Softbox kiezen: formaat, vorm en lichtbron

Een softbox is een lichtvormer die je voor een flitser of lamp zet om het licht zacht en gelijkmatig te maken. Voor portretten en productfoto’s kies je meestal een rechthoekige softbox van ongeveer 60 bij 90 cm of een octabox, op een lichtstatief, met een flitser of led-lamp erachter. Hoe groter hij is ten opzichte van je onderwerp, hoe zachter het licht.

Een softbox is het eerste lichtgereedschap dat veel fotografen kopen als ze met studiolicht beginnen. Hij is eenvoudig, maar er zijn veel verschillen in formaat, vorm en bevestiging. In dit artikel leer je wat een lichtvormer doet, hoe je formaat en vorm kiest, wat het verschil met een paraplu is en hoe je hem opstelt. Voor de bredere context lees je studiofotografie en het overzicht van fotografie.

Wat doet een softbox?

Een softbox is volgens Wikipedia een lichtmodifier voor foto en video die zacht, diffuus licht geeft. Hij bestaat uit een behuizing rond de lichtbron, met reflecterende zijkanten en achterkant, en een diffusor aan de voorkant. De binnenkant is bekleed met gealumineerd stof of aluminiumfolie.

Het effect is dat de lichtbron groter lijkt. Een kleine flitser geeft hard licht met scherpe schaduwen. Voor een lichtvormer zet je hetzelfde licht achter een groot, wit oppervlak, en dat geeft zachte overgangen tussen licht en schaduw. Dat is flatterend bij een gezicht en helpt bij glanzende producten.

De belangrijkste regel: hoe groter de softbox ten opzichte van het onderwerp, hoe zachter het licht. Dat geldt ook voor de afstand: komt de lichtvormer dichterbij, dan lijkt hij groter en wordt het licht zachter. Volgens Wikipedia over fotografisch licht neemt de lichtsterkte af met het kwadraat van de afstand, dus als je de afstand verdubbelt, daalt de lichtsterkte tot ongeveer een kwart. Dat betekent dat je de belichting aanpast als je de softbox verplaatst.

Softbox of paraplu?

Een paraplu is een goedkoper alternatief. Je richt de lamp op de paraplu (gereflecteerd) of laat het licht erdoorheen vallen (doorschijnend). Een lichtkast geeft meer controle: het licht blijft binnen de kast en valt gerichter op je onderwerp, met minder strooilicht. Een paraplu is lichter, sneller op te zetten en goedkoper, maar het licht verspreidt zich meer door de ruimte. In een kleine kamer met witte muren kan dat het contrast verminderen. Voor wie wil leren, is de keuze tussen softbox of paraplu vooral een kwestie van geld en ruimte. Veel fotografen gebruiken beide.

Soorten en vormen softbox

Volgens Wikipedia zijn er vier hoofdvormen:

• Rechthoekig. Lijkt op vensterlicht en past bij de meeste toepassingen. Een veelgebruikt formaat voor een beginner is ongeveer 60 bij 90 cm, als richtwaarde.
• Vierkant. Vaak gebruikt voor portretten van hoofd en schouders en voor producten.
• Achthoekig (octabox). Geeft ronde, natuurlijk ogende lichtreflecties (catchlights) in de ogen. Goed voor portretten.
• Smalle strip. Wordt gebruikt als randlicht en voor lange, zachte hooglichten op bijvoorbeeld flessen of de contouren van een gezicht.

Er bestaan ook opvouwbare softboxen die je als een paraplu kunt opzetten, en kleine softboxen voor een opsteekflitser. Een softbox klein is handig voor reizen en voor kleine producten. Een grote uitvoering geeft zachter licht bij een portret van heel het lichaam.

Welke lichtbron gebruik je met een softbox?

