Landschaps- en natuurfotografie: licht, lens en locatie

Voor goede landschapsfotografie heb je vooral goed licht, een stabiele camera en een doordachte compositie nodig. Ga bij zonsopkomst of zonsondergang, zet je camera op een statief, kies een kleine opening zoals f/8 tot f/11 en een lage ISO, en bouw je beeld op met een voorgrond, een middengrond en een achtergrond. De rest is geduld en terugkomen.

Landschapsfotografie is voor veel mensen de ingang naar fotografie als hobby. Je hoeft niemand te regisseren, het onderwerp loopt niet weg en de omgeving is vaak dichtbij. Toch is een mooi landschap nog geen goede foto. Op deze pagina lees je hoe je licht, lens, instellingen en compositie kiest, en welke verwante genres in de natuur je kunt proberen: natuurfotografie, macro, vogels, nacht en architectuur. Een goede basis voor landschapsfotografie vind je in ons overzicht over fotografie.

Wat is landschapsfotografie?

Volgens Wikipedia is landschapsfotografie een vorm van natuurfotografie waarbij het in beeld brengen van het landschap centraal staat. De mens is zelden onderdeel van het beeld. In West-Europa gaat het vaak om een cultuurlandschap met gebouwen en bruggen, en typische onderwerpen zijn weidse panorama’s en landschappen in verschillende seizoenen. Omdat de onderwerpen meestal stilstaan, lijkt het op stillevenfotografie op grote schaal.

Dat betekent niet dat het makkelijk is. Een landschap zie je met je ogen in drie dimensies en met een enorm bereik in licht. Een camera legt een kleine uitsnede vast in twee dimensies. Het werk van de fotograaf is om te bepalen wat het mooiste stukje is en hoe dat in een beeld past. Voor landschapsfotografie in Nederland zoek je het vlakke licht boven polders, de duinen langs de kust, de Veluwe, de rivieren of de Waddenzee. Landschapsfotografie in Nederland hoeft niet ver weg: veel mooie plekken liggen binnen een uur rijden.

Landschap, natuur en andere genres

Landschapsfotografie is verwant aan meer genres. Natuurfotografie is de bredere tak, die volgens Wikipedia ook macro, onderwater- en dierenfotografie omvat. Reisfotografie combineert landschap met mensen en cultuur. Architectuurfotografie legt gebouwen vast, vaak met dezelfde groothoeklens en dezelfde aandacht voor lijnen en licht. Straatfotografie legt mensen vast in hun omgeving. Elk genre vraagt wat anders, maar de basis van licht en compositie blijft dezelfde.

Licht en tijd: wanneer ga je fotograferen?

Licht is bij landschapsfotografie belangrijker dan het onderwerp zelf. Hetzelfde veld ziet er om twaalf uur ’s middags saai uit en om zeven uur ’s ochtends spectaculair.

Het gouden uur

Het gouden uur is volgens Wikipedia de periode kort na zonsopkomst of vóór zonsondergang waarin het daglicht roodachtiger en zachter is dan wanneer de zon hoog staat. De zon staat laag, de schaduwen zijn lang en het contrast is lager, dus hoge lichten raken minder snel overbelicht. Het warme licht wordt in landschapsfotografie vaak als gunstig gezien. Het gouden uur heeft geen vaste duur: dat verschilt met het seizoen en de breedtegraad. Gebruik een app of website voor zonsopkomst en zonsondergang om je tijd te plannen.

Het blauwe uur

Het blauwe uur is de periode vlak voor zonsopkomst of na zonsondergang waarin de zon enkele graden onder de horizon staat en het licht een blauwe tint krijgt. Volgens Wikipedia duurt het op middelbare breedtegraden meestal 20 tot 30 minuten. Het is een informele term zonder officiële definitie, en de blauwe tint komt volgens de pagina door absorptie van ozon. Het blauwe uur is prachtig voor steden met licht, bruggen en meren, en geeft een rustig, koel beeld. Het blauwe uur geeft zachte, schaduwloze beelden, maar vraagt een statief, omdat het licht zwak is.

Het weer als vriend

Een grijze lucht lijkt saai, maar mist, regen en laaghangende wolken zorgen voor sfeer. Mist maakt een landschap geheimzinnig en geeft diepte in lagen. Na regen is de lucht schoon en de kleuren verzadigd. Een bewolkte hemel geeft zacht, diffuus licht dat goed werkt voor bossen en waterlopen. Een heldere blauwe hemel op een zonnig moment is minder interessant dan een dramatische lucht. Kijk daarom ook naar het weerbericht en de bewolking.

Lenzen en uitrusting

Welke lens voor landschapsfotografie?

