Portretfotografie: van pose tot licht

Voor goede portretfotografie heb je drie dingen nodig: zacht licht, een rustige achtergrond en een model dat zich op zijn gemak voelt. Fotografeer bij een groot raam of in de schaduw buiten, gebruik een lens van ongeveer 50 tot 135 mm en zet het scherpstelpunt op de ogen. Techniek is daarna vooral een kwestie van contact maken en veel oefenen.

Portretfotografie is een van de populairste vormen van fotografie, en ook een van de moeilijkste. Je werkt niet met een stilstaand landschap maar met een mens, met een uitdrukking die verandert en een moment dat niet terugkomt. Op deze pagina leggen we uit hoe je licht, lens en instellingen kiest, hoe je mensen laat poseren en welke soorten portretten je kunt maken. Een goede basis voor portretfotografie haal je uit ons overzicht over fotografie.

Wat is portretfotografie?

Volgens Wikipedia is portretfotografie een genre dat zich specifiek bezighoudt met portretten. De mens, vaak het gezicht, staat centraal. Een portret kan een geënsceneerde studiofoto zijn, een eenvoudige pasfoto of een foto van iemand in een bijzondere omgeving. Veel portretfotografen werken in opdracht, voor tijdschriften, bekende mensen of iedereen die portretten nodig heeft. Bekende namen zijn onder anderen Yousuf Karsh, Man Ray, Anton Corbijn en Eva Besnyö, die elk een eigen stijl ontwikkelden.

Voor hobbyfotografen is portretfotografie vooral een manier om mensen te laten zien zoals ze zijn. Dat kan een ontspannen momentopname zijn, maar ook een geplande sessie met kleding, locatie en licht.

Wat maakt een goed portret?

Een goed portret in de portretfotografie heeft meestal een duidelijke uitdrukking, scherpe ogen, flatterend licht en een achtergrond die niet afleidt. Dat is techniek. Het mooiste portret ontstaat echter als de gefotografeerde zich laat zien. Daarom is goede portretfotografie voor een groot deel contact: praten, grappen maken, wachten op het ongedwongen moment. Een foto waarop iemand lacht om iets wat je zei, is vaak mooier dan een perfect geposeerde glimlach.

Hoe begin je met portretfotografie?

Begin klein. Portretfotografie leer je het snelst met een model dat je kent, zoals een partner, ouder of vriend. Spreek een korte sessie af van een half uur bij een raam. Maak eerst losse foto’s, kies daarna één idee en werk dat uit. Bekijk je portretfotografie achteraf kritisch: waren de ogen scherp, klopte het licht, voelde de pose natuurlijk? Noteer één ding dat je de volgende keer anders doet. Zo bouw je met kleine stappen aan portretfotografie die steeds persoonlijker wordt.

Licht voor portretten

Licht bepaalt de sfeer van een portret, en daarom begint portretfotografie met licht. De basis is eenvoudig: zacht licht is flatterend, hard licht is dramatisch.

Natuurlijk licht

Het makkelijkste licht voor portretfotografie is een groot raam. Zet je model een stap van het raam af, laat het licht van opzij op het gezicht vallen en kijk hoe de schaduwen vallen. Buiten werkt een bewolkte dag goed omdat de wolken het licht verspreiden. Zoek anders schaduw, bijvoorbeeld onder een boom of tegen een gebouw. Felle middagzon geeft harde schaduwen onder de ogen en neus. Het zachte licht van de ochtend en de late middag is prettiger. Meer daarover lees je bij landschapsfotografie.

Richting van het licht

Een licht van opzij geeft vorm aan het gezicht. Een licht van voren is vlak maar veilig. Een licht van achteren geeft een rand om het haar en kan mooi zijn als je met een reflectiescherm of de omgeving iets terugkaatst. In de studio spreken fotografen van hoofdlicht (key light), vullicht (fill light) en achterlicht. Volgens Wikipedia over fotografische belichting bepaalt het vullicht de toon van de schaduwen, en wordt achterlicht bij portretten ook wel haarlicht genoemd. Zo’n drielichtopstelling is een veelgebruikte methode die veel controle geeft.

Reflecteren en bijvullen

Staan er donkere schaduwen op het gezicht, dan kun je licht terugkaatsen met een wit vel, een reflectiescherm of een muur. Houd het scherm onder het gezicht of aan de schaduwkant. Het resultaat is zacht en natuurlijk. Meer over licht sturen vind je bij studiofotografie.

Low key en high key

Bij low key portretfotografie is het beeld overwegend donker, met een donkere achtergrond en een lichtstreep op het gezicht. Het geeft drama en rust. High key is het tegenovergestelde: licht, bijna wit en zacht. Beide stijlen vragen controle over het licht en de belichting, en zijn mooi om mee te oefenen. Een zwarte achtergrond is gemakkelijk te maken met een donker laken en een lamp van opzij.

Lens en instellingen voor portretten

Welke lens kies je?

