Olieverf schilderen begint met een eenvoudig palet van zes tubes, twee of drie penselen, een doek met een voorbereide ondergrond en een beetje lijnolie of ander medium. Olieverf droogt langzaam: je kunt dagenlang mengen en bijwerken, maar een dikke laag is pas na weken doordroogd. Wie die traagheid gebruikt in plaats van er tegenaan te vechten, schildert met olieverf zachter en rijker dan met acryl.
Ben je net begonnen met verf? Lees dan eerst schilderen voor beginners. Daar staat wat voor elke verfsoort geldt.
Kort samengevat
- Olieverf is pigment in een drogende olie, meestal lijnolie. Daardoor droogt de verf langzaam.
- Begin met zes kleuren: een warm en koel geel, rood en blauw, plus wit en een aardkleur.
- Werk volgens de drie regels: vet over mager, dik over dun, langzaam over snel drogend.
- Kies voor beginners een basisset met weinig kleuren en leer mengen.
- Zorg voor ventilatie en bewaar vodden met olie veilig.
Wat is olieverf?
Olieverf bestaat uit gemalen pigment dat is gebonden in een drogende olie. Volgens het overzicht van Wikipedia over olieverf is lijnolie daarvoor de meest gebruikte olie. De verf droogt niet doordat er iets verdampt, zoals bij waterverf, maar door oxidatie: de olie reageert met zuurstof uit de lucht en wordt hard. Dat proces gaat langzaam. Daardoor kun je schilderen met olieverf op je gemak, maar is een schilderij pas na weken of maanden helemaal doorgedroogd.
Dezelfde eigenschap is ook de reden dat olieverfschilderijen er zo diep uitzien. Kleuren blijven nat, dus je kunt ze op het doek in elkaar laten overlopen. Tegelijk betekent het dat je geduld nodig hebt tussen de lagen.
Olieverf of acryl?
Acryl droogt in minuten, ruikt nauwelijks en maak je schoon met water. Olieverf geeft je meer tijd en zachtere overgangen, maar vraagt om medium en soms oplosmiddel. Veel beginners starten met acryl en stappen later over. Wie liever meteen met olie begint, kan dat prima. Er is ook een tussenweg: watervermengbare olieverf, die je met water verdunt en schoonmaakt.
Welke materialen heb je nodig?
Je hebt niet veel nodig, en een kleine basis is beter dan een grote set.
Verf: een beperkt palet
Kies voor het eerste schilderij zes tubes in studentkwaliteit: een warm en een koel geel (bijvoorbeeld cadmiumgeel of een vervanger en citroengeel), een warm en een koel rood, ultramarijnblauw en titaanwit. Met die kleuren en een aardkleur als gebrande sienna meng je bijna alles. Hoe je dat doet, lees je bij kleuren mengen.
Penselen
Varkenshaar en synthetische penselen voor olieverf zijn stevig genoeg om de dikke verf te dragen. Een plat penseel (maat 8), een rond penseel (maat 4) en een kleine ronde (maat 1) zijn een prima begin. Reken erop dat penselen met olieverf iets meer onderhoud vragen.
Ondergrond
Je schildert met olieverf op doek, paneel of speciaal olieverfpapier. Een doek moet worden geprepareerd met gesso, anders trekt de olie in het doek en tast hij het uiteindelijk aan. Koop je een voorbereid doek, dan is dat al gedaan. Kies voor olieverf een doek waarvan de verpakking zegt dat het geschikt is voor olieverf. Let op: volgens Wikipedia over gesso is acrylgesso minder geschikt onder olieverf, omdat het verschil in soepelheid op termijn kan leiden tot loslaten. Een speciale olieverfgrondlaag is dan de veiligere keuze. Meer over de ondergrond lees je bij gesso en schilderdoek.
Medium en oplosmiddel
Met een medium maak je de verf soepeler. Veel schilders gebruiken lijnolie, eventueel gekookte lijnolie om de droogtijd te verkorten. Om penselen te reinigen en de eerste laag te verdunnen gebruik je terpentine of een geurloze variant. Wikipedia noemt terpentine en white spirit als verdunners. Gebruik altijd een gesloten potje en ventileer de ruimte.
