Lijnolie gekookt is lijnolie waaraan droogstoffen zijn toegevoegd, zodat de olie sneller uithardt dan rauwe lijnolie. Je gebruikt gekookte lijnolie vooral voor hout en als bindmiddel in verf. In olieverf voeg je het in kleine hoeveelheden toe, omdat te veel olie de verf trager en geler maakt.
Wie olieverf gaat gebruiken, komt al snel lijnolie tegen: rauw, gekookt, geraffineerd, stand. De namen lijken op elkaar en de flesjes ook, maar ze werken verschillend. Dit artikel gaat vooral over lijnolie gekookt: wat erin zit, waarvoor je het gebruikt en wanneer je beter een ander product kiest. Meer over de basis lees je in onze gids schilderen voor beginners en in de uitleg over olieverf schilderen.
Kort samengevat
- Lijnolie gekookt droogt sneller dan rauwe lijnolie, doordat er droogstoffen in zitten.
- Het is vooral geschikt voor hout en als bindmiddel, minder voor het fijne schilderwerk.
- Voeg in olieverf maar weinig lijnolie toe: te veel maakt de verf trager en gevoeliger voor vergeling.
- Standolie vergeelt volgens de bronnen minder dan gewone lijnolie en is een betere keuze voor glaceren.
- Doeken met lijnolie kunnen zichzelf aansteken: hang ze plat uit en gooi ze nooit opgevouwen weg.
Wat is lijnolie gekookt?
Lijnolie komt uit de zaden van de olievlas. Volgens Wikipedia over lijnolie bevatten die zaden ongeveer 40% olie. De olie wordt geperst en daarna gebruikt in onder meer olieverf, vernis en houtolie.
Lijnolie droogt niet door verdamping, zoals water. Ze hardt uit door polymerisatie: de olie reageert met zuurstof uit de lucht en wordt langzaam een vaste laag. Dat proces heeft tijd nodig. Daarom bestaan er varianten die sneller drogen.
Rauwe lijnolie is de olie zoals ze uit de pers komt. Ze bevat geen droogstoffen en hardt volgens de Engelstalige Wikipedia over linseed oil niet goed of niet snel genoeg uit om als drogende olie te werken. Gekookte lijnolie is die rauwe olie met toevoegingen. Volgens dezelfde bron is boiled linseed oil een mengsel van rauwe lijnolie, standolie en metaalhoudende droogstoffen die als katalysator werken. In de middeleeuwen kookte men de olie met loodoxide. Tegenwoordig is gekookte lijnolie in de winkel vaak niet echt gekookt. De Nederlandse Wikipedia noemt metaalzouten, met name kobalt, als de stoffen die het uitharden versnellen.
Dat betekent twee dingen. Lijnolie gekookt droogt sneller dan rauwe lijnolie, en het is een kant-en-klaar product met toevoegingen. Op het etiket staat meestal hoeveel droogstoffen erin zitten. Lees dat voor je het in kunstenaarsverf mengt.
Het verschil tussen rauwe, gekookte en standolie
Bij lijnolie kom je drie namen vaak tegen. Dit is het verschil.
| Soort | Wat het is | Droogt | Gebruik |
|---|---|---|---|
| Rauwe lijnolie | Olie uit de pers, zonder droogstoffen | Langzaam | Voeding voor hout, basis voor andere producten |
| Lijnolie gekookt | Lijnolie met droogstoffen | Sneller | Hout, meubels, bindmiddel in verf |
| Standolie | Olie die zonder lucht is verhit tot ze dik wordt | Langzaam, vloeit mooi uit | Glaceren en medium in olieverf |
Standolie maak je volgens Wikipedia door lijnolie enkele dagen zonder lucht te verhitten tot ongeveer 300 graden. De olie wordt daardoor stroperig. De laag is veerkrachtiger dan van rauwe olie en vergeelt volgens dezelfde bron minder dan een laag van de oorspronkelijke olie. Dat maakt standolie interessant voor schilders die een helder medium willen.
Geraffineerde lijnolie, die je in kunstenaarswinkels ziet, is de zuivere variant voor olieverf. Ze bevat geen extra droogstoffen en is bedoeld om verf mee te verdunnen of mee te mengen.
Wanneer gebruik je lijnolie gekookt?
Lijnolie gekookt is een gebruiksolie. Je kiest haar vooral als je hout wilt beschermen en een duidelijke laag wilt, en minder voor het fijne werk met kunstenaarsverf.
Op hout en meubels
Dit is het bekendste gebruik van lijnolie gekookt. Een of twee dunne lagen voeden het hout en geven een warme, licht glanzende afwerking. De olie trekt in het hout en hardt daar uit. Wikipedia noemt wel dat geolied hout geelachtig kan zijn en met de tijd donkerder wordt. Voor licht hout, zoals berk of beuken, kan dat een nadeel zijn.