Voor portretten zijn lenzen van ongeveer 50 tot 135 mm populair. Wikipedia schrijft dat teleobjectieven van 80 tot 150 mm (kleinbeeld) veel voor portretten worden gebruikt, omdat ze weinig vertekening geven. Een groothoeklens van dichtbij vergroot de neus en vervormt het gezicht. Een lens van 85 mm met een grote opening is een klassieke portretlens. Een 50mm lens is een betaalbare en veelzijdige keuze. Meer vind je bij onze gids over lenzen en accessoires.

Diafragma voor een vage achtergrond

Een grote opening, bijvoorbeeld f/1.8 tot f/2.8, geeft een kleine scherptediepte: het gezicht is scherp, de achtergrond vervaagt. Dat isoleert het onderwerp. Let wel op: bij een heel grote opening staat een neus soms scherp terwijl de oren al onscherp zijn. Bij groepsportretten kies je een kleinere opening, zodat iedereen scherp is. Lees meer bij diafragma en bokeh.

Sluitertijd en ISO

Voor een portret van een stilstaand model uit de hand is de omgekeerde brandpuntsafstand een goede ondergrens: 1/125 bij een lens van 85 mm. Beweegt je model, of zijn het kinderen, ga dan naar 1/250 of korter. Houd de ISO zo laag als kan en verhoog hem als je anders te langzaam wordt. Een sluitertijd bij portretfotografie hoeft niet extreem kort, maar moet wel scherpte garanderen. Meer hierover bij sluitertijd.

Scherpstellen op de ogen

Zet het scherpstelpunt op het oog dat het dichtst bij de camera is. Veel moderne camera’s hebben oog-autofocus die dit automatisch doet. Is het oog scherp, dan voelt de rest van de foto ook scherp.

Portretfotografie met je telefoon

Je hebt geen dure camera nodig om met portretfotografie te beginnen. Een smartphone kan prima portretten maken, zeker bij goed licht. Houd de telefoon op ooghoogte van je model, niet van boven, en zoek een raam of schaduw. De portretmodus van veel telefoons vervaagt de achtergrond met software. Volgens Wikipedia over cameratelefoons was de iPhone 7 Plus uit 2016 de eerste telefoon met een portretmodus. Controleer bij zo’n opname de randen van haar, brillen en handen, want daar maakt de software soms fouten. Tik op het oog om scherp te stellen en gebruik zo mogelijk de telelens van de telefoon in plaats van in te zoomen, want digitale zoom kost kwaliteit. Meer lees je bij smartphone fotografie.

Poseren en regie

Mensen vinden gefotografeerd worden vaak spannend. Jouw taak is het gemakkelijk te maken.

Zo laat je iemand ontspannen poseren

1. Praat. Vertel wat je doet, en stel vragen. Een gesprek haalt de spanning eruit.
2. Geef concrete aanwijzingen. “Kijk naar het raam”, “draai je schouders een kwartslag”, “kin iets naar voren”. Dat werkt beter dan “doe maar gewoon”.
3. Geef iets te doen. Een kop koffie, een boek of lopen laat de handen een plek hebben.
4. Maak veel foto’s. De eerste tien zijn bijna nooit de beste. Mensen ontspannen na een tijd.
5. Laat de camera ook zakken. Soms is het moment tussen twee posities het mooist.
6. Toon de resultaten. Laat een goede foto zien. Dat geeft vertrouwen.

Poseren is dus meer regie dan techniek. Een kwartslag van de schouders maakt het gezicht slanker, een kin iets naar voren en omlaag geeft een scherpere kaaklijn. Gebruik hier gerust voorbeelden van foto’s die je mooi vindt.

Handen en houding

Handen zijn lastig. Laat ze iets vasthouden of laat ze zakken in een zak. Vermijd een gekromde pols of platgedrukte vingers. Laat het model niet strak recht in de camera staan. Een lichte draai geeft een natuurlijke houding.

Soorten portretten

Portretfotografie kent vele vormen, en elke vorm in de portretfotografie vraagt iets anders. Een paar die voor beginners goed te doen zijn:

• Zelfportret. Je eigen model dat altijd beschikbaar is. Meer bij zelfportret.
• Fotoshoot. Een geplande sessie met een model of vriend, op een locatie. Zie fotoshoot.
• Familiefoto en groepsportret. Meerdere mensen in beeld, met aandacht voor opstelling en kleding. Meer bij fotoshoot familie.
• Kinderfotografie en babyfotografie. Vraagt geduld, korte sluitertijden en vaak veel humor. Kinderen laat je spelen in plaats van poseren. Bij baby’s is veiligheid en warmte belangrijker dan de foto, dus laat een baby nooit op een onveilige plek liggen voor een leuke opname.
• Zakelijke portretten. Een rustig, professioneel portret voor een website of LinkedIn, met neutrale achtergrond en een vriendelijke uitdrukking.
• Pasfoto zelf maken. Voor officiële documenten gelden strenge eisen aan achtergrond, afmetingen en gezichtsuitdrukking. Controleer die eisen bij de instantie die de foto vraagt, voordat je zelf een pasfoto maakt en afdrukt.
• Creatieve en kunstzinnige portretten. Spelen met licht, schaduw, kleur, zwart-wit of bewegingsonscherpte.

