Zakmes kiezen en onderhouden: slot, lemmet en slijpen

Een goed zakmes heeft een lemmet van ongeveer 6 tot 9 centimeter, een slot dat het mes veilig open houdt, en een heft dat goed in je hand ligt. Wil je er veel mee doen, dan kies je een mes met een vergrendeling (lockback of linerlock). Zoek je iets lichts voor kleine klusjes, dan volstaat een eenvoudig mes zonder slot of een Zwitsers zakmes met hulpstukken.

Je gebruikt het voor van alles: een appel schillen, een touw doorsnijden, een pakketje openen, hout snijden bij het kamperen. Toch is kiezen lastiger dan het lijkt, want er zijn honderden modellen. In dit artikel lees je welke typen er zijn, waar je op let bij het kopen, wat de wet zegt, en hoe je het slijpt en onderhoudt. Voor het overzicht van scherp houden kijk je ook in onze gids over messen slijpen.

Volgens Wikipedia is een zakmes een opvouwbaar mes met een of meer lemmeten die in het heft klappen. Het wordt ook wel opvouwbaar mes of jackknife genoemd. De lemmeten zijn meestal 5 tot 15 centimeter lang. Het oudste bekende exemplaar, met een benen heft, is ongeveer 600 tot 500 jaar voor Christus gemaakt in Oostenrijk. Rond 1700 begon in Sheffield de massaproductie van eenvoudige boerenmessen.

Het idee is dus eeuwenoud, en tegelijk een product dat nog steeds ontwikkelt. De kernvraag bij elk model is hoe het lemmet openblijft, want dat bepaalt hoe veilig je het gebruikt.

Hoe blijft het lemmet open? De sluitingen

Er zijn vier veelvoorkomende constructies. Het Wikipedia-artikel beschrijft ze zo:

• Boerenmes (peasant knife). Een eenvoudig lemmet dat draait zonder veer of slot. Het is populair bij boeren en tuinders, maar het kan op je vingers dichtklappen.
• Slipjoint. Een veer in de rug houdt het lemmet open. Met genoeg druk klapt het toch dicht. De meeste lichte zakmessen hebben dit.
• Lockback. Een verbeterde slipjoint waarbij een haak op de veer in een inkeping van het lemmet valt. Met een drukstrip maak je het weer los. Buck Knives maakte dit populair in de jaren zestig.
• Linerlock. Een veerbelaste plaat in het heft klemt tegen de achterkant van het lemmet. Het framelock, waarbij het heft zelf de plaat is, werd prominent in de jaren tachtig.

Welke sluiting kies je?

Voor snijden met enige kracht, zoals hout bewerken, is een lockback of linerlock het veiligst: het mes klapt niet dicht op je vingers. Voor lichte taken, zoals fruit schillen, is een slipjoint prima en vaak wat mooier. Een mes zonder slot is traditioneel, maar je moet er voorzichtiger mee zijn.

Zwitsers zakmes of een enkel mes?

Het Zwitserse model is het bekendste mes ter wereld. Volgens Wikipedia is dit de bekendste vorm, gemaakt door Victorinox en Wenger, met een grote keuze aan gereedschappen. Victorinox meldt op zijn website dat het bedrijf in 1884 is opgericht en dat de Swiss Army Knife sinds 1897 een symbool is voor veelzijdigheid. Het assortiment bestaat uit de categorieën dagelijks, outdoor en sport, vak en ambacht en accessoires, in drie maten.

Voordelen van een Zwitsers zakmes

Het is licht, compact en je hebt meteen een schaar, schroevendraaier, blikopener of kurkentrekker bij je. Ideaal voor in je zak of rugzak. Veel modellen hebben een slot op het hoofdmes of op een deel van de gereedschappen.

Voordelen van een enkel mes

Een mes met alleen een lemmet is dunner en vaak steviger. Hij ligt beter in de hand en is makkelijker schoon te maken. Voor wie vooral wil snijden, bijvoorbeeld hout bij het kamperen of bij het bushcraften, is een enkel mes met vergrendeling een betere keuze. Wil je meer gereedschap, zoals een tang, dan is een multitool het volgende niveau.

Een zakmes bij het kamperen

Voor kamperen en bushcraft heb je een mes met slot vaak bij je. Het snijdt hout voor een kleine vuurplaats, maakt een tentharing of een eenvoudig pakketje. Voor het zwaardere werk, zoals hout kloven of een tarp bouwen, heb je een vast mes of bijl nodig. Lees meer in onze artikelen over bushcraft mes, een tarp en bushcraft voor beginners.

Waar let je op bij een zakmes kopen?

Kopen is een persoonlijke keuze. Deze lijst helpt je op weg.

