Diafragma uitgelegd: f-getal en scherptediepte

Het diafragma is de verstelbare opening in je lens die bepaalt hoeveel licht de sensor bereikt. Je geeft het aan met een f-getal, zoals f/2.8 of f/8. Een laag f-getal betekent een grote opening: veel licht en een kleine scherptediepte, dus een onscherpe achtergrond. Een hoog f-getal betekent een kleine opening: minder licht en meer scherpte van voor naar achter in je foto.

In dit artikel gaat het uitsluitend over het diafragma in de fotografie, de opening in je lens (het woord heeft in het Nederlands ook een medische betekenis, die hier niet aan bod komt). Als je het diafragma begrijpt, begrijp je ook waarom sommige portretten een zachte achtergrond hebben en landschapsfoto’s van voor tot achter scherp zijn. Wil je het grotere plaatje? Begin bij fotografie voor beginners.

Wat is het diafragma?

In een objectief zit een ring van dunne lamellen die een opening vormen, het diafragma. Net als de pupil van je oog kan die opening groter of kleiner worden. Is hij groot, dan valt er veel licht op de sensor. Is hij klein, dan valt er weinig licht op.

Het diafragma doet twee dingen tegelijk:

1. Het regelt de hoeveelheid licht die de sensor bereikt.
2. Het bepaalt de scherptediepte, het gebied van de foto dat scherp lijkt.

Dat laatste maakt het diafragma een creatief hulpmiddel. Met een groot diafragma isoleer je een onderwerp tegen een zachte achtergrond, met een klein diafragma houd je het hele landschap scherp.

Het f-getal uitgelegd

Volgens Wikipedia is het f-getal de brandpuntsafstand gedeeld door de diameter van de entreepupil, een getal zonder eenheid dat je schrijft als f/N. Een lager f-getal laat meer licht door. Het verband is kwadratisch: een lens van 100 mm op f/2 laat vier keer zoveel licht door als dezelfde lens op f/4.

Dat verklaart waarom de getallen er zo vreemd uitzien. De standaardreeks is volgens Wikipedia f/1, f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22 en verder. Het zijn afgeronde machten van de wortel uit twee. Elke stap in die reeks is één stop: het licht wordt gehalveerd als je naar het volgende (hogere) getal gaat, en verdubbeld als je naar het vorige (lagere) getal gaat. Moderne camera’s werken meestal in stappen van een derde stop.

Lichtsterkte van een objectief

Op een objectief staat het grootste diafragma dat hij aankan, de lichtsterkte. Volgens de Nederlandse Wikipedia drukt men die uit als een getal dat de maximale opening aangeeft. Een lichtsterk objectief heeft een laag getal, zoals f/1.8, en is groter en zwaarder. Meer hierover lees je bij objectief kiezen.

Diafragma en scherptediepte

Scherptediepte is de afstand tussen het dichtstbijzijnde en het verste punt dat acceptabel scherp is. Volgens Wikipedia over scherptediepte hangt dat af van drie dingen: het diafragma, de brandpuntsafstand en de afstand tot je onderwerp. Een kleinere opening (hoger f-getal) geeft een grotere scherptediepte. Een grotere opening geeft een smallere scherptediepte en een zachtere achtergrond.

Wat beïnvloedt de scherptediepte nog meer?

• Afstand tot het onderwerp. Hoe dichterbij je staat, hoe kleiner de scherptediepte. Bij macro is hij soms maar enkele millimeters.
• Brandpuntsafstand. Een telelens geeft bij hetzelfde f-getal en dezelfde beeldgrootte meer achtergrondonscherpte dan een groothoeklens, maar het effect hangt af van afstand en beeldkader.
• Sensorgrootte. Een grotere sensor geeft bij dezelfde beeldhoek een kleinere scherptediepte dan een kleine sensor. Daarom hebben telefoons van nature een grote scherptediepte.

Wikipedia noemt ook dat de scherptediepte achter het onderwerp altijd groter is dan ervoor. Daarom zet je scherp op een punt ongeveer een derde in de scène als je een landschap fotografeert, als algemene richtlijn.

Onscherpe achtergrond maken

Wil je een onscherpe achtergrond, kies dan een groot diafragma, kom dicht bij je onderwerp en zorg dat de achtergrond ver weg is. Zo krijg je een zachte, rustige achtergrond. De kwaliteit van die onscherpte heet bokeh; lees er meer over bij bokeh.

De belichtingsdriehoek: diafragma, sluitertijd en ISO

Belichting is de hoeveelheid licht die de sensor ontvangt. Volgens Wikipedia over belichting wordt die bepaald door sluitertijd, diafragma en de lichtsterkte van de scène, terwijl de ISO bepaalt hoeveel belichting de sensor nodig heeft. Je kunt de drie instellingen zien als een driehoek: verander je er één, dan moet je een ander aanpassen om dezelfde belichting te houden.

• Diafragma: meer licht bij een groter diafragma, maar minder scherptediepte.
• Sluitertijd: meer licht bij een langere tijd, maar kans op bewegingsonscherpte. Zie sluitertijd.
• ISO: hogere gevoeligheid, maar meer ruis.

