Studiofotografie en flits voor beginners

Studiofotografie is fotograferen met licht dat je zelf stuurt. Je begint met één lichtbron, een softbox of een groot raam, een reflectiescherm om schaduwen op te vullen en een rustige achtergrond. Zo kun je met studiofotografie thuis portretten, producten en eten fotograferen, ook op een tafel in een kamer. Je hebt geen grote ruimte of dure apparatuur nodig om de basis te leren.

Het voordeel van studiofotografie is controle. Buiten bepaalt het weer het licht, in de studio bepaal jij de richting, de zachtheid en de sterkte. Dat vraagt kennis van lampen, flitsers en reflectie. Op deze pagina leggen we uit hoe studiofotografie werkt, welke apparatuur je nodig hebt en hoe je een eenvoudige opstelling bouwt voor portret, product en eten. Basiskennis over licht en belichting vind je in ons overzicht over fotografie.

Wat is studiofotografie?

Studiofotografie is fotograferen in een ruimte waarin je het licht en de achtergrond zelf bepaalt. Studiofotografie bestaat al sinds de negentiende eeuw. Volgens Wikipedia opende Richard Beard in 1841 in Londen de eerste fotostudio. Sindsdien is de studio de plek voor portretten, mode, producten en stillevens.

Een studio voor studiofotografie hoeft niet groot te zijn. Een hoek van een kamer, een raam, een statief en een achtergrond van papier of stof is genoeg. Wat studiofotografie anders maakt dan fotograferen buiten, is dat je bij elke opname kunt herhalen en bijsturen. Je verandert de afstand van het licht, een reflector of de hoek, en je ziet meteen wat er gebeurt.

Licht in de studio: basis van studiofotografie

De drie basislichten

Fotografen werken in de studio met een paar basislichten. Volgens Wikipedia over fotografische belichting zijn dat:

• Hoofdlicht (key light). De belangrijkste lichtbron. Het modelleert de vorm van het onderwerp en geeft hoogtepunten en schaduwen.
• Vullicht (fill light). Bepaalt de toon van de schaduwen. Je maakt het met een tweede lamp of met een reflector of witte muur.
• Achterlicht (backlight). Staat achter het onderwerp en scheidt het van de achtergrond. Bij portretten heet het ook wel haarlicht.

Een drielichtopstelling in de studiofotografie met deze drie is een veelgebruikte methode die veel controle geeft. Voor een beginner is één licht en een reflector genoeg.

Zacht en hard licht

Een kleine lichtbron geeft hard licht met scherpe schaduwen. Een grote lichtbron, vooral dichtbij, geeft zacht licht met zachte overgangen. Volgens Wikipedia bepaalt ook de afstand van het licht hoe snel schaduwen van licht naar donker overgaan. Zacht licht is in studiofotografie flatterend voor portretten en netjes voor producten. Hard licht geeft drama en textuur.

Afstand en hoek

Door het licht dichterbij te zetten, maak je het zachter en helderder. Verder weg wordt het harder en zwakker. Een hoofdlicht onder 45 graden van opzij en iets boven ooghoogte is een goed begin. Beweeg het licht en kijk wat er gebeurt: dat is de snelste manier om te leren.

Continu licht of studioflits?

Er zijn twee soorten kunstlicht voor studiofotografie.

Continu licht

Continu licht blijft aan. Je ziet het effect direct, wat het ideaal maakt om mee te leren en voor video. Er zijn led-lampen, tl-lampen en halogeenlampen. Led-lampen worden nauwelijks warm en zijn zuinig. Continu licht is meestal zwakker dan flitslicht, dus je gebruikt een hogere ISO, een groter diafragma of een langere sluitertijd. Bewegende onderwerpen worden daardoor sneller onscherp. Een continu licht set voor beginners bestaat meestal uit twee lampen met softboxen en statieven. Bij hete lampen moet de softbox volgens Wikipedia geschikt zijn voor de warmte, anders bestaat brandgevaar.

Studioflits

Een flitser geeft een korte felle lichtflits. Volgens Wikipedia over flitsers is dat ongeveer 1/20.000 seconde, en kan een flits in een korte tijd veel meer licht geven dan een continu brandende lamp, met minder energieverbruik. Grote flitssystemen worden in studio’s gebruikt. Door de korte duur bevriest een flits beweging, ook bij een lage sluitertijd, en geeft hij veel vermogen bij een kleine opening en lage ISO. Het nadeel: je ziet het resultaat pas na de opname, tenzij de flitser een instellicht heeft, en je moet de flits synchroniseren met de camera.

Synchronisatie

De camera moet de flits op het juiste moment afvuren. Volgens Wikipedia is bij een spleetsluiter het hele beeld alleen belicht bij sluitertijden van ongeveer 1/125 tot 1/250 seconde of langer. Dat noemen we de synchronisatietijd. Sommige flitsers hebben een high-speed modus. Een middensluiter, zoals bij compactcamera’s, kan op elke sluitertijd flitsen. Check de synchronisatietijd van je camera.

