Messen maken: van staal tot handvat

Een mes maken doe je in vijf stappen: een ontwerp op papier zetten, het vorm uit staal zagen of smeden, de snijkant slijpen, het staal harden en temperen, en tot slot een heft en schede maken. De meeste beginners kiezen voor stock removal: je haalt met zaag, vijl en slijpmachine materiaal weg uit een plaat staal, zodat je geen smidse nodig hebt. Smeden komt later, als je de basis beheerst.

Een mes maken lijkt een bijzondere stap, maar het is gewoon een ambacht met duidelijke stappen. Een paar basisgereedschappen, een goed ontwerp en geduld zijn genoeg. Het harden van het staal is de stap die de meeste vragen oproept, dus we leggen dat extra uit. In deze gids loop je het proces door, met nadruk op veiligheid. Wie liever de slijpkant van de hobby leert, begint bij messen slijpen. De volledige uitleg over het harden vind je bij mes harden.

Mes maken: stock removal of smeden?

Wikipedia over knife making noemt verschillende manieren om een mes te maken: stock removal (blanking), smeden, welded lamination (Damascus) en investment casting. Voor een hobbyist zijn er twee wegen.

Stock removal. Je begint met een strook of plaat staal en haalt materiaal weg tot het mes overblijft. Wikipedia beschrijft dat kleinere makers hiervoor een metaalzaag, vijlen, een bandschuurmachine of een freesmachine gebruiken. Voordelen: je hebt geen smidse of aambeeld nodig, het resultaat is nauwkeurig en je kunt in een kleine werkplaats werken.

Smeden. Je verhit het staal en vormt het met hamer en aambeeld. Volgens Wikipedia over bladesmithing is dat de traditionele aanpak, vaak dicht bij de eindvorm, zodat er minder materiaal hoeft te worden weggeslepen. Het vraagt een smidse, gereedschap en meer ervaring met hitte. Meer lees je bij smeden voor beginners.

Voor een eerste mes is stock removal bijna altijd de beste keuze. De fouten die je maakt, zijn goedkoper en je leert eerst de vorm, het slijpen en het harden.

Welk staal kies je voor een eigen mes?

Staal bepaalt hoe het mes snijdt, slijt en breekt. Volgens Wikipedia worden meestal hoogkoolstofstalen zoals SAE 1075 en 1095, gereedschapsstalen zoals O-1, A-2 en D2, en gelaagd Damascus gebruikt. Voor lange messen en zwaarden wordt vaak 5160 veerstaal gekozen omdat het minder bros is dan 1095.

Voor een beginner zijn eenvoudige koolstofstalen het makkelijkst, omdat ze met een gewone vuurplaats of oven te harden zijn. Roestvast staal moet je harden volgens exacte temperatuurcurves en vraagt meestal een ovenbehandeling bij een specialist. Koop staal bij een leverancier die het staaltype en de verwerkingsgegevens noemt. Vraag naar de aanbevolen harding- en tempertemperaturen en volg die.

Er bestaan ook oude messen of vijlen die mensen als grondstof gebruiken. Mes maken van een vijl of een zaagblad kan, en geeft een leuke ervaring, maar je weet vaak niet welk staal het is en hoe het zich gedraagt bij harden. Behandel zo’n mes dus als een experiment, niet als een betrouwbaar mes voor zwaar gebruik. Hetzelfde geldt voor mes maken van papier of ander materiaal dat je op sociale media ziet: het is een kunstproject, geen gereedschap.

Hardheid en taaiheid

De hardheid van een lemmet wordt uitgedrukt in HRC. Volgens Wikipedia over de Rockwell-schaal liggen kwaliteitsmessen grofweg tussen 55 en 66 HRC en bijlen rond 45 tot 55. Een harder mes houdt zijn rand langer vast, een zachter mes is taaier. Je kiest dus een evenwicht, afhankelijk van wat het mes moet doen: een keukenmes mag harder zijn dan een buitenmes dat hout moet kloven.

Gereedschap voor een eerste mes

Je hebt geen volledige werkplaats nodig. Een eenvoudige set voor stock removal:

• Een metaalzaag of decoupeerzaag met metaalblad, of een slijptol met doorslijpschijf.
• Vijlen, grof en fijn, en een bankschroef.
• Een boormachine met metaalboren voor de gaten in de angel.
• Een bandschuurmachine of een set vijlen en schuurpapier voor het slijpen. Bij beginners werken schuurmachines en kleine schuurbanden volgens Wikipedia goed, terwijl serieuze makers een bandslijper van 2 bij 72 inch gebruiken.
• Een manier om te harden: een eenvoudige oven, gasvuur of kooltjesvuur, plus een magneet om de temperatuur te beoordelen en een emmer olie voor afschrikken.
• Een tweede oven of keukenoven om te temperen.
• Lijm (epoxy), pennen of klinknagels voor het heft, en een zaag en vijlen om het hout te vormen.

