Borduren: zo begin je met naald, garen en stof

Borduren is het versieren van stof met naald en garen. Je spant de stof in een ring, rijgt een draad in, en zet steek voor steek een patroon neer. Voor een eerste borduurwerk heb je een borduurring, een stukje stof, een paar kleuren garen, een borduurnaald en een kleine schaar nodig. Binnen een middag heb je een eerste werkje af.

Wie hiermee wil beginnen, kan dat op veel manieren. Je kunt een pakket kopen waar alles al in zit, een gratis patroon uitzoeken, of zelf een tekening overbrengen op de stof. Deze gids helpt je kiezen. We lopen door de spullen, de stoffen en garens, de belangrijkste steken en de twee grote richtingen: borduren op telstof met kruissteek, en vrij borduren. Aan het eind vind je per onderwerp een verdiepende pagina.

Wat is borduren, en waar komt het vandaan?

Borduren is een van de oudste textielkunsten. Volgens het overzicht van borduren op Wikipedia werden naar schatting al vanaf 3000 voor Christus versieringen op weefsels aangebracht. De oudste bewaarde resten komen uit Oost-Azië, uit de vijfde tot de derde eeuw voor Christus. In de middeleeuwen werd er in Europa vooral kerkelijk textiel geborduurd, met zijde op zijde of linnen. Vanaf de renaissance gebruikten ook adel en koningshuizen borduren voor wereldse doeleinden: kleding, meubels en wandkleden.

Rond 1850 kwam de eerste borduurmachine, waarmee de glorietijd van het handborduren eindigde. Toch is het handwerk nooit verdwenen. Het is sinds die tijd vooral een hobby geworden. Handwerken was vroeger iets wat meisjes op de lagere school leerden als nuttige vaardigheid, maar tegenwoordig kies je er zelf voor, om te ontspannen of om iets moois te maken. Het staat daarbij in het rijtje met breien, haken, weven en quilten.

Wil je zien hoe borduren er eeuwen geleden uitzag? Het Rijksmuseum bewaart een merklap uit 1698. Die is met zijde in kruissteek geborduurd op wollen mousseline en toont onder andere het wapen van Amsterdam en de Hollandse Maagd. Zo’n merklap is een mooi voorbeeld van wat je met een paar steken en een beetje geduld kunt maken: motieven, letters en soms een jaartal op één lap stof.

Welke spullen heb je nodig om te borduren?

De lijst is kort. Daardoor is dit een van de goedkoopste manieren om met een creatieve hobby te beginnen. Dit heb je nodig:

• Een borduurring of borduurraam. Die houdt de stof strak, zodat je steken netjes blijven en het werk niet kreukelt. Lees in onze gids over de borduurring hoe je een maat kiest en de stof goed inspant.
• Stof. Voor beginners werkt een gewone katoenen of linnen stof prima. Wil je tellen, dan neem je telstof zoals aida.
• Garen. Meestal splijtgaren, ook borduurkatoen genoemd.
• Een borduurnaald. Die heeft een lang oog, zodat meerdere draden erdoorheen passen, en een scherpe of stompe punt, afhankelijk van de stof.
• Een kleine, scherpe schaar. Borduurscharen hebben korte messen, zodat je dicht bij de stof kunt knippen.
• Een patroon. Een tekening, een voorbedrukte stof of een telpatroon.

Meer dan dit is voor het eerste werkje niet nodig. Later komen er handige extra’s bij, zoals een opbergdoos voor de klosjes, een lichtbak voor het overtrekken van patronen en een klein lampje.

Stof: aida, linnen of gewone katoen

De stof bepaalt hoe makkelijk je borduurt. Op Wikipedia worden de belangrijkste soorten genoemd. Aida is een weefsel met bosjes draden in plaats van losse draden, zodat de gaatjes duidelijk te zien zijn. Daarmee is aida de eenvoudigste stof om op te tellen en dus geschikt voor kruissteek. Linnen is fijner en mooier, maar de draden kunnen verschuiven, wat het lastiger maakt. Stramien is een grof weefsel dat vaak voorbedrukt wordt verkocht en meestal met wol wordt geborduurd.

Voor vrij borduren, waarbij je zelf een tekening volgt, kun je bijna elke stevige stof gebruiken. Katoen, linnen en een mengweefsel zijn gemakkelijk. Heel dunne of rekbare stoffen vragen om een extra laagje ondersteuning aan de achterkant, daarover meer bij borduren op kleding.

Garen: splijtgaren, perlé en wol

Het meest gebruikte garen is splijtgaren van katoen. Het bestaat uit zes dunne draden die je kunt splitsen. Borduur je met alle zes tegelijk, dan krijg je een dikke, volle steek. Met twee of drie draden wordt het fijner. Perlégaren is een glanzend koordgaren dat niet gesplitst wordt, en wol, zoals crewelwol of tapisseriewol, gebruik je op grovere stoffen. Zijde en viscose geven glans, maar zijn gladder en lastiger voor beginners.

