Bushcraft en outdoormessen: kiezen, gebruiken en onderhouden

Een bushcraft mes is meestal een vast mes (zonder scharnier) met een lemmet van 9 tot 12 centimeter, een rechte rug en een stevig heft. Een vast mes is sterker dan een vouwmes en veiliger bij zwaar werk zoals hout kliefen of kerven. Een vouwmes is handig als reservemes of voor lichte klussen. Voor een beginner is een eenvoudig, goed gedocumenteerd vast mes van een bekend merk de beste start.

Bushcraft is in Nederland steeds populairder, en wie begint, loopt tegen een hele rij keuzes aan: vast of vouw, carbon of roestvrij, groot of klein, met of zonder ferro rod. In deze gids leggen we uit wat een bushcraft mes is, waar je op let bij het kiezen, hoe je veilig werkt en hoe je het scherp houdt. We besteden ook aandacht aan vuur maken, aan regels en aan de keuze tussen een mes, een zakmes en een multitool. De bredere uitleg over onderhoud vind je bij messen slijpen.

Wat is bushcraft en wat doe je met een mes?

Wikipedia over bushcraft omschrijft het als het gebruik van praktische vaardigheden om in de natuur te overleven en te floreren. Daar horen onder meer vuur maken, onderdak bouwen, touw maken, knopen en bindingen, houtsnijden en het maken van gereedschap bij. Een mes, een bijl en soms een zaag zijn de basisgereedschappen. Volgens Wikipedia kun je met een bushcraft mes en bijl dingen maken van een eenvoudige schuilplaats tot een uitgeholde kano.

Met een bushcraft mes doe je vooral:

• Hout bewerken: kerven, kloven, strippen van bast en maken van aanmaakhout en fijne spaanders (feather sticks).
• Vuur maken: droog hout fijn maken en met de rug van het lemmet vonken slaan van een ferro rod.
• Onderdak bouwen: pennen, haken en bindingen snijden.
• Voedsel bereiden: simpele snijklussen aan het kampvuur.

Bushcraft is dus niet hetzelfde als overleven in een crisis, hoewel de vaardigheden overlappen. Voor de meeste mensen is het een hobby voor een weekend in het bos. Daarbij hoort ook een mentaliteit van zorg voor de omgeving: laat de plek achter zoals je haar aantrof.

Bushcraft mes, survival mes of jachtmes?

De namen lopen door elkaar. Een bushcraft mes is bedoeld voor houtbewerking en kampgebruik. Een survival mes is vaak groter en vol extra’s, zoals een holle greep of een kompas; kijk daarvoor naar survival mes. Een jachtmes is bedoeld om wild te verwerken. Lees daarvoor jachtmes. Voor de meeste beginners is een bushcraft mes de beste keuze, omdat het eenvoudig, sterk en makkelijk te slijpen is.

Een bushcraft mes kiezen: waar let je op?

Dit zijn de belangrijkste keuzes. Ze volgen elkaar logisch op.

Vast mes of vouwmes

Een vast mes heeft geen scharnier dat kan breken, en dat maakt het sterker. Het is ook makkelijker schoon te maken en te slijpen. Een vouwmes past makkelijker in een zak en is handig als tweede mes. Volgens Wikipedia over het zakmes hebben lock-blade messen een mechanisme dat het lemmet vergrendelt, wat de veiligheid verhoogt, terwijl een slip joint alleen door een veer wordt gehouden en bij voldoende druk dichtvalt. Voor zwaar werk kies je dus een vast mes, of een vouwmes met een betrouwbare vergrendeling. Over het zakmes lees je meer bij zakmes, en over het verschil met een gereedschapstang bij multitool.

Lengte en vorm van het lemmet

Een lemmet van ongeveer 9 tot 12 centimeter is veelzijdig: groot genoeg om te kerven en te kloven, klein genoeg voor fijn werk. De rug is recht en vierkant, zodat je er met een ferro rod langs kunt schrapen. Een lemmet dat dikker is dan ongeveer drie tot vier millimeter is sterker, maar snijdt minder fijn. Dit zijn richtwaarden, geen regels.

Staal

Wikipedia over de Mora-messen noemt als voorbeelden het roestvrije 12C27, het koolstofstaal UHB-20C en gelamineerde lemmetten met een zeer harde koolstofkern van rond de 61 HRC tussen zachtere lagen. Een koolstofstaal wordt vaak scherper en is makkelijker te slijpen, maar roest en moet na gebruik worden gedroogd en ingevet. Roestvrij staal is onderhoudsarmer, maar kan iets lastiger te slijpen zijn. Voor een beginner die niet elke avond wil oliën, is roestvrij een prima keuze. Meer over staal en hardheid lees je bij messen maken.