De klassieke landschapslens is een groothoeklens of een groothoekzoom, bijvoorbeeld 16 tot 35 mm op een kleinbeeldcamera. Je krijgt veel in beeld, benadrukt diepte en kunt een voorgrond dicht bij de camera gebruiken. Een telelens is net zo nuttig: hij isoleert details en drukt lagen samen, zoals bergruggen die achter elkaar liggen. Voor beginners is een standaardzoom prima om te starten. Een lens kiezen doe je met een idee van wat je wilt laten zien. Meer lees je bij lenzen en accessoires.

Statief en filters

Een stevig statief is bij landschapsfotografie je belangrijkste hulpmiddel. Je werkt met lage ISO en kleine openingen, en dus met langere sluitertijden. Gebruik ook een afstandsbediening of de zelfontspanner om trillingen te voorkomen. Een polarisatiefilter vermindert reflecties op water en maakt een blauwe lucht dieper. Een ND-filter maakt lange sluitertijden mogelijk bij daglicht, handig voor zijdezacht water en bewegende wolken. Meer daarover lees je bij het ND-filter.

Kleding en veiligheid

Landschapsfotografen staan vaak vroeg buiten in de kou. Neem warme kleding, stevige schoenen en een hoofdlamp mee. Vertel iemand waar je heen gaat en let op getijden, weersomslag en terrein. Een foto is nooit een risico waard.

Instellingen voor landschapsfotografie

Voor landschapsfotografie is dit een veilige basis voor een landschap op een statief:

• Opnamestand: diafragmavoorkeuze (Av of A) of handmatig.
• Diafragma: f/8 tot f/11. Veel lenzen zijn dan het scherpst en je hebt voldoende scherptediepte. Heel kleine openingen kunnen de scherpte verlagen door diffractie.
• ISO: zo laag mogelijk, meestal 100 of de basiswaarde van je camera.
• Sluitertijd: de camera kiest, op een statief mag die lang zijn.
• Scherpstellen: op een derde van de afstand in de scène, of op een punt dat je belangrijk vindt. Wie de scherptediepte wil benutten, zoekt de hyperfocale afstand.
• Witbalans: automatisch of daglicht. Fotografeer in RAW als je kunt, dan kun je de kleur achteraf aanpassen.
• Belichting: controleer het histogram. Een lucht die uitbrandt is moeilijk te herstellen. Een belichting op de lichten, of bracketing, helpt bij veel contrast.

De instellingen volgen de basis uit de gids over sluitertijd, diafragma en ISO.

Compositie voor landschappen

Een mooi landschap wordt pas een foto als je het ordent. In landschapsfotografie werken drie principes bijna altijd:

1. Lagen. Zoek een voorgrond (stenen, bloemen, een boomstam), een middengrond en een achtergrond. Dat geeft diepte.
2. Leidende lijnen. Een pad, een rivier of een hek trekt de blik het beeld in.
3. Regel van derden. Zet de horizon op een derde, niet in het midden. Is de lucht interessant, geef hem twee derde. Is de grond interessant, doe het omgekeerd.

Lees meer in onze gids over compositie. Houd de horizon recht. Zoek een duidelijk onderwerp, ook in een weids landschap: een boom, een huisje of een lichtstraal. Een landschap zonder aandachtspunt wordt een behang.

Water, wolken en beweging

Water en wolken bewegen, en dat kun je laten zien. Met een korte sluitertijd bevries je golven en druppels. Met een lange sluitertijd van een halve seconde of meer, op een statief, wordt water zijdezacht en wolken krijgen lange strepen. Overdag heb je daarvoor een ND-filter nodig om niet te overbelichten. Zoek een kalme dag zonder harde wind, anders trilt je camera en bewegen bladeren onscherp mee. Bij een rivier, een waterval of de zee in de ochtend is dit een van de makkelijkste manieren om een bijzonder beeld te maken. Leg de ruimte in je beeld vast met rotsen of kiezels in de voorgrond, zodat het water een beginpunt heeft. Meer over lange sluitertijden lees je bij sluitertijd.

Minimalistische landschapsfotografie en zwart-wit

Minimalistische landschapsfotografie gebruikt weinig elementen: een eenzame boom in mist, een horizon met een eenvoudig vlak, een zeilboot op een strakke zee. Het geeft rust. Zwart-wit helpt dit nog te versterken omdat kleur wegvalt en vorm, licht en lijn overblijven. Landschapsfotografie in zwart-wit werkt goed bij dramatische luchten, sneeuw en mist.

Landschapsfotografie door de seizoenen

Hetzelfde landschap verandert met het seizoen, en dat maakt landschapsfotografie een hobby die nooit af is. In de lente geven bloesem en jong groen frisse kleuren en zacht licht. In de zomer is het licht fel en de dagen lang: ga heel vroeg of laat, en zoek mist boven weilanden en water. In de herfst geven kleuren en lage zon warme tonen, en regen of mist zorgt voor sfeer. In de winter is het licht laag, de lucht helder en de dag kort, wat je meer tijd geeft tijdens het gouden uur. Sneeuw en rijp geven rustige, minimalistische beelden, maar vragen om belichtingscorrectie omdat de camera sneeuw grijs maakt. Kies per seizoen een plek om terug te komen. Landschapsfotografie op dezelfde plek in vier seizoenen is een mooi project en leert je het meest over licht.