Een bruikbare vuistregel: begin met splijtgaren van katoen en gebruik twee of drie draden voor lijnen en alle zes voor opvulling. Zo leer je snel wat het verschil in dikte doet. Dit is een richtwaarde uit de praktijk, geen vaste regel.

Welke borduursteken leer je als eerste?

Er bestaan honderden borduursteken, maar met een handvol kom je ver. In het overzicht van Wikipedia staan de klassiekers: stiksteek, steelsteek, kettingsteek, kruissteek en halve kruissteek (petit point). Bij beginners werken deze drie het best.

De stiksteek is de basis. Je komt van onderen omhoog, gaat een stukje verder weer naar beneden en herhaalt. Het is dezelfde beweging als een gewone steek met de hand. Met een rij stiksteken teken je een lijn.

De steelsteek lijkt op de stiksteek, maar elke steek begint halverwege de vorige. Zo ontstaat een gedraaide lijn, ideaal voor stengels, letters en contouren. Eigenlijk is dit de steek waarmee je de meeste vrije patronen omlijnt.

De kruissteek bestaat uit twee schuine steken die elkaar kruisen. Hij wordt vaak gebruikt om vlakken te vullen en is de steek van de telpatronen. In onze aparte gids over kruissteek lees je hoe je een patroon leest en netjes werkt. In het overzicht van borduursteken vind je er nog veel meer, met uitleg per steek.

Zo houd je je werk netjes

Een paar gewoontes maken meteen verschil. Knip je garen op armlengte, want langer verward en rafelt. Maak geen grote knoop aan het begin, maar laat een staartje van een paar centimeter achter op de achterkant en werk dat in met je eerste steken. Trek niet te strak, want dan kreukelt de stof. En kijk af en toe naar de achterkant: daar zie je meteen of je draden netjes liggen en of de kleuren niet doorschemeren.

Telpatroon of vrij borduren: twee manieren van werken

Borduren valt grofweg in twee richtingen uiteen. Welke bij je past, hangt af van wat je prettig vindt.

Borduren op telstof

Bij een telpatroon volg je een schema met symbolen. Elk symbool staat voor een kleur en één steek, meestal een kruissteek. Je telt de vierkantjes op de aida en zet de steek op de juiste plek. Het resultaat is precies en voorspelbaar. Daarom is dit de favoriete start voor veel mensen: je hoeft niet te kunnen tekenen en je weet van tevoren hoe het eruit komt.

Zo’n telpatroon kun je los kopen, maar het zit ook in een pakket. Over de verschillen lees je in onze gids over een borduurpakket, en over de kruissteekversie in het artikel over borduren met kruissteek.

Vrij borduren

Bij vrij borduren volg je een tekening die je op de stof hebt overgebracht. Je kiest zelf welke steken je gebruikt en hoe dik de draad is. Dat voelt vrijer en lijkt meer op tekenen met garen. Een bloem, een naam of een klein dier lukt goed met alleen stiksteek, steelsteek en een paar lussen.

Een tekening overbrengen kan met een uitwasbare of verdwijnende stift, of door de tekening tegen het raam of op een lichtbak over te trekken. Een voorbedrukte stof is een tussenvorm: de tekening staat er al op, jij kiest de steken.

Waarmee borduur je: met de hand of met een machine?

De meeste beginners starten met de hand. Het kost weinig, je hebt er geen stopcontact voor nodig en je voelt direct wat je doet. Toch is borduren met een machine een serieuze optie, vooral als je letters, logo’s of grotere series wilt maken.

Sinds de negentiende eeuw kan borduren ook machinaal. Volgens Wikipedia introduceerde Singer in de jaren 1890 het borduren op de naaimachine in Europa, en ging machineborduren ongeveer vier keer zo snel als met de hand. Tegenwoordig zijn er twee routes. Met een gewone naaimachine kun je vrij borduren door de transporteur te laten zakken en de stof zelf te bewegen, zie borduren met de naaimachine. Een echte borduurmachine beweegt de stof in een raam automatisch, op basis van een digitaal ontwerp.

Voor de meeste beginners is de hand de beste leerschool. Je leert hoe garen zich gedraagt, hoe spanning werkt en hoe een steek eruit hoort te zien. Dat helpt later ook als je een machine koopt.

Wat kun je allemaal borduren?

De mogelijkheden zijn groter dan je denkt. Hieronder vind je de onderwerpen waar de meeste mensen mee beginnen, met een link naar de uitgebreide uitleg.