Slijping

De meeste bushcraft messen hebben een scandi-slijping: één vlakke afschuining zonder tweede facet. Die is eenvoudig te slijpen en blijft goed in hout. Je legt de hele afschuining plat op de steen en schuift. Andere slijpingen zijn flat of convex. Voor een eerste mes is een scandi-slijping de makkelijkste. Hoe je dat doet, staat bij mes slijpen.

Heft, angel en schede

Kies een heft dat goed in je hand ligt, ook als het nat of koud is. Hout, rubber en kunststof zijn gangbaar. Een volle angel is sterker. De schede moet het mes stevig vasthouden en veilig dragen. Een slechte schede is een reële oorzaak van ongelukken.

Merken en voorbeelden

Het merk Morakniv uit Zweden is bekend om eenvoudige, betaalbare messen. Volgens Wikipedia is het een klein vast mes uit de plaats Mora in Dalarna, met modellen als de Companion, de Basic 511 en 546, de Bushcraft-serie, de Kansbøl, de Garberg en de Outdoor 2000. Een merknaam zegt niet alles: kijk naar staal, lengte, heft en schede, en lees tests en ervaringen. Een Morakniv Companion, Garberg of Eldris is een naam die je vaak tegenkomt bij zoekopdrachten, maar de beste keuze hangt af van je gebruik.

Bushcraft mes voor beginners

Voor een beginner is een eenvoudig vast mes van ongeveer 10 centimeter, met rechte rug, scandi-slijping en een stevige schede de beste start. Geef niet te veel uit aan je eerste mes: het gaat om oefening, niet om een prijskaartje. Voor kinderen of jongeren is begeleiding en een kleiner mes verstandig.

Vuur maken met een ferro rod en mes

Een ferro rod is een staafje ferrocerium, een synthetische legering van zeldzame aardmetalen en ijzer. Volgens Wikipedia over ferrocerium ontstaan er bij het afschrapen hete metaaldeeltjes die snel oxideren en vonken geven tot ongeveer 3300 graden Celsius. Cerium ontbrandt al bij ongeveer 150 tot 180 graden, daarom volstaat wrijving. De staaf werkt ook in nat weer, wat hem populair maakt in survivalsets.

Gebruik een harder materiaal dan de staaf, bijvoorbeeld een stalen striker of de rug van je mes met een scherpe hoek. Schrap de staaf stevig en richt de vonken op droog, fijn aanmaakmateriaal. Een staaf met meer magnesium geeft heter en witter vonken.

Een eenvoudige volgorde voor een vuurtje:

1. Verzamel droog materiaal. Kleine takjes, droge spaanders en fijn aanmaakhout, in drie maten: vingerdik, duimdik, polsdik.
2. Maak een aanmaakbundel. Bijvoorbeeld droog gras, berkenbast of fijne houtkrullen van je mes.
3. Maak een veilige vuurplek. Op kale grond of een vuurschaal, uit de buurt van droge bladeren, boomwortels en overhangende takken.
4. Strijk vonken. Houd de staaf dicht bij het aanmaakmateriaal en schrap met de rug van je mes naar je toe en naar beneden, niet in je hand.
5. Voed het vuur met steeds dikker hout, en laat nooit een vuur onbeheerd.

Een vuurstarter van magnesium, een vuurstaal of een eenvoudige aansteker zijn alternatieven. Het maken van vuur zonder hulpmiddelen, met een boog of een vergrootglas, is een vaardigheid die je het beste leert van iemand die het kan. Voor vuur maken met een batterij of wrijving geldt: oefen op een veilige plek.

Let op: vuur is alleen op toegestane plaatsen toegestaan. In veel natuurgebieden, bossen en landen geldt een vuurverbod, zeker bij droogte. Informeer vooraf bij de beheerder of de gemeente.

Veilig werken met een bushcraft mes

Een bushcraft mes is geen speelgoed. Veiligheid is een gewoonte die je aanleert, geen bijzaak.

• Bloedcirkel. Voordat je snijdt, steek je je arm uit en draai je rond. Alles binnen dat bereik moet vrij zijn van mensen, dieren en objecten. Dit is een gangbare vuistregel in de bushcraftwereld.
• Snijd van je af. Houd je werkstuk stevig vast en snijd nooit naar je hand, been of lichaam.
• Houd het mes scherp. Een bot mes glijdt weg en dwingt je harder te duwen. Zie aanzetstaal gebruiken en wetsteen gebruiken.
• Klieven met een stuk hout als hamer (batonning) alleen met een mes dat daarvoor is gemaakt, en nooit met een vouwmes. Anders breekt het lemmet.
• Zit je ergens bij? Zet je mes na gebruik terug in de schede, ook als je even pauzeert.
• Draag het mes veilig. In een schede, met de snede weg van je lichaam, en geef een mes aan een ander door met het heft naar de ontvanger.
• EHBO. Neem een kleine verbandset mee en weet wat je bij een snijwond doet. Bij een diepe wond bel je 112.
• Kinderen. Laat kinderen alleen onder toezicht met een passend mes werken. Spreek duidelijke afspraken af.