Een familiefoto of kinderfoto maken

Zoek zacht licht en een eenvoudige achtergrond. Laat mensen dicht bij elkaar staan, op verschillende hoogtes. Fotografeer veel en neem de tijd. Een familiefoto aan de muur is een foto die je jaren later nog graag ziet, dus kies kleding in dezelfde kleurfamilie en vermijd drukke prints. Bij kinderen werkt een spelletje beter dan “zeg kaas”. Houd je camera klaar en fotografeer ook de tussenmomenten.

Ideeën en oefeningen voor portretfotografie

Als je wilt oefenen, helpen concrete opdrachten.

1. Bij het raam. Fotografeer iemand bij een groot raam, met licht van opzij, en vergelijk een foto met en zonder wit reflectiescherm.
2. Zelfde gezicht, drie lenzen. Fotografeer hetzelfde gezicht met groothoek, 50 mm en tele en zie hoe het gezicht verandert.
3. Achtergrond vervagen. Maak dezelfde foto met f/2, f/5.6 en f/11.
4. Silhouet. Zet iemand tegen een lichte lucht en belicht op de lucht.
5. Low key. Maak een portret met een donkere achtergrond en één lamp van opzij.
6. Handen en details. Fotografeer alleen handen, ogen of een profiel.
7. Een serie. Maak vijf foto’s van één persoon die samen een verhaal vertellen.
8. Een dag in een leven. Volg iemand een middag en fotografeer wat je tegenkomt, zonder te regisseren.

Een portret is nooit af. Bekijk je foto’s, kies de beste en kijk wat er in de andere misging. Dat geeft het meeste leereffect.

Locaties en thema’s voor portretfotografie

Waar je fotografeert, beïnvloedt de sfeer van je portret. Een paar locaties die voor beginners goed werken:

• Thuis bij een raam. Eenvoudig, zacht licht en een vertrouwde sfeer. Perfect voor je eerste oefeningen in portretfotografie.
• Een park of bos. Het groen geeft kleur en een natuurlijke achtergrond die je met een grote opening kunt vervagen.
• Een stedelijke omgeving. Muren, trappen en straten geven lijnen en structuur. Let op passanten en borden op de achtergrond.
• Aan het water of op het strand. Mooi licht in de ochtend en avond, maar let op wind, reflecties en zand in je camera.
• Op de werkplek of in een hobbyruimte. Een portret van iemand met zijn hobby, zoals een schilder, bakker of muzikant, vertelt meer dan een gewone pose. Zo’n omgevingsportret laat iemand zien in zijn eigen wereld.

Kies een thema voor een serie, bijvoorbeeld handen aan het werk, een dag uit het leven of een vaste plek in verschillende seizoenen. Een serie dwingt je om na te denken over samenhang en geeft je portretfotografie meer richting. Je kunt ook een reeks maken van dezelfde persoon in hetzelfde licht met verschillende uitdrukkingen, zodat je leert wat een kleine verandering in houding of blik doet. Deel je resultaten met anderen en vraag wat zij zien. Zo ontdek je welke portretten werken voor kijkers en welke alleen voor jou.

Fouten, respect en privacy in portretfotografie

Veelgemaakte fouten bij portretten

• Te hard licht. Felle zon geeft donkere oogkassen. Ga in de schaduw.
• Rommelige achtergrond. Let op palen, bomen en lampen die uit het hoofd lijken te groeien.
• Onscherpe ogen. Als alleen het haar scherp is, is de scherpstelling mis.
• Groothoek van dichtbij. Dit vervormt het gezicht. Ga een stap terug en gebruik een langere lens.
• Niet praten. Een stil model wordt stijf. Praat en lach.
• Te weinig variatie. Laat de camera ook eens verticaal en horizontaal staan, en zoek verschillende uitsneden.
• Te veel bewerken. Een huid die plastic lijkt, is de grootste verleiding. Houd het natuurlijk. Meer over bewerken lees je bij foto bewerken.

Respect, toestemming en privacy

Bij portretfotografie fotografeer je mensen, en daar horen afspraken bij. Vraag toestemming voordat je iemand fotografeert, vooral bij kinderen. Vraag ook toestemming voordat je een foto online zet. Zonder toestemming een herkenbaar portret publiceren kan problemen geven, juridisch en persoonlijk. Respecteer het als iemand liever niet op de foto wil. Stuur je model de foto’s na en spreek af wat je ermee doet. Zo bouw je vertrouwen op en blijven mensen zich graag door jou laten fotograferen.

Veelgestelde vragen over portretfotografie

Verder lezen