Een ezel en palet
Een ezel houdt je doek op ooghoogte en laat je langere tijd rechtop werken. Voor olieverf is dat extra prettig, omdat je regelmatig een stap terug doet om de kleuren te beoordelen. Een houten palet of een wegwerppalet is genoeg om op te mengen. Lees meer in de gids over de schildersezel.
De drie regels van olieverf schilderen
De verfmaker Winsor & Newton legt in drie regels voor olieverf uit hoe je scheuren voorkomt. Ze gelden voor elk olieverfschilderij.
1. Vet over mager
Elke volgende laag moet soepeler zijn dan de laag eronder. Begin dus met verf die je verdunt met oplosmiddel en voeg bij elke laag meer olie of medium toe. Winsor & Newton omschrijft het als “flexibel over minder flexibel”.
2. Dik over dun
Dikkere verf hoort bovenop dunnere verf. Een dunne laag droogt sneller, en een dikke laag op een natte, dunne onderlaag kan scheuren.
3. Langzaam over snel drogend
Schilder langzaam drogende kleuren over sneller drogende kleuren. Gebruik snel drogende kleuren dus voor de onderschildering en bewaar de langzame voor de laatste details.
Een eerste schilderij in vijf stappen
Een eenvoudig onderwerp werkt het best: een stilleven met twee of drie voorwerpen of een kleine lucht met wolken.
Stap 1: schets met verdunde verf
Teken de grote vormen met een dun mengsel van verf en wat terpentine of oplosmiddel, bijvoorbeeld in gebrande sienna. Gebruik geen potlood, want dat schemert door.
Stap 2: leg de grote vlakken neer
Schilder met een plat penseel de grote kleurvlakken, nog zonder details. Houd de verf dun, vooral in de schaduwen.
Stap 3: bouw het volume op
Voeg middentonen, schaduw en licht toe. Meng op het palet, niet op het doek. Werk van donker naar licht, en laat de lichtste lichten voor het laatst.
Stap 4: werk de details af
Pak een klein penseel en gebruik dikkere verf voor de lichtpunten. Hier pas je dik over dun toe: de laatste laag hoeft maar op een paar plekken te liggen.
Stap 5: laat het rustig drogen
Zet het schilderij op een stofvrije plek. Een dunne olielaag is na een paar dagen aanraakdroog, maar echt doorgedroogd is het pas na maanden. Vernis het dus pas na een half jaar tot een jaar. Dat zijn gangbare richtwaarden.
Een palet klaarzetten en mengen
Zet je kleuren in een vaste volgorde op het palet: van licht naar donker, of warm naast koel. Met een vaste volgorde vind je je kleur zonder te zoeken en voorkom je dat je steeds hetzelfde pot- of tubevuil mengt. Laat ruimte vrij om te mengen, en gebruik per kleur een schoon paletmes.
Begin met een mengsel van twee kleuren, en voeg een derde pas toe als het nodig is. Titaanwit is sterk: een klein beetje wit verandert een kleur al aanzienlijk. Doe daarom altijd een beetje donkere kleur bij een grote hoeveelheid lichte, niet andersom. Bij olieverf geldt: wat je op het palet kunt corrigeren, hoef je niet op het doek te herstellen.
Hoe lang schilder je aan één werk?
Olieverf nodigt uit tot een rustig tempo. Een eerste schilderij van 30 × 40 cm kost vaak twee tot vier sessies van een paar uur, met enkele dagen tussen de lagen. Dat is een richtwaarde. Je kunt in één sessie ook nat-in-nat werken, waarbij je verse verf in nog natte verf zet. Dat geeft zachte overgangen, maar vraagt om een vaste hand en niet te veel verf. Ga je nat-in-nat werken, doe dat dan met weinig medium zodat de verf niet gaat lopen.
Wie kleine stukjes tijd heeft, kan beter een paar kleine doeken tegelijk laten drogen. Zo werk je aan het ene terwijl het andere droogt, en blijft het schilderen vloeiend.
Wat kost een beginnersset?
