Een paletmes lijkt op het eerste gezicht een keukengereedschap, maar in een schilderspakket is het een van de meest veelzijdige hulpmiddelen. Je maakt er dikke ribbels, strakke vlakken, scherpe lijnen en zachte overgangen mee. Voor beginners is schilderen met een paletmes bovendien vergevingsgezind: je schraapt nat verf er zo weer af. Heb je nog geen basis? Lees dan eerst ons stappenplan om te leren schilderen voor beginners.
Kort samengevat
- Een paletmes (voor mengen) en een schildersmes (voor schilderen) zijn niet hetzelfde.
- Voor acryl kies je een mes van kunststof of staal, voor olieverf een stalen mes.
- Dikke verf uit de tube werkt het best: verdun hem nauwelijks.
- Een stevige ondergrond, zoals een doek op spieraam of een paneel, werkt beter dan papier.
- Een stevige ezel voorkomt dat je doek schuift als je er met druk overheen gaat.
Wat is een paletmes en waarvoor gebruik je het?
Een paletmes is een mes met een flexibel stalen of kunststof blad en een houten of kunststof handvat. Het heeft geen scherpe rand: je snijdt er niets mee, maar je schept, smeert en schraapt er verf mee.
In de praktijk worden twee soorten messen door elkaar gehaald. Volgens de Engelstalige Wikipedia heeft een paletmes een afgeronde punt en lijkt het op een stopmes. Het wordt vooral gebruikt om verf op het palet te mengen. Een schildersmes heeft een puntig blad, is als een troffel geknikt en is bedoeld om op het doek te schilderen. Dat knikje in de steel zorgt ervoor dat je knokkels niet door de natte verf slepen.
Veel winkels verkopen schildersmessen onder de naam paletmes, en als beginner maakt dat weinig uit. Let wel op de vorm: een mes met geknikte steel en een puntig of druppelvormig blad is het fijnst om mee te schilderen.
Je gebruikt het mes voor vier dingen:
- Verf mengen. Je schept de verf van je palet en mengt hem met het mes, zonder dat je een penseel hoeft te wassen.
- Verf opzetten. Je smeert een dikke laag op het doek, in vlakken of in ribbels.
- Textuur maken. Met de rand of de punt trek je lijnen, zet je stippen of schraap je verf weg.
- Fouten herstellen. Natte verf schraap je er met de platte kant zo af.
Welk paletmes kies je? Vorm, materiaal en formaat
Kopen lijkt eenvoudig, maar er zijn tientallen vormen. Let op deze drie dingen.
Materiaal: staal of kunststof
Een stalen mes is buigzaam, glad en gaat jaren mee. Het is de standaardkeuze voor olieverf. Een kunststof mes is goedkoper. Mont Marte schrijft in zijn 12 tips voor schilderen met een paletmes dat kunststof en roestvrij staal beide geschikt zijn voor acryl, en dat roestvrij staal vooral wordt aangeraden voor olieverf. Als beginner met acryl is een kunststof set een prima en goedkope start.
Vorm van het blad
Drie vormen komen het vaakst voor:
- Druppelvormig of puntig blad. Het veelzijdigste mes: breed voor vlakken, een punt voor details.
- Trapeziumvormig blad. Een platte, rechte rand voor strakke lijnen, horizons en gebouwen.
- Rond of lepelvormig blad. Vooral voor het mengen op het palet.
Formaat
Mont Marte geeft een goede vuistregel: grote messen laden verf en bedekken grote gebieden, middelgrote messen maken textuur en lijnen, en kleine messen zijn voor details. Kies voor een eerste paletmes set daarom een kleine set met drie verschillende maten. Een set met vijf of zes messen is ruim genoeg en meestal goedkoper dan los kopen.
Wil je een paletmes kopen? Je vindt ze bij hobbywinkels, bij budgetwinkels zoals Action, bij kunstenaarswinkels en online. Een goedkope set is prima om mee te oefenen. Een los stalen mes van een kunstenaarsmerk voel je wel: het veert beter en blijft strak.
Schilderen met een paletmes: zo begin je
Schilder je met een mes, dan werk je anders dan met een penseel. Je smeert in plaats van dat je streekt, en je verf ligt dik op het doek. Zo bouw je het stap voor stap op.