Wat past bij beginners?

Continu licht is makkelijker om mee te beginnen, omdat je meteen ziet wat het licht doet. Studioflits is krachtiger en geschikt voor portret, beweging en kleine diafragma’s. Veel fotografen beginnen met studiofotografie met continu licht en stappen later over op flits. Je kunt ook beginnen met een opzetflitser met een softbox of paraplu, wat een goedkope manier is om flitsfotografie te leren. Flitsfotografie leren kan met een cursus of workshop, of met veel oefenen. Meer over lichtbronnen en accessoires vind je bij lenzen en accessoires.

Softbox, reflectiescherm en achtergrond

Softbox

Een softbox is een kap rond een lichtbron met reflecterende zijkanten en aan de voorkant een diffuus scherm. Volgens Wikipedia maakt hij licht zacht en verspreidt hij het. Hoe groter de softbox ten opzichte van je onderwerp, hoe zachter het licht. Een rechthoekige softbox lijkt op raamlicht, een vierkante past bij portretten, een achthoekige (octabox) geeft ronde lichtreflecties in de ogen en een smalle strip is handig als randlicht. Een softbox werkt met flitslicht en met continu licht.

Reflectiescherm

Een reflectiescherm kaatst licht terug in de schaduw. Volgens Wikipedia zijn bordreflectoren los van de lichtbron en worden ze vooral gebruikt om contrast te regelen, als vullicht. Opvouwbare reflectoren zijn er in veel kleuren: wit is neutraal en zacht, zilver geeft meer licht met een koelere tint, goud geeft een warme tint. Je kunt een reflectiescherm ook zelf maken met een wit vel karton, een stuk piepschuim of een laken. Een zelf reflectiescherm maken kost bijna niets. Houd het scherm in een houder of laat iemand het vasthouden. Een reflectiescherm is ook handig buiten, bij portretfotografie, en vaak de eerste aanschaf na de lamp in studiofotografie.

Paraplu, achtergrond en statief

Een paraplu is een goedkope manier om licht te verzachten. Er zijn doorschijnende en reflecterende modellen. Voor studiofotografie kan een achtergrond een rol papier, een stuk stof of een muur zijn. Wit is veel gebruikt, grijs is neutraal en zwart geeft drama. Een fotografie backdrop of achtergrond doek is makkelijk op te hangen. Stof moet glad en rimpelvrij zijn. Een statief voor de camera en lichtstatieven zijn nodig voor stabiliteit.

Koop voor studiofotografie niet alles tegelijk. Begin met een raam of één lamp, een reflectiescherm en een achtergrond, en breid uit als je tegen een grens aanloopt.

Studiofotografie opstellen voor verschillende onderwerpen

Portret in de studio

Zet je model op ongeveer twee meter van de achtergrond, zodat de schaduw van het model niet op de achtergrond valt. Zet een softbox onder een hoek van 45 graden vooraan, iets boven ooghoogte. Plaats aan de andere kant een reflectiescherm als vullicht. Gebruik een lens van 85 mm of een zoom op ongeveer 70 tot 105 mm, een diafragma van f/4 tot f/8 voor scherpte in het hele gezicht en een lage ISO. Dit is een klassieke opstelling die je kunt uitbreiden met achterlicht. Meer bij portretfotografie.

Productfoto’s maken

Productfotografie in de studiofotografie vraagt rust en controle. Voor goede productfoto’s maken zoek je zacht licht, een schone achtergrond en een stabiele camera. Zet het product op een tafel met een witte achtergrond, zoals papier dat van de tafel omhoog loopt. Plaats een softbox of een raam aan de zijkant en een wit scherm aan de andere kant. Gebruik een statief en een kleine opening voor scherptediepte over het product. Let op reflecties in glanzende producten: verplaats lamp of onderwerp tot ze verdwijnen. Kleine spiegels en kaartjes helpen om schaduw of glans te sturen. Wikipedia noemt dat kleine spiegels en kaarten worden gebruikt om contrast te verminderen en glanzende highlights te maken, bijvoorbeeld op glaswerk en sieraden. Zelf productfoto’s maken kost dus weinig, en je kunt het met je telefoon op een statief. Productfoto’s maken met een witte achtergrond is het begin van veel webwinkelfoto’s. Een kleine lichttent is een vereenvoudigde variant: een doos met semitransparante wanden waar licht doorheen valt.

Foodfotografie

Eten fotografeer je het mooist bij een raam met zacht daglicht, vaak vanaf de zijkant of schuin van boven. Een wit scherm tegenover het raam vult schaduwen op. Gebruik een lens van rond 50 mm of een macrolens, een statief voor stabiliteit en houd de achtergrond rustig. Eten wordt snel koud of slap, dus bereid je opstelling voor met een stand-in voordat het echte gerecht klaar is. Foodfotografie vraagt styling: een servet, een lepel, kruiden op een plank. Houd het eenvoudig en laat ruimte vrij.