Een basisset olieverf in studentkwaliteit met zes tot tien tubes is vaak al voor een bescheiden bedrag te koop. Daarnaast heb je penselen, een doek, medium en oplosmiddel nodig. Reken op een startbudget dat je kunt vergelijken met dat van acryl, maar met iets meer kleine extra’s. Prijzen verschillen sterk per merk en winkel, dus vergelijk voordat je koopt. Kies liever een kleinere set van goede kwaliteit dan een groot koffertje met onbekende verf.
Hoe je het schilderij daarna presenteert, is een kwestie van smaak. Een olieverf schilderij hangt prachtig in een eenvoudige houten lijst. Wil je meer onderwerpen om te oefenen, kijk dan ook eens naar een lucht met wolken of een eenvoudig stilleven.
Technieken: glaceren en impasto
Twee technieken komen vaak langs bij olieverf schilderen.
Glaceren
Bij glaceren leg je een dunne, transparante laag verf met veel medium over een droge onderlaag. De kleur eronder schijnt door en krijgt diepte. Je ziet het in de portretten van oude meesters.
Impasto
Impasto is het aanbrengen van dikke, reliëfrijke verf, vaak met een paletmes. Het geeft textuur en laat de penseelstreek zien. Gebruik het op de laatste laag, want dik over dun is veilig.
Veilig werken met olieverf
- Zorg voor ventilatie, vooral bij terpentine of verfverdunner.
- Gebruik gesloten bakjes en giet nooit oplosmiddel door de gootsteen.
- Doekjes met lijnolie kunnen zelf warm worden en vlam vatten. Leg ze plat om te drogen of bewaar ze in een gesloten metalen bus met water.
- Was je handen na het schilderen, of draag handschoenen.
Wil je niet met oplosmiddel werken? Kies dan watervermengbare olieverf en een veilig medium.
Veelgemaakte fouten
Te veel medium in de eerste lagen
Te veel olie in de onderlaag maakt het fundament te soepel. De regel vet over mager draait dan om. Begin mager.
Alle kleuren door elkaar mengen
Mengen is fijn, maar te veel kleuren worden modderig. Beperk je tot twee of drie kleuren per mengsel.
Te vroeg vernissen
Een vernislaag op een niet droog schilderij kan later scheuren of vergelen. Wacht met vernissen.
Een bevuild penseel
Reinig penselen direct, anders harden ze uit. Veeg de verf eerst af met een doekje en gebruik dan een reiniger.
Hoe droogt olieverf?
Olieverf droogt niet doordat water verdampt, maar doordat de olie in de verf reageert met zuurstof. Volgens Wikipedia over olieverf is dat een onomkeerbaar proces dat langzaam gaat. Dunne lagen kunnen binnen een week droog zijn, terwijl zeer dikke lagen tot een jaar kunnen duren. De snelheid hangt af van de soort olie, de laagdikte, het licht, de temperatuur en het pigment. Sommige pigmenten drogen sneller dan andere. Dat verklaart waarom je schilderij op de ene plek droog aanvoelt en op een andere plek nog plakt.
Voor jouw werk betekent dit dat je tijd moet inplannen. Een schilderij is na een paar dagen vaak aanraakdroog, maar nog lang niet doorgedroogd. Leg of hang het op een droge, stofvrije plek met wat daglicht en frisse lucht. Zet het niet in de zon of bij de verwarming om het sneller te laten drogen, want dat kan barsten veroorzaken.
Een onderwerp kiezen voor je eerste olieverfschilderij
Wie begint met olieverf schilderen, doet er goed aan om een eenvoudig onderwerp te kiezen. Kies iets met grote vlakken en weinig details.
- Een stilleven met twee of drie voorwerpen. Een appel, een kan en een doek. Zet ze bij een raam en kijk hoe het licht valt.
- Een eenvoudig landschap. Lucht, een veld en een horizon. Zo leer je lagen opbouwen en kleuren mengen.
- Een bloem in een vaas. Een mooie oefening in vorm en kleur. Zie bloemen schilderen en vaas schilderen.
- Een kopie van een kleine schets. Werk naar een eigen schets of foto, zodat de beslissingen al genomen zijn.
Vermijd in het begin portretten of drukke composities. Die vragen veel ervaring met tekenen en met kleur. Begin met een doek van ongeveer 30 × 40 cm. Dat is groot genoeg om te oefenen, maar klein genoeg om af te maken.