1. Lengte van het lemmet. Voor dagelijks gebruik is 6 tot 9 centimeter een goed bereik. Een korter mes is discreet, een langer mes krachtiger. Een richtwaarde.
2. De sluiting. Lockback of linerlock voor stevig werk, slipjoint voor lichte taken.
3. Het staal. Roestvast staal is onderhoudsarm. Koolstofstaal wordt scherper en is makkelijker bij te slijpen, maar roest en krijgt een patina. Voor een eerste mes is roestvast de makkelijkste keuze.
4. Het heft. Hout, kunststof of metaal? Hout is mooi maar gevoelig voor vocht. Kunststof is lichter en onderhoudsvrij. Kies wat prettig voelt in je hand.
5. Openen met één hand. Een inkeping of knop op het lemmet helpt, maar is geen must.
6. Kwaliteit van de bouw. Het lemmet mag niet wiebelen en het mes moet soepel openen en sluiten.
7. Het doel. Kamperen, tuin, dagelijks, cadeau? Dat bepaalt de keuze.

Een goed mes hoeft niet duur te zijn, maar een mes van een bekende maker houdt zijn waarde en is vaak te repareren. Pak het mes vast als je kunt. Voelt het goed, dan is het bijna zeker het juiste mes.

Wat zegt de wet over een zakmes?

In Nederland geldt de Wet wapens en munitie. Het infoblad Messen en de wapenwet van Scouting Nederland noemt onder meer: stiletto’s (springmessen), valmessen, vlindermessen, dichtklapbare messen met een uitgeklapte lengte boven 28 centimeter, en dichtklapbare messen waarvan het lemmet meer dan één snijkant heeft. Bezit en handel zijn daarvoor verboden. Een gewoon exemplaar is niet verboden.

Het infoblad voegt eraan toe dat ook andere voorwerpen verboden kunnen worden als aannemelijk is dat ze bedoeld zijn om letsel toe te brengen. Dat kan ook een zakmes zijn, bijvoorbeeld bij uitgaan of een voetbalwedstrijd. Neem een mes dus alleen mee als je een duidelijke reden hebt, zoals een wandeling, en laat het thuis bij uitgaan, op school of bij evenementen. Gemeenten kunnen eigen regels hebben, en op andere locaties, zoals school, werk en openbaar vervoer, gelden eigen afspraken. Het infoblad is van 2020, dus controleer de actuele regels bij de politie of de rijksoverheid.

Het is niet bedoeld voor zelfverdediging en wordt zo ook niet gezien: een mes dat je voor dat doel bij je draagt, kan juist problemen geven. Het is een gereedschap.

Wil je het mee op reis nemen? Scherp gereedschap hoort meestal niet in de handbagage, maar vaak wel in de ruimbagage. Controleer dit per luchthaven en maatschappij. Over de grens gelden andere regels: in Duitsland en België is meer toegestaan dan in Nederland, maar het loont om het vooraf na te gaan.

Een zakmes slijpen

Een bot mes is gevaarlijker dan een scherp mes: je moet harder drukken en kunt wegglijden. Gelukkig is het goed te slijpen. Dat kan met een slijpsteen of wetsteen, een aanzetstaal of een keramische staaf.

Met een slijpsteen

Gebruik een fijne waterslijpsteen of een combinatiesteen. Zo werk je:

1. Maak de steen nat volgens de aanwijzing van de fabrikant en leg hem op een stabiele, antislip ondergrond.
2. Houd het lemmet onder een vaste hoek, ongeveer 15 tot 20 graden. Dat is een richtwaarde: de hoek van het mes zelf is het beste uitgangspunt.
3. Duw het lemmet met de snijkant vooruit over de steen, van de hiel naar de punt, met lichte druk.
4. Doe dit een paar keer en wissel dan van kant. Tel het aantal slagen zodat beide kanten gelijk worden.
5. Haal de braam weg met een paar lichte slagen op een fijnere steen of een stuk leer.

Meer uitleg per stap vind je in onze artikelen over mes slijpen en de wetsteen.

Veiligheid

Houd je vingers achter de snijkant en je duim aan de rug. Werk altijd van je lichaam af of leg het mes vlak op de steen. Leg de steen op een natte doek zodat hij niet wegglijdt.

Het Zwitserse model slijpen

Het mes in een Zwitsers zakmes is meestal klein en dun, en je slijpt het net als elk ander mes op een fijne steen. Let op dat de andere gereedschappen niet in de weg zitten, en slijp de kleinere lemmeten voorzichtig. Laten slijpen kan ook bij een messenslijper.

Onderhoud van een zakmes

Met goede verzorging gaat het een mensenleven mee.

• Reinigen. Spoel het mes af met lauw water en een beetje zeep, en gebruik een tandenborstel voor het scharnier. Droog het goed af, ook binnenin.
• Oliën. Een druppel olie op het scharnier en op het lemmet houdt alles soepel en beschermt tegen roest. Gebruik voor een mes waarmee je eet een voedselveilige olie.
• Opbergen. Bewaar het droog, niet in een leren foedraal waar vocht in blijft zitten.
• Niet misbruiken. Gebruik het niet als beitel, schroevendraaier of koevoet. Dat breekt de punt of beschadigt het slot.
• Bij speling. Draai losse schroefjes aan. Heeft het lemmet speling, dan kan een specialist het scharnier afstellen.

Graveren

Wil je het persoonlijk maken? Veel winkels en graveurs graveren een naam of datum op het heft of het lemmet. Het is een mooi cadeau. Vraag vooraf of de gravure de garantie beïnvloedt.

Veelgestelde vragen over het zakmes

Verder lezen