Kruissteek voor beginners: materiaal, patronen en je eerste borduurwerk

Kruissteek is een borduursteek waarbij je kleine kruisjes zet op een stof met een vast raster, zoals aida. Een patroon laat zien welke kleur in welk vakje hoort, en je telt de kruisjes af tot het beeld verschijnt. Je hebt een naald, borduurgaren, een telbare stof en een borduurring nodig, en je kunt het zonder ervaring leren.

Kruissteek is daarmee de gemakkelijkste manier om te beginnen met borduren. De steek is altijd hetzelfde, je hoeft niet te tekenen en je ziet na elk uurtje resultaat. In deze gids lees je welk materiaal je nodig hebt, hoe je een kruissteek patroon leest en hoe je de steek zelf zet. Ook als je daarna wilt doorgroeien: het overzicht van alle technieken vind je bij naaien en borduren.

Wat is kruissteek en waar komt het vandaan?

Kruissteek is een van de oudste en meest herkenbare borduursteken. Elke steek is een kruisje van twee diagonale steekjes. Zet je er honderden naast elkaar, dan vormen ze samen een beeld, net als de pixels op een scherm. Dat maakt kruissteek zo geschikt voor patronen: elk vakje op het patroon is één kruisje op je stof.

De Nederlandse Wikipedia noemt de kruissteek bij de steken van het borduren, naast onder meer de halve kruissteek (petit point), kettingsteek, steelsteek en stiksteek. In de Nederlandse en Vlaamse traditie kom je de kruissteek vooral tegen op de merklap. Het Vlaamse Immaterieel Erfgoed beschrijft zo’n merklap als een grotere lap stof met geborduurde patronen, ook wel tekendoek genoemd. Meisjes leerden er naaien en borduren op, probeerden steken uit en lieten zien wat ze konden. Geborduurde letters dienden om linnen te merken, en die kruissteek bleef daarvoor belangrijk, zo staat te lezen bij merklappen op Immaterieel Erfgoed. De oudste bekende gedateerde merklap is volgens die bron uit 1598.

Wil je zien hoe zo’n lap eruitziet? Museum De Lakenhal in Leiden bewaart een merklap uit 1838 van Adriana Stolk, die hem maakte toen ze twaalf jaar oud was. Hij is in kruissteek geborduurd met zijden garen op fijn katoen en toont onder meer een huis met schoorsteen, een hond, een hert, een pauw, een haan en bijbelse taferelen. Het is een mooie herinnering dat je met alleen kruisjes al een heel verhaal kunt vertellen.

Van merklap naar moderne kruissteekpatronen

Na 1850 verdween de merklap langzaam als schooloefening, en in de twintigste eeuw was hij uit het onderwijs verdwenen. Volwassenen ontdekten hem later opnieuw, vertelt dezelfde bron, en kruissteek bleef bestaan als hobby. Tegenwoordig zijn kruissteekpatronen overal te krijgen: in boeken, in tijdschriften, als pdf en als pakket. Er zijn klassieke motieven, maar ook moderne kruissteekpatronen met strakke lijnen, tekst en kleine grafische vormen.

Wat heb je nodig voor kruissteek?

Voor kruissteek heb je weinig nodig. Wie een pakket koopt, krijgt alles in één doosje. Wie zelf materiaal bij elkaar zoekt, heeft vier dingen nodig.

Stof: aida of linnen

Kruissteek werk je op telbare stof: een stof met een regelmatig raster van draden of gaatjes, zodat je kunt tellen waar je kruisje hoort. De bekendste is aida, een katoenen stof met duidelijke blokjes. Aida is er in verschillende tellingen: dat getal geeft aan hoeveel kruisjes er op een inch (2,5 centimeter) passen. Bij een telling van 14 zijn dat ongeveer 5,5 kruisjes per centimeter. Hoe lager het getal, hoe groter de kruisjes en hoe makkelijker te zien. Een telling van 14 is een goede standaard voor beginners; wie moeite heeft met kleine blokjes, kiest een lagere telling.

Er zijn ook andere stoffen. Linnen heeft geen duidelijke gaatjes en vraagt dat je over twee draden werkt, wat lastiger is. Voor de eerste keer is aida de aanrader. Zoek je een stof om op te borduren zonder raster, bijvoorbeeld een tafelkleed of een handdoek? Dan kun je een stuk aida of stramien opnaaien en er de kruisjes op zetten. Je haalt de draadjes er na het borduren weer uit. Dat staat bekend als borduren op plastic stramien of op opneembare stof. Wie een tafelkleed met kruissteek wil kopen, kan ook kiezen voor een stof met een ingeweven raster die bedoeld is voor kruissteek.

Naald en garen

Gebruik een stompe borduurnaald, zo’n naald met een ronde punt en een groot oog. De punt prikt niet in de draden van de stof maar glijdt tussen de gaatjes. Voor aida met telling 14 gebruik je meestal maat 24 of 26. Een hoger nummer is een fijnere naald.

Het garen heet borduurgaren of mouliné. Het bestaat uit zes dunne draden die los van elkaar kunnen. Voor kruissteek op aida 14 gebruik je meestal twee draden tegelijk. Dat is een richtwaarde, in het patroon of pakket staat vaak wat de ontwerper aanraadt. Koop genoeg van elke kleur: een kleur die na een tijdje op is en niet meer te krijgt in dezelfde partij, kan afwijken.