Een voorbeeld uit Wikipedia: van f/16 naar f/5.6 is drie stops meer licht. Je hebt dan een sluitertijd nodig die ongeveer acht keer sneller is om dezelfde belichting te houden. Dat is het principe van de driehoek in de praktijk.

Een voorbeeld

Stel, je fotografeert op f/4 met 1/250 seconde en ISO 100, en de belichting is goed. Je wilt meer scherptediepte en zet het diafragma op f/8, twee stops kleiner. Nu komt er vier keer minder licht binnen. Compenseer dat met een tijd die vier keer langer is (1/60 seconde) of met ISO 400. Welke je kiest, hangt af van je onderwerp: beweegt het snel, kies dan de ISO. Staat het stil, dan kun je de tijd langer maken, bijvoorbeeld met een statief.

Belichting controleren

Kijk na het maken van een foto naar de belichting. Een handig hulpmiddel is het histogram, dat laat zien of je foto te licht of te donker is. Lees er meer over bij histogram lezen.

Welk diafragma kies je bij welk onderwerp?

Dit zijn richtwaarden. Elke situatie is anders, en experimenteren hoort erbij.

Portretten

Kies f/1.8 tot f/4 als je een onscherpe achtergrond wilt. Let op dat je bij een heel groot diafragma maar een smalle strook scherp hebt. Zet scherp op de ogen. Voor groepsportretten kies je f/5.6 tot f/8, zodat iedereen scherp is. Meer over portretten staat bij portretfotografie.

Landschappen

Kies f/8 tot f/11 voor veel scherptediepte en goede scherpte. Voor een diafragma voor landschapsfotografie geldt: te klein (f/16 en hoger) geeft diffractie. Zie ook landschapsfotografie.

Macro

Je scherptediepte is minimaal, dus je sluit het diafragma vaak naar f/8 tot f/16. Gebruik een statief en veel licht, bijvoorbeeld een flitser.

Sport en dieren

Je wilt een korte sluitertijd, dus een groot diafragma helpt. Met een telelens, zie telelens, zet je het diafragma vaak wijd open.

Straatfotografie

f/8 is een klassiek diafragma: het geeft genoeg scherptediepte, dus je hoeft niet precies scherp te stellen, en je houdt een snelle sluitertijd.

Het scherpste diafragma

Een objectief is meestal niet het scherpst op het grootste diafragma. Volgens Wikipedia verminderen lensfouten bij kleinere openingen, maar neemt de diffractie toe. Moderne lenzen met zes of zeven elementen zijn vaak het scherpst rond f/5.6 tot f/8. Bij een heel klein diafragma wordt de foto zachter door diffractie.

Diafragma instellen op je camera

De meeste camera’s hebben vier standen die met het diafragma te maken hebben:

• A of Av (diafragmavoorkeuze): jij kiest het diafragma, de camera kiest de sluitertijd. Deze stand is de beste voor beginners die het diafragma willen leren.
• M (handmatig): jij kiest alles zelf.
• P (programma): de camera kiest beide, jij kunt de combinatie verschuiven.
• S of Tv (sluitertijdvoorkeuze): jij kiest de sluitertijd, de camera het diafragma.

Draai in diafragmavoorkeuze aan het instelwiel en kijk hoe de sluitertijd verandert. Fotografeer hetzelfde onderwerp op f/2.8, f/5.6 en f/11 en vergelijk de drie foto’s. Je ziet dan met eigen ogen wat het diafragma doet met de achtergrond en de belichting. Op een smartphone is het diafragma meestal vast. Soms kun je een portretstand gebruiken die de achtergrond softwarematig vervaagt; zie smartphonefotografie.

Oefenen met het diafragma

De beste manier om het diafragma te leren, is oefenen met één onderwerp. Zet een voorwerp, bijvoorbeeld een kopje, een meter voor een drukke achtergrond. Zet de camera op diafragmavoorkeuze en maak een foto op het grootste diafragma van je lens, daarna een stop kleiner, en ga zo door tot f/16. Bekijk de reeks op je computer en let op twee dingen: hoe de achtergrond van zacht naar scherp gaat en hoe de scherpte van het kopje zelf verandert. Herhaal het met het voorwerp dichterbij en verder weg, en probeer het ook met meer of minder zoom. Je ziet dan wat afstand en brandpuntsafstand doen. Schrijf op wat je het mooist vindt, zodat je een eigen vuistregel krijgt.

Veelgemaakte fouten

• Altijd op het grootste diafragma fotograferen. De scherptediepte is dan soms zo klein dat het oog scherp is maar de neus niet.
• Landschappen op f/2.8. Je verliest scherptediepte. Kies f/8 tot f/11.
• Te klein diafragma. Boven f/16 neemt diffractie toe en wordt de foto zachter.
• Het diafragma los zien van de sluitertijd. Als je diafragma sluit, wordt de sluitertijd langer. Let op bewegingsonscherpte.
• Vuile sensor niet zien. Op een klein diafragma worden stofvlekken zichtbaar. Reinig je sensor of laat het doen.

Veelgestelde vragen over het diafragma

Verder lezen