Deze regels zijn algemene richtlijnen. Een cursus bushcraft bij een ervaren leraar is de beste manier om veilig te leren werken.

Regels voor messen, vuur en overnachten

Een mes dragen

Niet elk mes mag je zomaar dragen. Scouting Nederland legt in een uitleg over de wapenwet uit dat sommige messen volgens de Wet wapens en munitie verboden zijn, zoals springmessen (stiletto’s), valmessen en vlindermessen, en dichtklapbare messen waarvan de uitgeklapte lengte boven 28 centimeter ligt. Daarnaast kan elk voorwerp, ook een zakmes, bijl of keukenmes, als wapen worden aangemerkt als de omstandigheden daar aanleiding toe geven, bijvoorbeeld bij uitgaan of een evenement. Het document dateert uit 2020, en regels kunnen veranderen. Gemeenten kunnen eigen regels hebben. Controleer dus de actuele regels bij de overheid en bij je gemeente voordat je een mes meeneemt, en vraag bij twijfel advies. Vervoer een mes buiten het bos veilig verpakt en niet binnen handbereik, bijvoorbeeld in de kofferbak. Draag een bushcraft mes op een evenement, in de stad of in het openbaar vervoer niet zichtbaar mee: het hoort bij het bos en je kamp, niet in het uitgaansleven.

Een bushcraft mes veilig bewaren en vervoeren

Thuis bewaar je een bushcraft mes in de schede, droog en buiten bereik van kinderen, bijvoorbeeld in een afgesloten kist of kast. Haal koolstofstaal uit de leren schede als het nat is geworden, want leer houdt vocht vast en veroorzaakt roest. Onderweg draag je het mes op de heup of in je rugzak, niet los in een jaszak. Een goede schede met een borging voorkomt dat het mes eruit valt als je bukt of klimt. Controleer voor elke tocht de schede op slijtage en de naden op beschadiging, want een snijdende rand kan door een versleten schede heen komen.

Wildkamperen en overnachten in de natuur

Veel bushcrafters overnachten graag in het bos. De regels voor wildkamperen verschillen sterk per land en per gebied. In sommige landen is het onder voorwaarden toegestaan, in andere niet, en in natuurgebieden gelden vaak eigen regels. Zoek dus altijd op bij de overheid of beheerder van het gebied, of bij een bevoegde instantie, wat is toegestaan. Voor de basis van overnachten onder een zeil lees je verder bij tarp en de uitleg over bushcraft. Laat geen sporen achter, neem je afval mee en maak alleen vuur waar dat is toegestaan.

Wat neem je naast een bushcraft mes mee?

Een bushcraft mes doet veel, maar niet alles. Wikipedia noemt een bijl, een mes en soms een zaag als de basisgereedschappen. Een kleine zaag of een bijl neemt het zware werk over, zodat je mes bewaard blijft voor fijne taken. Verder neem je mee:

• een ferro rod en een aansteker als reserve;
• touw of koord voor bindingen en een tarp of tent voor onderdak, zie tarp;
• een kleine steen of aanzetstaal om je bushcraft mes onderweg bij te werken;
• een kleine EHBO-set, water en een manier om water te zuiveren;
• een kookset en een vuurbestendige onderlegger of vuurschaal;
• kleding die past bij het weer en stevige schoenen.

Een bushcraft mes vervangt dus geen volledige uitrusting. Het is het gereedschap dat het meest wordt gebruikt, en daarom loont het om er goed voor te zorgen.

Je bushcraft mes onderweg slijpen

In het veld heb je geen werkplaats. Een kleine dubbelzijdige steen of een compacte diamantsteen is genoeg om tussendoor bij te werken. Leg de afschuining van een scandi-mes plat op de steen en maak lichte halen aan beide kanten. Een stuk leer of een riem werkt als strop. Heb je geen steen, dan helpt de rug van een ander mes niet: je haalt er geen braampje mee weg. Neem liever een klein hulpmiddel mee, en slijp thuis grondig. Voor het volledige proces zie mes slijpen.

Onderhoud van je bushcraft mes

Een goed onderhouden mes gaat jaren mee. Maak het na gebruik schoon, droog het en bewaar het droog. Een koolstofstalen lemmet krijg je met een laagje olie beschermd tegen roest. Controleer het heft op scheuren en de schede op slijtage. Slijp het mes wanneer het niet meer goed snijdt, met een fijne steen, en haal een eventueel braampje weg. Voor houtbewerking heeft een bushcraft mes zelden een extreem fijne afwerking nodig: een goede, stevige rand is belangrijker dan een spiegelglans.

Veelgestelde vragen over bushcraft messen

Verder lezen