Een softbox kan met flits en met continu licht werken. Volgens Wikipedia zijn continue bronnen bijvoorbeeld tl-buizen of hete lampen zoals quartz-halogeen en gloeilampen. Bij hete lampen moet de lichtvormer geschikt zijn voor het wattage, anders bestaat brandgevaar. Lees dus altijd de specificaties van de softbox en de lamp.

Flits

Een studioflitser geeft kort en krachtig licht en bevriest beweging. Je kunt hem met een lichtvormer gebruiken via een speedring (een metalen ring) die hem op de flitser vastzet. Er bestaan verschillende bevestigingen, bijvoorbeeld de Bowens-vatting. Controleer dus of de lichtvormer bij je flitser past, anders heb je een passende speedring nodig. Een opsteekflitser kun je met een kleine softbox of een speciale houder gebruiken. Meer over flitsers lees je bij flitser kiezen.

Continu licht (led)

Led-lampen zijn handig voor beginners: je ziet het resultaat direct en ze worden niet erg heet. Je kunt met een kleine led-softbox portretten, productfoto’s en video maken. Ze zijn vaak minder krachtig dan flitsers, waardoor je een hogere ISO of een langere sluitertijd nodig hebt. Bij continu licht kun je het effect meteen beoordelen, wat het leren makkelijker maakt. Kijk of de lamp een instelbare kleurtemperatuur en helderheid heeft, zodat je kunt matchen met daglicht.

Waar let je op bij het kiezen van een softbox?

Beantwoord eerst: wat ga je fotograferen en met welke lichtbron? Daarna kijk je naar deze punten:

1. Passende bevestiging. Past hij op je flitser of lamp? Een speedring met de juiste vatting is essentieel. Veel merken gebruiken de Bowens-vatting, maar er zijn ook andere.
2. Formaat. Groter is zachter, maar neemt meer ruimte in en heeft meer vermogen nodig. Voor portretten van hoofd en schouders volstaat 60 bij 90 cm; voor een heel lichaam heb je een grotere softbox nodig. Voor producten volstaat vaak een kleinere.
3. Vorm. Rechthoek voor allround, octabox voor portretten, strip voor randlicht.
4. Opbouwgemak. Een paraplu-achtig mechanisme is sneller op te zetten dan een lichtvormer met losse stokken.
5. Materiaal en hittebestendigheid. Bij hete lampen is een hittebestendig model nodig. Bij led en flits is dat minder belangrijk.
6. Diffusiedoek en grid. Sommige softboxen hebben een tweede doek of een honingraat (grid) voor meer richting. Een grid beperkt strooilicht.
7. Statief. Je hebt een stevig lichtstatief nodig dat het gewicht draagt.
8. Prijs en kwaliteit. Goedkope softboxen zijn prima voor beginners. Let op de stikseltjes, de stangen en de aansluiting, omdat die bij goedkope modellen eerder kapotgaan.

Zoek je een softbox set kopen, dan zie je vaak een pakket met twee softboxen, twee statieven en twee lampen. Zo’n set is handig om mee te beginnen, maar controleer wat erin zit: de lampen zijn vaak zwakker dan flitsers, en de statieven zijn licht. Bestellen via een webwinkel geeft de meeste keus, een speciaalzaak geeft advies en je kunt vaak zien hoe hij werkt. Beste softbox lijsten zijn meestal smaak: kijk liever naar wat je nodig hebt dan naar een eindoordeel.

Een softbox opstellen: eenvoudige opstellingen

Dit zijn drie opstellingen die je meteen kunt proberen.

1. Portret met één softbox. Zet de lichtvormer ongeveer 30 tot 60 graden naast de camera, iets boven ooghoogte, en laat het model schuin naar het licht kijken. Volgens Wikipedia over portretfotografie staat het hoofdlicht (key light) meestal op ongeveer 30 tot 60 graden van de camera. Zet aan de andere kant een witte reflector of een wit karton om de schaduw lichter te maken.
2. Portret met twee lichten. Eén als hoofdlicht en een tweede, zwakkere als opvullicht, of een reflector. Zo krijg je een drielichtopstelling met een extra randlicht van een strip.
3. Productfoto. Zet de lichtbak naast het product en een tweede reflector aan de andere kant. Voor glanzende objecten zet je een grotere uitvoering dichtbij om een zachte weerspiegeling te krijgen.