Je penseel schoonmaken en bewaren
Een goed onderhouden penseel gaat jaren mee. Bij olieverf werkt het anders dan bij acryl, omdat water de verf niet oplost.
- Veeg het meeste verf af met een doek of keukenpapier.
- Spoel het penseel in een bakje met een oplosmiddel dat geschikt is voor olieverf, zoals een geurarm oplosmiddel of terpentine, en veeg het opnieuw af. Zie terpentine voor de keuze en veiligheid.
- Was het penseel daarna met milde zeep en lauw water tot het schuim wit blijft.
- Breng de haren in vorm met je vingers en leg het penseel plat of met de haren omhoog te drogen.
- Bewaar penseelkoppen nooit staand op de haren.
Gooi het gebruikte oplosmiddel en met verf doordrenkte doeken niet weg bij het gewone afval. Bewaar ze in een gesloten pot of metalen bakje en breng ze naar een inleverpunt voor chemisch afval. Doeken met olie kunnen warm worden en in brand vliegen, dus laat ze niet opgevouwen liggen. Spreid ze uit om te drogen.
Fouten herstellen
Bij olieverf kun je goed corrigeren, juist omdat de verf zo lang nat blijft.
Als de verf nog nat is
Schraap met een paletmes het gebied schoon en veeg het na met een doek. Schilder daarna opnieuw. Meer over het gereedschap lees je bij paletmes.
Als de verf droog is
Je kunt eenvoudig over een droge laag schilderen. Houd de regel vet over mager aan en schuur eventuele uitstekende plekken licht af. Een dikke korst schraap je eerst weg.
Als kleuren modderig zijn
Dan heb je waarschijnlijk te veel verschillende kleuren gemengd. Pak een schone plek op je palet en mix met maximaal drie kleuren. Een schoon penseel helpt ook. Wissel een penseel niet te vaak tussen donkere en lichte kleuren zonder te vegen.
Veelgestelde vragen over olieverf schilderen
Hoe lang duurt het voor olieverf droog is?
Olieverf is meestal na een paar dagen aanraakdroog, maar dikke lagen kunnen weken tot maanden nodig hebben om helemaal door te drogen. Het hangt af van kleur, laagdikte en medium. Titaanwit en cadmiumgeel drogen bijvoorbeeld trager dan sommige aardkleuren.
Wat is het verschil tussen olieverf en acrylverf?
Olieverf droogt langzaam door oxidatie en geeft zachte overgangen. Acrylverf droogt in minuten en maak je met water schoon. Acryl is makkelijker om mee te beginnen, olie is veelzijdiger bij mengen.
Welke olieverf kies ik als beginner?
Kies een basisset studentkwaliteit met zes tot tien kleuren. Meer kleuren zijn niet nodig. Kies liever een paar goede kleuren dan een grote set.
Heb ik terpentine nodig voor olieverf?
Niet per se. Watervermengbare olieverf werkt met water, en er bestaan geurloze oplosmiddelen. Terpentine is traditioneel, maar je kunt ook zonder.
Kan ik olieverf op acryl schilderen?
Ja, een droge acryllaag is een goede ondergrond voor olieverf. Andersom werkt niet: acryl op olieverf hecht slecht.
Hoe verdun ik olieverf?
Met oplosmiddel voor de eerste lagen en met lijnolie of een medium voor de latere lagen. Zo volg je de regel vet over mager.
Hoe maak ik olieverf schoon van mijn penselen?
Veeg de verf af met een doekje, spoel met een geschikt reinigingsmiddel of zeep en laat de penselen liggend drogen. Bij watervermengbare olieverf werkt zeep en water.
Kan ik olieverf sneller laten drogen?
Een dunne laag, een warme en droge ruimte en een medium dat droging bevordert helpen. Winsor & Newton noemt Liquin Original als medium dat de droging versnelt.
Olieverf schilderen aan je eigen ezel
Olieverf schilderen doe je het prettigst rechtop, met je doek op ooghoogte en ruimte om een stap terug te doen. De Rembrandt is een stevige ezel van FSC-gecertificeerd beukenhout, in hoogte verstelbaar van 150 tot 192 cm, met een lade voor je tubes en penselen.
Knijp je zes kleuren op het palet en begin met een dunne schets.