Een paar richtlijnen die in de praktijk werken:
- Schuur het hout glad en maak het stofvrij.
- Breng de olie dun aan met een doek of penseel en laat hem een tijdje intrekken.
- Veeg de overtollige olie na een kwartier af. Een dikke laag blijft kleverig.
- Laat de laag helemaal drogen voor je er een tweede laag op zet. Dat duurt vaak meerdere dagen.
Als bindmiddel in verf
Lijnolie gekookt is van oudsher een bestanddeel van verf. Wil je zelf verf maken uit pigment, dan kun je met gekookte lijnolie als bindmiddel sneller werken dan met rauwe lijnolie. Voor wie gewoon schildert met tubes olieverf is dat niet nodig, want de fabrikant heeft de olie al in de verf verwerkt.
Een ezel of schilderijlijst behandelen
Heb je een houten ezel of lijst die je wilt verzorgen? Dan kan lijnolie gekookt een mooie afwerking geven. Test het eerst op een verborgen plek, want de olie kleurt het hout donkerder. Een ezel van licht beukenhout wordt er geler van.
Lijnolie gekookt in olieverf: moet dat?
Veel beginners lezen dat je olieverf met lijnolie moet verdunnen. Dat klopt maar deels. Olieverf uit de tube heeft al olie als bindmiddel. Voeg je er extra olie aan toe, dan wordt de verf soepeler, glanzender en transparanter, maar ook trager en gevoeliger voor vergeling.
Het basisprincipe heet vet op mager. Elke volgende laag mag meer olie bevatten dan de laag eronder. Zo voorkom je dat de bovenste laag sneller droogt dan de onderste en gaat scheuren. Je begint dus met weinig olie en een verdunner zoals terpentine, en je eindigt met meer olie.
Wat betekent dat voor lijnolie gekookt?
- Eerste lagen: schilder met verf uit de tube en een beetje verdunner, zonder lijnolie.
- Middenlagen: voeg een klein beetje lijnolie toe voor een soepelere verf.
- Laatste lagen: hier mag het meeste olie in, voor glanzende glaceerlagen.
- Hoeveelheid: blijf bij een paar druppels per portie verf. Als richtwaarde: niet meer dan een derde van de verfmassa.
Een product als lijnolie gekookt is voor dit werk niet altijd de beste keuze. De droogstoffen versnellen het drogen in een laag die je misschien juist rustig wilt laten uitvloeien. Veel schilders kiezen daarom voor geraffineerde lijnolie of voor een kant-en-klaar medium. Kijk voor de olie-opties ook bij onze uitleg over lijnolie.
Droogtijd en vergeling
Hoe lang duurt het voor lijnolie gekookt droog is?
De droogtijd hangt af van de dikte van de laag, de temperatuur en de ventilatie. Een dunne laag lijnolie gekookt op hout is vaak na een dag of twee aanvoelbaar droog en na een week of langer echt uitgehard. In een dikke laag duurt het veel langer, en kan het onderaan zacht blijven. Dat is een richtwaarde, geen belofte van de fabrikant. Op het etiket staat de droogtijd van jouw product.
In olieverf droogt een schilderij dat met olie is verdund dagen tot weken. Olieverf is nooit helemaal in een dag klaar. Dat is een van de redenen dat veel beginners liever starten met acryl, zoals in onze uitleg over acryl schilderen.
Vergeelt lijnolie gekookt?
Lijnolie vergeelt, en gekookte lijnolie ook. Dat is een eigenschap van de olie zelf. In een schilderij valt dat vooral op in lichte kleuren, zoals wit en lichtblauw. Standolie vergeelt volgens Wikipedia minder dan de oorspronkelijke lijnolie, dus voor een witte lucht of een witte jurk is standolie een betere keuze dan lijnolie gekookt.
Een paar vuistregels om vergeling te beperken:
- Gebruik zo min mogelijk olie in lichte kleuren.
- Laat een schilderij niet in het donker drogen, want licht vermindert de geelverkleuring van verse olie.
- Kies voor witte en lichte onderdelen een verf op basis van saffloer- of papaverolie, die minder geel worden.
De laatste twee zijn richtwaarden uit de schilderspraktijk. Check ze altijd in de documentatie van je verfmerk.
Veilig werken: doeken met lijnolie kunnen vlam vatten
Dit is het belangrijkste onderdeel van dit artikel. Lijnolie hardt uit door een reactie met zuurstof, en bij die reactie komt warmte vrij. Dat is normaal en onschuldig bij een dun laagje op een plank. Het wordt gevaarlijk als je een doek met lijnolie opvouwt of opstapelt.