Probeer eerst met één licht te werken. Beweeg de lichtvormer, verander de afstand en kijk wat er met de schaduwen gebeurt. Zo leer je het snelst. Meer over portretten lees je bij portretfotografie.

Afstand, hoek en achtergrond

De plek van je lichtbron bepaalt het karakter van de foto meer dan het merk. Zet de lichtvormer dicht bij het onderwerp voor zacht licht met snelle overgang naar schaduw, en verder weg voor een hardere, gerichter sfeer. Volgens Wikipedia over fotografisch licht bepalen de afstanden van hoofd- en opvullicht hoe snel schaduwen op een gezicht van licht naar donker overgaan. Draai het licht een klein beetje en kijk wat er met de schaduw onder de neus en kin gebeurt. Houd ook de achtergrond in de gaten: staat het model dicht tegen een muur, dan valt er een schaduw op de muur. Een stap naar voren lost dat meestal op. Kies voor een lichte, effen achtergrond als je begint, bijvoorbeeld een rol papier of een laken. Zo leer je het licht zien zonder afleiding. Noteer de afstand, de hoek en het vermogen van elke goede opname, zodat je de opstelling later kunt herhalen.

Zelf een softbox maken

Zelf een lichtbak bouwen kan met een kartonnen doos, aluminiumfolie en wit diffusiemateriaal zoals bakpapier of een wit laken. Gebruik bij een zelfgemaakt exemplaar nooit een hete lamp, want dat kan brand geven. Led is veilig, tenzij de lamp warm wordt. Een eenvoudige oplossing is een wit laken voor een raam: dat werkt als een gratis lichtvormer. Zo zie je meteen hoe zacht licht eruitziet voor je geld uitgeeft.

Een laatste aandachtspunt is opslag en onderhoud. Vouw opklapbare modellen na gebruik netjes op en bewaar de stokken en de speedring samen in de tas, zodat je niets kwijtraakt. Een diffusiedoek kun je met een zachte doek afnemen, en bij een kapotte stang is vaak een los onderdeel te koop. Controleer voor elke sessie of de klemmen goed vastzitten en of het statief stevig staat, want een omvallend statief met een lamp erop is gevaarlijk voor je camera en voor mensen in de buurt. Gebruik zo nodig een zandzak aan de poot. Zeker in een kleine ruimte met kinderen of huisdieren is dat een verstandige voorzorg.

Softbox voor video en productfotografie

Voor video werkt zacht licht even goed als bij foto’s. Een led-lamp met een lichtvormer geeft een gelijkmatig, flatterend licht op een gezicht tijdens een vlog of een online les, zonder harde schaduwen onder de ogen. Plaats het licht schuin voor je en iets boven ooghoogte, en laat het niet te dicht bij het scherm staan om weerspiegeling in een bril te beperken.

Bij productfotografie gebruik je meestal een kleinere opstelling op een tafel. Een of twee compacte lichtbakken van ongeveer 40 bij 40 cm aan de zijkant, een wit vel als reflector en een lichte achtergrond zijn genoeg voor sieraden, kleine gebruiksvoorwerpen of eten. Houd glanzende oppervlakken in de gaten: een zachte, grote lichtbron geeft een gelijkmatige glans, terwijl een kleine bron harde lichtvlekken geeft. Draai het product of het licht een paar graden tot de weerspiegeling er goed uitziet. Wil je geen gedoe met kabels, kies dan een model op batterij of een led-paneel met usb-voeding.

Veelgestelde vragen over een softbox

Verder lezen