Meer over slijpmachines vind je bij slijpmachine. Dat artikel gaat in op de keuze van een machine.

Een mes maken in zeven stappen

Hieronder staat de aanpak voor een eenvoudig mes met een vaste angel. Nog niets hiervan is een vervanging van de handleiding van je staal.

1. Ontwerp. Teken het mes op papier op ware grootte: lemmet, angel, heft. Een eenvoudig model met een rechte rug en een druppelvormig lemmet is makkelijk te maken. Maak een kartonnen of houten mal.
2. Het blad uitzagen. Zet de mal over het staal, teken het over en zaag of slijp het profiel uit. Laat een beetje extra staal staan, voor het slijpen.
3. Profileren en gaten boren. Vijl het profiel strak. Boor de gaten voor de pennen in het heft voordat je het mes harden.
4. Voorslijpen. Maak de afschuining (bevel) voor het harden, en laat een dun stukje rand staan, zodat het niet kromtrekt of scheurt tijdens het afschrikken. Een rand van ongeveer een millimeter is een gangbare richtwaarde.
5. Harden en temperen. Verhit het staal tot de kritische temperatuur (zie hieronder), schrik het af in olie of water volgens het staaltype en temper het daarna.
6. Afslijpen en polijsten. Maak de afschuining af op de steen of schuurmachine en werk de rand af.
7. Heft en schede. Bevestig het heft en maak een schede.

Harden en temperen

Dit is de stap die van een stuk staal een mes maakt. Wikipedia beschrijft dat je het staal tot een specifieke temperatuur verhit, laat doorwarmen, afschrikt (in olie, talg, water, lucht of pekel) en daarna tempert. De exacte temperatuur en het afschrikmedium hangen af van de staalsoort.

Afschrikken maakt staal zeer hard, maar ook bros. Daarom volgt tempering. Volgens Wikipedia over tempering verhit je het afgeschrikte staal opnieuw tot een gecontroleerde temperatuur onder het kritische punt, zodat het minder bros en taaier wordt. Lagere temperaturen halen vooral spanning weg, hogere maken het staal taaier en zachter. Smeden gebruikten oorspronkelijk de aanloopkleuren op gepolijst staal om de temperatuur te beoordelen. Een beginner volgt beter de tabel van de leverancier en gebruikt een keukenoven met een betrouwbare thermometer om te temperen. Meer lees je bij mes harden.

Let op: oververhitting bij het smeden of harden laat de korrel van het staal groeien, zoals Wikipedia vermeldt, en dat maakt het mes zwakker. Houd je dus aan de gegevens voor je staalsoort.

Slijpen van een mes dat al gehard is

Slijp je een geharde rand op een machine, dan houd je het lemmet koel. Volgens Wikipedia is verkleuring door hitte een teken van oververhitting, en gebruiken sommige makers een koelmist. Dip het mes regelmatig in water en werk met lichte druk. De afwerking hangt af van de laatste korrel: van een rustige afwerking rond korrel 280 tot 320 tot een spiegelglans met een fijne waterslijpsteen van 10.000 tot 12.000. Het eindresultaat slijp je met een steen, zoals bij mes slijpen.

Mesheft en schede maken

Een heft maak je van twee platen hout, of een ander materiaal dat bij de angel past. Bij een mes met een volle angel worden twee hechtplaten met pennen of klinknagels en epoxy aan de angel bevestigd. Bij een mes zonder volle angel schuift de angel in een massief heft dat je vastlijmt. Wikipedia noemt hout, hoorn, messing, kunststof, koolstofvezel, composiet en Micarta als gangbare materialen. Voor beginners is een hardhout als walnoot of eiken goed bewerkbaar. Behandel het hout na met olie of was, zodat het niet kromtrekt door vocht.

Een schede is niet alleen praktisch maar ook veilig. Een lederen schede maak je van dik, plantaardig gelooid leer dat je nat vormt rond het mes, naait of klinkt en laat drogen. Het mes moet er stevig in zitten zonder dat de rand het leer doorsnijdt. Een kleine strook leer of kunststof tussen mes en naad voorkomt dat de rand door de naad snijdt. Wil je dit niet zelf maken, dan laten sommige leerbewerkers een schede op maat maken.

