Lijnolie: soorten, gebruik bij olieverf en op hout, en veilig bewaren

Lijnolie is een gele droogolie die uit vlaszaad wordt geperst. Het droogt door te reageren met zuurstof en vormt zo een harde film. Schilders gebruiken geraffineerde olie als medium bij olieverf. Voor hout in huis of buiten koop je meestal gekookte olie in de bouwmarkt. Dat zijn twee verschillende toepassingen met verschillende producten.

Veel mensen zoeken lijnolie en komen dan bij twee werelden uit: de kunstschilder en de klusser. Dat geeft verwarring, want rauwe, geraffineerde en gekookte olie zijn niet hetzelfde en niet elk potje is geschikt voor elke toepassing. In dit artikel lees je wat lijnolie is, welke soorten er zijn, wat je er als schilder mee doet, hoe je het op hout gebruikt en waar je het veilig bewaart. Ben je net begonnen met schilderen? Begin dan met ons stappenplan om te leren schilderen voor beginners.

Wat is lijnolie?

Olie wordt geperst uit het zaad van vlas. Het is een zogeheten droogolie: de olie wordt niet hard doordat het water of oplosmiddel verdampt, maar doordat het langzaam reageert met zuurstof uit de lucht. Daarbij vormt zich een vaste, flexibele film. Daarom zit de olie al eeuwen in olieverf als bindmiddel, en daarom wordt het ook gebruikt voor hout, linoleum en kitten.

Het droogproces duurt dagen tot weken, afhankelijk van de dikte van de laag, de temperatuur en de soort olie. Dat maakt olie prettig als je lang wilt kunnen blenden, maar vervelend als je een snelle klus hebt.

Voor olieverf is de olie in de tube al verwerkt in de verf. Een apart flesje gebruik je om de verf soepeler of glanzender te maken, of om meer lagen over elkaar te kunnen werken. Meer over verf, penselen en techniek vind je in ons artikel over olieverf schilderen.

De soorten lijnolie: rauw, gekookt, geraffineerd en stand-olie

Hier gaat het vaak mis, want de namen lijken op elkaar. Dit zijn de soorten die je tegenkomt.

Geraffineerde lijnolie

Volgens de kunstenaarswinkel Cass Art is geraffineerde olie de meest gebruikte medium-olie bij olieverf. Ze vertraagt het drogen, wat handig is als je in lagen werkt. Dit is de olie die je als schilder wilt gebruiken, in een flesje van een kunstenaarsmerk.

Koudgeperste lijnolie

Cass Art noemt ook koudgeperste olie, die door fabrikanten wordt gebruikt bij het maken van professionele verf. Ze droogt trager dan geraffineerde olie en geeft volgens de winkel een glanzender, harder resultaat. Voor een beginner is dit niet nodig.

Stand-olie

Stand-olie is olie die tot een dikke, honingachtige olie is verdikt. Volgens Cass Art is ze doorzichtig, geschikt voor glaceren en geeft ze een glanzende afwerking. Omdat ze geconcentreerd is, heb je minder nodig. Ze wordt vaak gemengd met terpentine, wat je ook in ons artikel over terpentine kunt lezen.

Rauwe lijnolie

Rauwe lijnolie is olie die niet is bewerkt of alleen licht is gezuiverd. Ze droogt heel langzaam, vaak dagen of weken, en blijft lang plakkerig. Omdat ze minder zuiver is, gebruik je haar als schilder liever niet in je verf. Dat is een praktische richtlijn, geen merkvoorschrift. Rauwe olie koop je meestal voor hout, waar je een natuurlijk product wilt zonder toevoegingen. Wil je rauwe lijnolie kopen, kijk dan of er ‘puur’ of ‘zuiver’ op staat.

Gekookte lijnolie

Gekookte lijnolie droogt sneller. In de praktijk wordt ze daarvoor behandeld of vermengd met droogmiddelen, en dat staat vaak in kleine letters op het etiket. De naam komt van het oude kookproces, maar de gekookte olie uit de bouwmarkt is meestal een andere samenstelling. Het is een gangbare keuze voor hout, omdat ze binnen een of twee dagen droog is. Lees meer in ons artikel over gekookte lijnolie. Deze uitleg is een praktische richtwaarde, want de samenstelling verschilt per merk: lees altijd de verpakking.

Een kunstschilder gebruikt gekookte olie uit de bouwmarkt niet als medium voor een schilderij. Gebruik daarvoor altijd olie die voor kunstschilders is gemaakt.

Lijnolie bij olieverf: zo gebruik je het

Een flesje geraffineerde olie hoort bij je spullen als je regelmatig met olieverf werkt. Je gebruikt het voor drie dingen.

• Verf soepeler maken. Een paar druppels op je palet maken stugge verf soepeler. Dit is vooral handig bij verf die direct uit de tube erg stijf is.
• Meer glans geven. Olie geeft de verf een glanzender laag.
• Lagen opbouwen. Cass Art beschrijft de zogeheten ‘slow over fast’-regel: begin met de snel drogende lagen en zet er steeds langzamer drogende lagen overheen. Doe je dat andersom, dan kan de bovenste laag scheuren omdat de onderlaag nog beweegt. Een beginner onthoudt het zo: gebruik in de eerste laag weinig of geen olie en voeg per laag iets meer toe. Dat noemen schilders ook wel ‘vet over mager’.

Gebruik olie zuinig. Te veel olie maakt de verf plakkerig, laat hem na jaren geel worden en vertraagt het drogen enorm. Een paar druppels op een flinke hoeveelheid verf is genoeg. Vraag je je af of je lijnolie verf wilt maken, ofwel verf van pigment en olie? Dat is een ambacht op zich en voor beginners niet nodig. Gebruik gewone olieverf uit de tube.