Stap 1 van 5
Stap 1: kies een onderwerp met grote vormen
Voor beginners werken eenvoudige onderwerpen het best: een lucht en een landschap, een bloem, een abstracte compositie. Kies geen onderwerp met veel kleine details. Een mes is een groot gereedschap, en het is daar het sterkst.
:::
Stap 2 van 5
Stap 2: zet je spullen en je doek klaar
Je hebt een stevige ondergrond nodig. Een schilderdoek op spieraam of een paneel is ideaal. Papier is minder geschikt, want als je er met druk overheen gaat, scheurt het. Zet het doek rechtop op een schildersezel, want met een mes zet je meer druk dan met een penseel en een wiebelend doek maakt dat lastig.
Zet dikke acrylverf of olieverf uit de tube op je palet. Leg een rol keukenpapier of een doek klaar om het mes af te vegen.
:::
Stap 3 van 5
Stap 3: leg een onderschildering neer
Mont Marte raadt aan om met een lichte kleur te onderschilderen of de plaatsing licht te schetsen. Zo weet je waar de grote vlakken komen. Zet een dunne laag over het hele doek met een groot penseel of met het mes, en laat die even drogen.
:::
Stap 4 van 5
Stap 4: schep, smeer en trek
Neem de verf met de platte kant van het mes van je palet. Zet hem op het doek en smeer met de platte kant voor een vlak, of druk de rand erin voor een scherpe lijn. Houd het mes licht schuin en met losse pols. Voor een gladde, egale laag houd je het blad bijna plat. Voor een ribbel kantel je het.
Verander de hoek en de druk, dan verandert de laag ook. Een lichte druk en een schuin mes geven een dunne laag. Een stevige druk met de rand geeft een scherpe lijn. Met de punt zet je stippen of trek je tekens in nat verf.
:::
Stap 5 van 5
Stap 5: reinig het mes en wissel van kleur
Veeg het mes met papier of een doek schoon voordat je een nieuwe kleur pakt. Anders worden je kleuren modderig. Droge acrylverf haal je af met warm zeepwater, wat bij kunststof messen het makkelijkst gaat.
:::
Paletmes schilderen met acryl
Een mes werkt prima met acrylverf, maar acryl droogt snel. Werk daarom in kleine delen en houd je verf op het palet vers. Een natte spons of een vochtig papier onder je palet houdt de verf wat langer soepel.
Gebruik zware acryl uit de tube, geen vloeibare acryl uit een fles. Dikke verf blijft in een ribbel staan, dunne verf loopt uit. Wil je meer textuur, mengt dan een beetje structuurpasta door je verf. Verdun je verf als beginner niet: een dikke laag werkt het beste met een mes.
Bij acryl kun je snel lagen opbouwen. Je zet een laag, laat hem een paar minuten drogen en gaat verder. Meer over verf en materialen lees je in ons artikel over acrylverf.
Paletmes schilderen: landschap, zee en abstract
Dit gereedschap past bij bepaalde onderwerpen beter dan bij andere. Dit zijn de drie die beginners het vaakst kiezen.
Landschap schilderen met paletmes
Voor een landschap zet je eerst de lucht neer met een brede veeg. Daaronder volgen de heuvels of bergen als platte vlakken, en daarna bomen en struiken met de rand of de punt van het mes. Schilder van achter naar voren: eerst verre, lichte vlakken, dan de dichterbije, donkere en dikkere. Dat geeft diepte zonder dat je hoeft te tekenen.
Zee schilderen met paletmes
De zee is een mooi onderwerp voor een mes, want golven bestaan uit ribbels en schuimranden. Zet de zee neer in drie blauwtinten met brede veegbewegingen. Zet daarna het schuim erbovenop met wit dat je met de rand van het mes aanbrengt, en laat het mes de golfrichting volgen. Dikke, droge wit-op-donker geeft meteen het gevoel van water in beweging.
Abstract schilderen met paletmes
Abstract schilderen met een mes is makkelijk te beginnen, want je hoeft niets na te tekenen. Kies drie of vier kleuren die bij elkaar passen, zet ze in vlakken naast elkaar en trek er met de rand lijnen in. Laat verf een beetje in elkaar overlopen en schraap delen weg, zodat de onderliggende laag zichtbaar wordt. Mont Marte noemt dit sgraffito: laat de onderlagen drogen, zet er een natte laag overheen en schraap er doorheen om de kleuren eronder te laten zien.