• Borduren op kleding. Een naam op een trui, een bloem op een jaszak of een klein motief op een kraag. Je leest er alles over in borduren op kleding.
• Borduren met kinderen. Met de juiste stof en een stompe naald is borduren prima te doen voor kinderen. Lees meer in borduren met kinderen.
• Borduren van een foto. Een foto omzetten in een telpatroon of een tekening om te borduren. Dat staat in borduren van een foto.
• Borduren met een pakket. Alles zit erin, jij hoeft alleen te beginnen. Kies je liever een telpatroon? Dan is een borduurpakket met kruissteek een goede start.
• Kleine gebruiksvoorwerpen. Boekenleggers, kaarten, kussens, tafelkleden en wandversieringen zijn klassiekers, omdat ze klein zijn en je ze snel afhebt.

Zoek je wat anders met draad en textiel? Binnen naaien en borduren vind je ook quilten, punch needle en naaien met de machine.

Veelgemaakte fouten bij het borduren

De meeste beginnersfouten zijn klein en makkelijk te herstellen. Een paar die steeds terugkomen:

De stof zit niet strak

Hangt de stof los in de ring, dan trekken de steken de stof samen en wordt het werk bobbelig. Span de stof in de ring zo dat hij strak staat als een trommel, maar zonder dat het weefsel scheef trekt. Haal het werk er na het borduren uit, anders blijft er een ringetje in de stof.

Het garen is te lang of te dik

Een draad van meer dan een armlengte rafelt en verwart. Gebruik je een te dikke draad op een fijne stof, dan blijven er gaten in de stof achter. Wissel dan naar minder draden of een dunnere naald.

Te strak aantrekken

Bij elke steek trek je de draad tot de stof net niet rimpelt. Trek je harder, dan krijgt het werk een bolling en lijken de lijnen krom. Een gelijkmatige, rustige spanning is belangrijker dan snelheid.

Knopen en losse eindjes

Knopen aan de achterkant lijken handig, maar ze zijn zichtbaar bij het inlijsten. Werk liever je draadeinde weg onder een paar steken aan de achterkant. Houd je achterkant netjes, dan houdt je werk ook beter.

Een patroon te groot kiezen

Een groot telpatroon kan weken kosten, en als je dan afhaakt, heb je niets afgekregen. Begin klein: een motief van tien bij tien centimeter is in een paar avonden af. Succes houdt je bij de hobby.

Zo houd je de hobby leuk en vol te houden

De mensen die het jaren volhouden, doen een paar dingen vergelijkbaar. Ze werken op een vaste plek met goed licht, en ze leggen hun spullen klaar zodat beginnen weinig moeite kost. Ze werken kleine projecten af voordat ze een groot project starten. En ze laten hun werk niet jaren in een la liggen: een half werkje ziet er na een jaar vaak verkleurd of gekreukeld uit.

Een vaste routine helpt. Een kwartier per avond is genoeg om vooruitgang te zien. Sommige mensen borduren bij de televisie, anderen in de tram of in de tuin. Omdat je weinig spullen nodig hebt, past deze hobby bijna overal. Zet daarom je werkje in een mandje bij de bank, zodat het altijd binnen handbereik ligt.

Wassen, strijken en inlijsten

Is je werk af, dan wil je het netjes afwerken. Was het zachtjes met de hand in lauw water en een mild wasmiddel, tenzij de verpakking van je garen iets anders zegt. Leg het nat op een schone handdoek en strijk het op de achterkant, op een zachte ondergrond, zodat de steken hoog blijven. Voor inlijsten kun je het werk om een stuk karton spannen en vastzetten met een stevige rijgdraad, of in een borduurring laten zitten als lijst.

Waarom borduren een goede hobby is om mee te beginnen

Handwerken is volgens Wikipedia over handwerken het zonder machines maken of herstellen van kleding, huishoudtextiel en siervoorwerpen van textiel. Vroeger lag de nadruk op het nut, tegenwoordig draait het om plezier. Daarin zit meteen de kracht van deze hobby: je hoeft niets, maar je kunt alles.

Het materiaal is licht en neemt weinig plaats in. Een ring, een doosje garen en een stuk stof passen in een tas, zodat je onderweg of bij vrienden kunt doorwerken. Het lawaai is nul, het afval minimaal en je maakt iets wat je kunt weggeven of ophangen. Veel mensen merken dat de herhaling van steken rustgevend werkt, een beetje zoals puzzelen. Je hoofd is bezig met het volgende gaatje en niet met de mail van vandaag. Dat is een persoonlijke ervaring en geen medische claim, maar het verklaart wel waarom de hobby zo lang blijft hangen.

Een ander voordeel is dat je geen talent nodig hebt. Een steek is een steek: hij ligt er goed of hij ligt er scheef, en scheef is te herstellen met een kleine tornschaar. Wie een telpatroon volgt, kan niet verdwalen, en wie vrij werkt, kan het patroon zo aanpassen dat het bij zijn eigen hand past. Beginnen kost dus weinig en je groeit vanzelf naar moeilijkere technieken, zoals dichte vlakken, schaduwen of werk met kralen.

Veelgestelde vragen over borduren

Verder lezen