Wil je een eerste schilderij maken met olieverf? Dan kun je beginnen met een eenvoudig onderwerp, zoals een landschap. In ons artikel over een olieverf schilderij lees je hoe dat gaat.

Een praktische gewoonte helpt: schrijf op je flesje de datum waarop je het opende, en sluit het na gebruik goed af. Lucht in het flesje laat de olie langzaam dikker worden. Giet de olie bij het gebruik in een klein bakje en niet rechtstreeks op je palet, zodat je niet te veel pakt en de rest schoon blijft. Giet nooit gebruikte olie terug in het flesje, want dat vervuilt de rest met verfdeeltjes.

Lijnolie op hout: zo pak je het aan

Lijnolie op hout geeft een warme, natuurlijke afwerking die in het hout trekt. Het is geliefd voor tuinmeubels, houten werkbladen, speelgoed en snijplanken die niet met voedsel in aanraking komen. Zo pak je het aan. Dit zijn praktische richtlijnen, geen vaste regels. Volg altijd de gebruiksaanwijzing van het product dat je koopt.

1. Maak het hout schoon en schuur het. Het hout moet droog, stofvrij en vetvrij zijn. Schuur het licht af.
2. Breng de olie dun aan. Gebruik een kwast of een doek, en werk met de nerf mee. Dunne lagen drogen goed, dikke lagen blijven plakken.
3. Laat het intrekken en veeg de overtollige olie eraf. Na een kwartier tot een half uur neem je met een schone, pluisvrije doek het overtollige af. Blijft er olie op het oppervlak staan, dan wordt dat plakkerig.
4. Laat het goed drogen. Rauwe olie heeft dagen tot weken nodig, gekookte meestal een dag of twee. Drogen gaat sneller bij warmte en frisse lucht.
5. Herhaal indien nodig. Twee of drie dunne lagen geven een betere bescherming dan een dikke.

Wil je een houten ondergrond schilderen? Dan helpt ons artikel over acrylverf op hout, want acryl en olie gaan niet goed samen op hetzelfde oppervlak. Lijnolie zeep, die je soms tegenkomt, is een schoonmaakmiddel op basis van de olie voor houten vloeren en meubels. Het is geen hetzelfde product als de olie zelf, en het wordt vooral gebruikt om hout schoon te maken en te voeden.

Lijnolie kopen: waar en waar je op let

Lijnolie kopen kan bij bouwmarkten, hobbywinkels, kunstenaarswinkels en online. Bouwmarkten zoals Gamma, Karwei, Praxis en Hornbach verkopen meestal gekookte en soms rauwe olie voor hout. Ook budgetwinkels als Action hebben soms olie in het assortiment. Het aanbod verschilt per winkel en per week, dus kijk ter plekke of online wat er ligt. Prijzen laten we hier bewust weg, want die veranderen.

Let bij het kopen op deze dingen:

• Gebruik. Voor olieverf koop je geraffineerde olie in een flesje van een kunstenaarsmerk. Voor hout kies je rauwe of gekookte olie uit de bouwmarkt.
• Etiket. Staat er ‘gekookt’, ‘sneldrogend’ of ‘met droogstoffen’ op, dan is de samenstelling aangepast. Bij twijfel lees je de veiligheidsinformatie.
• Voor binnen of buiten. Sommige producten zijn speciaal voor buiten gemaakt. Lees dat op de verpakking.
• Hoeveelheid. Voor een schilder is een klein flesje genoeg, want je gebruikt maar een paar druppels. Voor hout kun je beter een groter blik nemen.

Een nadeel van lijnolie op hout is dat het in de loop van de tijd donkerder wordt en dat het aan het oppervlak kan blijven plakken als je te veel hebt aangebracht. Buiten moet je de behandeling bovendien regelmatig herhalen, omdat de laag door zon en regen slijt. Kies voor sterk belast hout, zoals een tuintafel, daarom liever een product dat voor buiten is bedoeld, en lees de verpakking over de onderhoudsfrequentie. Dit is een praktische richtlijn en geen vaste regel.

Veilig werken met lijnolie

Lijnolie is een gewoon product, maar er is één risico dat je moet kennen: met olie doordrenkte lappen kunnen warm worden en in brand vliegen. Dat komt door het droogproces, want de olie reageert met zuurstof en daarbij komt warmte vrij. In een hoop lappen kan die warmte zich ophopen.

Gamblin, een bekende maker van olieverf, legt dit uit in een artikel over het veilig bewaren en weggooien van verflappen. Daarin staat dat het midden van een hoop lappen de temperatuur kan bereiken waarbij brand ontstaat, maar dat een enkele lap die plat of opgehangen wordt gedroogd niet spontaan ontbrandt. Droge lappen kunnen volgens het artikel bij het huisvuil. Lappen die nog nat zijn van de olie doe je in een luchtdichte plastic zak, waarin je ze met water doordrenkt voordat je de zak goed dichtmaakt. De zak gaat dan in een buitenprullenbak.

Praktisch betekent dit:

• Leg lappen met olie plat uit of hang ze buiten op, tot ze droog en stijf zijn.
• Prop ze niet op een hoop en stop ze niet in een afgesloten vuilnisbak in huis.
• Kun je ze niet laten drogen, doe ze dan onder water in een afgesloten bus of zak.
• Ventileer de ruimte waar je werkt en houd olie uit de buurt van warmtebronnen.

Veelgestelde vragen over lijnolie

Verder lezen over olieverf