Veelgemaakte fouten in landschapsfotografie

• Geen onderwerp. Een weids landschap zonder aandachtspunt wordt snel een leeg beeld. Zoek een boom, huis of lichtstraal.
• Te hoog diafragma. Een heel kleine opening zoals f/22 maakt het beeld zachter. Blijf rond f/8 tot f/11.
• De horizon in het midden. Verschuif hem naar een derde, tenzij je bewust symmetrie zoekt.
• Een scheve horizon. Gebruik een waterpas of het raster.
• Overbelichte lucht. Controleer het histogram en belicht op de lichten.
• Te laat komen. Het beste licht duurt kort. Kom vroeg en blijf lang.
• Alleen één standpunt. Loop rond, ga laag en zoek een andere invalshoek.
• Geen terugkeer. Een plek die niet werkt bij saai weer, werkt soms de volgende dag wel.

Verwante genres in de natuur

Macrofotografie

Macro is fotografie van kleine onderwerpen van heel dichtbij: bloemen, insecten, paddenstoelen, druppels. Je hebt een macrolens nodig of tussenringen. De scherptediepte is extreem klein, dus een statief en geduld zijn nodig. Het beste licht is zacht: een bewolkte dag of schaduw. Voor veel beginners in landschapsfotografie en natuur is macrofotografie met een macrolens een mooie manier om de natuur van dichtbij te leren kijken.

Dieren- en vogelfotografie

Dierenfotografie vraagt een telelens, kennis van het gedrag van dieren en veel geduld. Een lens van 300 mm of meer is voor vogels vaak nuttig. Gebruik een korte sluitertijd om beweging te bevriezen. Wikipedia noemt ethiek bij natuurfotografie: het fotograferen van nesten en dieren in gevangenschap wordt door sommige verenigingen uitgesloten, mede door misstanden in het verleden. Houd afstand, verstoor geen broedplaatsen en volg de regels van het gebied. Het dier gaat altijd voor de foto. Een vogelfotografie-uitrusting hoeft niet duur te zijn, maar een telelens helpt. Lees ook over de telelens.

Nachtfotografie en sterren

Bij nachtfotografie werk je met een statief, een open diafragma, een hoge ISO en een lange sluitertijd. Voor sterrenhemels is een groothoeklens handig. Kies een donkere plek, zonder lichtvervuiling en zonder volle maan, en stel scherp op oneindig. Probeer eerst een paar seconden en pas aan. Een nachtfotografie-instelling is geen vaste waarde: elke camera en elke hemel is anders. Nachtfotografie met een smartphone kan ook, op een statief en met de nachtmodus. Zie smartphone fotografie.

Architectuur en stad

Architectuurfotografie legt gebouwen vast. Houd de camera recht om vallende lijnen te beperken, en gebruik een groothoeklens. Het blauwe uur maakt steden mooi door de lichten. Een stedelijk landschap hoort volgens Wikipedia niet bij natuurfotografie, maar de technieken uit landschapsfotografie werken hier ook.

Drone en reisfotografie

Dronefotografie geeft een bijzonder perspectief. Let op de regels voor vliegen met drones: er gelden beperkingen op plaatsen en hoogtes, die je bij de overheid kunt opzoeken. Reisfotografie combineert alle genres. Wees licht beladen: een compacte camera en een allroundlens. Neem de tijd voor één plek en kijk naar licht voordat je afdrukt.

Een uitstap voorbereiden

Planning bepaalt het resultaat.

1. Kies een plek. Zoek foto’s van anderen, op kaarten en in boeken, en noteer locaties.
2. Check zon en weer. Weet waar de zon opkomt of ondergaat en wat het weer is.
3. Pak je tas. Camera, lens, statief, extra accu, geheugenkaart, schoon doekje, warme kleding.
4. Wees er vroeg. Kom minimaal een half uur voor het gewenste licht aan.
5. Verken. Loop rond, zoek een voorgrond en probeer meerdere standpunten.
6. Wacht. Het beste licht is vaak voor korte tijd. Blijf ook na zonsondergang nog even.
7. Kom terug. Een plek in een ander seizoen of ander weer is een nieuwe foto.

Terug thuis

Kijk je foto’s kritisch door. Kies de beste en leg uit waarom. Bewerk met mate: rechtzetten, contrast en kleur. Zie foto bewerken. Een landschapsfoto wordt vaak al beter met een rechte horizon, iets meer contrast en een uitsnede die de rand opruimt.

Veelgestelde vragen over landschapsfotografie

Verder lezen