De Nederlandse Wikipedia schrijft dat met lijnzaadolie verontreinigde lappen door het polymeriseren brandgevaarlijk kunnen zijn. Opgestapelde lappen of keukenpapier kunnen opwarmen en brand veroorzaken. Het advies is om zulke doeken vlak op te hangen om te drogen. De Engelstalige Wikipedia noemt als voorbeeld de brand in de One Meridian Plaza in Philadelphia in 1991, waarbij drie brandweermensen omkwamen. Die brand wordt toegeschreven aan lijnolie op lappen.
Zo ga je veilig om met doeken en kwasten:
- Hang doeken met lijnolie uitgespreid en vlak op, bijvoorbeeld over de rand van een metalen emmer buiten.
- Gooi ze niet nat in de vuilnisbak of in een stapel in de schuur.
- Laat ze helemaal uitharden, tot ze stijf aanvoelen, en gooi ze daarna weg.
- Bewaar lijnolie in een gesloten, donker flesje op een koele plek. Licht tast de kwaliteit aan, schrijft Wikipedia.
Dit geldt voor alle lijnolie, ook voor lijnolie gekookt, en het geldt dubbel als je met veel olie werkt, zoals bij het oliën van meubels.
Welke keuze past bij jou?
Weet je niet zeker welk product je nodig hebt? Gebruik deze lijst.
- Je wilt hout beschermen: lijnolie gekookt is een goede, bekende keuze. Test eerst op een verborgen plek.
- Je schildert met olieverf als beginner: gebruik de verf uit de tube en verdun met een beetje verdunner. Extra olie is niet nodig.
- Je wilt je verf soepeler maken: geraffineerde lijnolie of een kant-en-klaar medium is meestal fijner dan lijnolie gekookt.
- Je wilt glaceren in lichte kleuren: kies standolie, want die vergeelt minder.
- Je werkt in een kleine ruimte zonder ventilatie: vermijd de zware oliën en kies voor acrylverf of watergedragen olieverf.
Een goed begin van het hele traject is een eenvoudig olieverf schilderij met een beperkt palet en weinig medium. Pas als je dat onder de knie hebt, ga je experimenteren met olie.
Veelgestelde vragen over lijnolie gekookt
Wat is lijnolie gekookt?
Lijnolie gekookt is lijnolie waaraan droogstoffen zijn toegevoegd, zodat de olie sneller uithardt dan rauwe lijnolie. Het is vooral een gebruiksolie voor hout en een bindmiddel in verf. Op het etiket staat wat erin zit.
Wat is het verschil tussen rauwe en gekookte lijnolie?
Rauwe lijnolie is de olie zoals ze uit de pers komt, zonder droogstoffen, en hardt langzaam uit. Gekookte lijnolie bevat droogstoffen en droogt sneller. Daardoor is rauwe lijnolie geschikt als voeding of basis, en gekookte lijnolie als afwerking.
Kun je lijnolie gekookt in olieverf gebruiken?
Het kan, maar het is niet de beste keuze. De droogstoffen versnellen het drogen, en je wilt in de laatste lagen juist rustig kunnen werken. Gebruik liever geraffineerde lijnolie of een kant-en-klaar medium, en voeg altijd weinig toe.
Hoe lang duurt het voor lijnolie gekookt droog is?
Een dunne laag is vaak na een dag of twee droog aan het oppervlak en na een week of langer uitgehard. Dat is een richtwaarde. In een dikke laag duurt het veel langer, en de droogtijd hangt ook af van temperatuur en ventilatie.
Vergeelt lijnolie gekookt?
Ja, lijnolie vergeelt, ook de gekookte variant. In lichte kleuren valt dat het meeste op. Standolie vergeelt minder dan gewone lijnolie, dus kies die voor witte en lichte delen.
Waarom kunnen doeken met lijnolie vlam vatten?
Bij het uitharden van lijnolie komt warmte vrij. Een opgevouwen of opgestapelde doek houdt die warmte vast en kan opwarmen tot er brand ontstaat. Hang doeken daarom vlak op, tot ze helemaal droog en stijf zijn.
Wat is standolie?
Standolie is lijnolie die zonder lucht is verhit tot ze dik en stroperig wordt. De laag is veerkrachtiger en vergeelt minder dan een laag van gewone lijnolie. Het is een veelgebruikt medium voor glaceren.
Kun je lijnolie gekookt op een ezel of lijst gebruiken?
Ja, voor hout kan het. De olie maakt het hout donkerder en warmer van kleur, dus test eerst op een verborgen plek. Licht beukenhout wordt er geler van.
Verder lezen over olieverf
Lijnolie gekookt is een handig product, maar niet voor elk schilderwerk. Voor hout en meubels is het een goede keuze. In olieverf houd je het bij weinig olie en een rustige opbouw, van mager naar vet.
Verder lezen? Begin bij onze gids schilderen voor beginners. Lees daarna over olieverf schilderen, over lijnolie in het algemeen en over terpentine als verdunner. Wil je zien hoe het resultaat eruitziet? Kijk bij olieverf schilderij.