Veelgemaakte fouten bij het mes maken

Bij een eerste mes gaan dezelfde dingen vaak mis. Als je ze kent, voorkom je ze.

• Te dun voorslijpen. Slijp je de rand voor het harden al scherp, dan kan het staal bij het afschrikken kromtrekken of scheuren. Laat een dikke rand staan.
• Te weinig plan. Wie zonder mal begint, krijgt een scheef mes. Mes maken begint met een goed ontwerp op papier.
• Hitte negeren bij het slijpen. Een blauwe of bruine verkleuring betekent dat het staal te heet is geweest. Koel het blad regelmatig.
• Het temperen overslaan. Een afgeschrikt mes is bros en kan bij gebruik breken. Temperen is geen extra, maar onderdeel van het mes maken.
• Een onbekend staal gebruiken. Zonder gegevens over de staalsoort weet je niet hoe je harden moet.
• Haast bij het heft. Lijm heeft tijd nodig. Klem de hechtplaten vast en laat de epoxy volledig uitharden volgens de verpakking.
• Geen schede maken. Een mes zonder schede is onveilig om te bewaren of te vervoeren.

Zie een eerste mes als een leerproject. Het eindresultaat hoeft niet perfect te zijn: bij elk volgend mes maken zie je wat beter kan.

Veiligheid bij het mes maken

Mes maken gaat om hitte, schuurwerk en scherp metaal, dus veiligheid is geen bijzaak. Houd je aan deze regels:

• Veiligheidsbril of gelaatsscherm bij zagen, slijpen en harden. Vonken en splinters springen weg.
• Gehoorbescherming bij machines.
• Stofmasker bij slijpen en bij het bewerken van hout, vooral van exotische soorten. Slijpstof van metaal en hout is schadelijk om in te ademen.
• Handschoenen bij het vasthouden van hete stukken, maar nooit bij draaiende machines waar ze kunnen worden meegetrokken. Gebruik een tang of een klem.
• Ventilatie. Bij harden met een vuur of gas komt rook en kooloxide vrij. Werk buiten of met een goede afvoer, en nooit in een afgesloten ruimte.
• Brandveiligheid. Houd een emmer water of een blusser bij de hand. Olie voor het afschrikken kan vlam vatten.
• Draag natuurlijke stoffen of een leren schort. Synthetische kleding smelt bij vonken en hitte.
• Klem het werkstuk vast. Een vijl of schuurband die uitschiet, veroorzaakt snelle snijwonden.
• Bewaar afgewerkte messen veilig, met een schede, buiten bereik van kinderen.

Deze regels zijn algemene richtlijnen. Lees de handleiding van elk apparaat en volg een workshop als je voor het eerst met hitte werkt. Een mes maken workshop bij een smid of messenmaker is een goede manier om met ervaren begeleiding een eerste mes te maken.

Mes maken leren: workshop, cursus of zelf

De kosten hangen af van hoe ver je gaat. Voor stock removal heb je een plaatje staal, een paar vijlen, schuurpapier, hout en epoxy nodig, en een manier om te harden. Een bandschuurmachine is de grootste uitgave. Met een eenvoudige opzet kun je een eerste mes maken voor een bedrag dat veel lager ligt dan een complete smidse. Een workshop mes maken bevat vaak staal en gereedschap in de prijs, en is een goede manier om te proberen of de hobby bij je past voordat je zelf gereedschap koopt. Zelf een mes maken kost vooral tijd: reken voor een eerste mes op meerdere avonden of een dag of twee.

Er zijn verschillende wegen om te beginnen:

• Workshop of cursus mes maken. In één of twee dagen maak je onder begeleiding een eigen mes. Dat is de snelste manier om de basis te leren en veilig te oefenen. Zoek een aanbieder bij je in de buurt en vraag wat er in de prijs zit: staal, gereedschap en begeleiding.
• Zelf thuis. Met een kleine werkplaats, een bandschuurmachine of vijlen en een oven kun je starten. Begin met een klein mes en een eenvoudig ontwerp.
• Boeken en video’s. Zinvol als aanvulling, maar vervangen het contact met een vakman niet.

Kies voor een eerste project een eenvoudig mes met een rechte rug, een vaste angel en twee houten hechtplaten. Probeer geen Damascus, geen complexe vorm en geen enkelvoudige slijping. Heb je een mes gemaakt dat bruikbaar is, dan kun je doorgroeien naar buitenmessen, keukenmessen of zelfs smeden. Voor inspiratie over buitenmessen kijk je in de gids over bushcraft en outdoormessen. Wil je een mes met een patroon, lees dan eerst over Damascus mes.

Veelgestelde vragen over mes maken

Verder lezen