Wil je een leuk onderwerp om te oefenen? Een eenvoudig abstract met drie kleuren is een goede eerste opdracht. Je leert van de beweging van het mes, en je leert kijken naar licht en donker.
Fouten die je als beginner kunt vermijden
Dit zijn de fouten die we het vaakst zien:
- Te veel mengen op het doek. Een mes verspreidt kleuren snel. Meng je te lang door, dan krijg je een grijze, modderige kleur. Laat kleuren liever half gemengd.
- Te weinig verf. Het mes heeft veel verf nodig. Wees niet zuinig: een dikke laag geeft de mooiste textuur.
- Te veel druk. Druk niet hard. Houd het mes licht en laat het buigen.
- Het mes niet schoonmaken. Veeg het mes af tussen de kleuren, anders trek je donkere verf door lichte vlakken.
- Op een wiebelend doek werken. Zonder stevige ezel veert je doek mee en wordt je lijn onrustig.
- Geen daglicht. Dikke verf werpt schaduw. Werk bij daglicht of onder een daglichtlamp, dan zie je de kleuren en de textuur goed.
Een workshop of cursus met het paletmes
Wil je met een paletmes leren schilderen onder begeleiding? Een workshop is een fijne manier om de basis in een middag te leren. Een docent laat zien hoe je het mes vasthoudt, hoe je kleuren mengt en hoe je textuur maakt, en je gaat naar huis met je eigen schilderij. Een workshop is vooral prettig als je graag samen wilt schilderen of de eerste stap lastig vindt.
Veelgestelde vragen over het paletmes
Wat is het verschil tussen een paletmes en een schildersmes?
Een paletmes heeft een afgeronde punt en wordt gebruikt om verf op het palet te mengen. Een schildersmes heeft een puntig blad en een geknikte steel en is bedoeld om op het doek te schilderen. In winkels worden beide vaak paletmes genoemd.
Kun je met een paletmes schilderen met acryl?
Ja. Acryl is voor beginners zelfs een van de makkelijkste verfsoorten voor een paletmes. Gebruik dikke verf uit de tube, werk in kleine delen omdat acryl snel droogt en kies een mes van kunststof of roestvrij staal.
Welk paletmes is het beste voor beginners?
Een druppelvormig of puntig schildersmes met een geknikte steel is het veelzijdigst. Kies een kleine set met drie verschillende maten. Voor acryl is een kunststof set een goedkope en prima start.
Waar kun je een paletmes kopen?
Bij hobbywinkels, kunstenaarswinkels, budgetwinkels zoals Action en online. Losse messen en sets zijn er in veel prijsklassen. Let op de steel en de buigzaamheid van het blad.
Hoe maak je een paletmes schoon?
Veeg het mes na elke kleur af met keukenpapier of een doek. Droge acrylverf haal je af met warm zeepwater. Bij olieverf gebruik je eerst een doek en daarna zeep of een penseelreiniger.
Kun je met een paletmes schilderen als beginner?
Ja. Kies een eenvoudig onderwerp met grote vormen, zoals een lucht, een zee of een abstract, en oefen eerst op een stuk karton of een oud doek. Natte verf schraap je er zo weer af, dus je kunt weinig verkeerd doen.
Op welke ondergrond schilder je met een paletmes?
Op een doek op spieraam, een paneel of hout. Mont Marte raadt hout of een grof geweven doek aan als je wilt schrapen, en geen papier.
Heb je een ezel nodig voor paletmes schilderen?
Niet verplicht, maar het helpt. Met een mes zet je meer druk dan met een penseel. Op een stevige ezel blijft je doek stil staan, zodat je lijnen rustig worden.
Paletmes schilderen aan je eigen ezel
Schilderen met een mes vraagt om een doek dat stil blijft staan terwijl je er met een mes overheen gaat. De Rembrandt staat op vier poten in plaats van drie, zodat je doek niet wiebelt, ook niet als je met een paletmes werkt. De ezel is van FSC-gecertificeerd beukenhout, in hoogte verstelbaar van 150 tot 192 cm en geschikt voor doeken tot 92 cm hoog. In de lade onder het werkvlak liggen je messen, tubes en een doek binnen handbereik. Je krijgt er het e-book Ontdek de wereld van kunstschilderen bij.
Pak een tube dikke verf, een mes en een doek, en zet de eerste veeg neer.