Stilleven en creatieve studiofotografie

Een stilleven is een groep voorwerpen die je zelf rangschikt. Je bepaalt licht, compositie en sfeer. Gebruik een donkere achtergrond voor drama, een lichte voor frisheid. Experimenteer met schaduwen, kleuren en structuur. Het is een uitstekende manier om compositie en licht samen te oefenen, zoals uitgelegd in onze gids over compositie.

Studiofotografie of natuurlijk licht?

Je hoeft niet altijd een studio te bouwen. Een groot raam is een prachtige lichtbron en de basis van veel studiofotografie thuis. Het voordeel van natuurlijk licht is dat het gratis is en vaak mooi. Het nadeel is dat het verandert met het weer en de tijd van de dag. Studiofotografie met lampen is consistent: je kunt dezelfde opstelling dagen later herhalen. Voor producten die je regelmatig fotografeert, zoals voor een webwinkel, is dat een groot voordeel. Voor een enkel portret of een stilleven is het raam vaak voldoende. Veel mensen beginnen met een raam en gaan naar lampen als ze meer controle willen. Zo leer je eerst zien hoe licht werkt en kun je pas daarna gericht apparatuur kiezen.

Veelgemaakte fouten in studiofotografie

• Te veel apparatuur kopen voor je weet wat je mist. Studiofotografie begint met één lamp.
• Het licht te ver weg zetten. Dat geeft hard, zwak licht. Zet het dichtbij voor zacht licht.
• Schaduwen op de achtergrond. Zet je onderwerp verder van de achtergrond af of draai het licht.
• Vergeten de witbalans te controleren. Verschillende lampen geven verschillende kleuren. Gebruik een grijskaart of stel de witbalans handmatig in.
• Een kabelwirwar. Rommel is gevaarlijk. Leg kabels strak en gebruik tape.
• Niet terugkijken. Bekijk de foto op groot scherm, niet alleen op het scherm van de camera. Pas daarna aan.
• Te veel in één keer veranderen. Verplaats of verander in studiofotografie steeds één ding per opname.

Een kleine studio thuis inrichten

Voor studiofotografie heb je geen aparte ruimte nodig. Een hoek van een kamer volstaat, liefst met veel ruimte rond je onderwerp en een muur die je kunt gebruiken als achtergrond.

1. Kies een plek. Een ruimte van drie bij drie meter is ruim genoeg voor portretten, minder voor kleine producten.
2. Zorg voor controle over daglicht. Gordijnen helpen om raamlicht te dimmen als je met lampen werkt.
3. Kies je licht. Een raam, of een of twee lampen met softboxen.
4. Zet een reflectiescherm klaar.
5. Hang een achtergrond op. Papier, stof of een muur.
6. Gebruik een statief voor je camera en een afstandsbediening of timer.
7. Houd de ruimte netjes. Kabels niet over de grond, statieven stabiel. Houd rekening met kinderen en huisdieren.
8. Maak een vaste opstelling. Markeer posities op de vloer, dan herhaal je een goede opstelling.

Veiligheid

Werk met apparatuur volgens de instructies van de fabrikant. Leg kabels zo dat niemand erover struikelt en zet zware lampen op stabiele statieven, bij voorkeur met een zandzak. Raak hete lampen niet aan en gebruik geschikte softboxen voor warme lichtbronnen. Kijk niet in een flits van dichtbij en flits niet op baby’s of dieren van dichtbij. Zorg dat apparatuur droog blijft.

Ringflits en andere hulpmiddelen

Een ringflits zit rond de lens en geeft vlak, schaduwloos licht. Volgens Wikipedia wordt hij vaak bij macrofotografie gebruikt. Het geeft een herkenbare ring in de ogen bij portretten. Andere handige hulpmiddelen zijn een lichtmeter, een grijskaart voor witbalans, klemmen, tape en een kleine trap.

Oefeningen voor studiofotografie

1. Eén licht, drie standen. Fotografeer een voorwerp met het licht links, vooraan en achter, en vergelijk.
2. Zacht en hard. Neem dezelfde foto met en zonder softbox.
3. Met en zonder reflectiescherm. Zie wat een scherm met de schaduwen doet.
4. Afstand. Zet het licht op een meter en op twee meter en kijk naar de overgang tussen licht en schaduw.
5. Witte achtergrond. Maak een productfoto op wit en zorg dat het wit echt wit is.
6. Drie lampen. Probeer een opstelling met hoofdlicht, vullicht en achterlicht.
7. Flits en continu licht. Vergelijk dezelfde scène met beide soorten licht.

Schrijf op waar je de lamp zette, hoe ver en welke instellingen je gebruikte. Zo kun je een goede opstelling reproduceren.

Veelgestelde vragen over studiofotografie

Verder lezen