Borduurring of frame

Een borduurring houdt je stof strak, zodat je kruisjes gelijkmatig worden. Span de stof zo dat het raster recht loopt en niet uitrekt. Laat de ring niet op de stof zitten als je ophoudt: dat laat sporen na. Wie grotere werken maakt, kan een rolframe gebruiken.

Een patroon

Het patroon zegt wat je moet borduren. Dit kan een gedrukt vel zijn, een boek, een pdf of een scherm. In het volgende deel lees je hoe je een patroon leest.

Kruissteek patroon lezen

Een kruissteek patroon is een raster waarin elk vakje één kruisje voorstelt. In elk vakje staat een symbool of een kleur, en een legenda vertelt welke garenkleur erbij hoort. Dat is eigenlijk alles: kleuren tellen en kruisjes zetten.

Let op deze dingen:

• De legenda. Hier staan de symbolen, de garenkleuren en de merken en nummers van de garens. Zoek van tevoren alle kleuren op.
• De middenmarkering. Veel patronen hebben pijltjes aan de rand, die naar het midden van het patroon wijzen. Begin in het midden, zodat je werk altijd goed op de stof past.
• De rasterlijnen. Dikkere lijnen elke tien vakjes helpen je met tellen.
• Halve en kwartsteken. Sommige patronen gebruiken ook halve steken of backstitch (een lijn achterwaarts gezet), meestal in een andere kleur. Voor je eerste werkje kies je een patroon zonder.
• De afmeting. Staat er bijvoorbeeld 80 bij 100 steken, deel dat door de telling van je aida en je weet hoe groot het wordt.

Werk je op aida van 14? Deel dan het aantal steken door 5,5 voor de afmeting in centimeters. Een patroon van 110 bij 110 steken wordt dan ongeveer 20 bij 20 centimeter, met rand erbij iets meer. Tel altijd 5 tot 8 centimeter extra stof rond je werk, zodat je het kunt inlijsten.

Een kruissteek patroon zelf maken

Een kruissteek patroon maken kan met een gratis programma of een speciale website: je laad een foto of tekening, kiest het aantal kleuren en de afmetingen, en krijgt een raster met symbolen. Een patroon uit een foto werkt het best als de foto eenvoudig is en weinig kleuren heeft. Je kunt ook op ruitjespapier tekenen: elk ruitje is een kruisje. Dat is een leuke manier om een eigen alfabet, een naam of een geboortetegel te ontwerpen.

Zo borduur je kruissteek: stap voor stap

Hier is de methode voor een eenvoudig motief op aida. Het duurt even voordat het ritme erin zit, maar de handeling is simpel.

Stap 1: bereid je stof voor

Vouw de stof dubbel en dubbel nog eens om het midden te vinden. Markeer het met een speld. Zorg dat de rand niet rafelt: zet er een zigzagsteek omheen, plak er tape op of vouw hem om en rijg hem vast. Span de stof in de ring met het midden in het midden.

Stap 2: rijg je naald in

Knip een draad van ongeveer 50 centimeter. Meer dan dat gaat klitten en slijt door. Splits de zes draden van het garen en neem er twee. Rijg de naald in. Je hoeft geen knoop te maken: laat een staartje van 3 centimeter aan de achterkant en werk dat vast onder je eerste steken.

Stap 3: zet de eerste steek

Kom van achter naar voren omhoog in het linkeronderhoekje van het vakje. Ga schuin naar rechtsboven en steek naar achteren. Je hebt nu een halve steek. Kom naar boven in het rechteronderhoekje en ga naar linksboven. Dat is de tweede helft en je kruisje is af. Zorg dat de bovenste steek altijd in dezelfde richting loopt. Bij het hele werk is dat rechts-onder naar links-boven. Dan krijg je een netjes, gelijkmatig oppervlak.

Stap 4: werk in rijen

Er zijn twee manieren. Je kunt per kruisje werken: elk kruisje in één keer afmaken. Dat is handig bij losse stippen. Of je werkt per rij: eerst alle halve steken in één richting, dan terug met de tweede helft. Dat gaat sneller bij langere stukken van dezelfde kleur. Kies wat je prettig vindt en blijf bij die keuze binnen één kleurvlak.

Stap 5: hecht af en verwissel van kleur

Als je draad bijna op is, steek je de naald aan de achterkant door een paar steken en knip je het uiteinde af. Maak geen knopen: die zie je door de stof heen. Houd de achterkant netjes en laat geen lange draden achter naar een volgende plek, want die schemeren door.

Stap 6: was en strijk je werk

Als je klaar bent, was je het borduurwerk in lauw water met een mild wasmiddel als het vuil is geworden. Leg het op een handdoek en strijk het van achteren, op een zachte ondergrond, zodat de kruisjes niet worden platgedrukt.

Een kruissteek pakket kiezen

Een kruissteek pakket bevat alles voor één werkje: de stof met of zonder opdruk, het garen in de juiste kleuren, een naald, het patroon en soms een ring. Voor je eerste project is dat de eenvoudigste keuze. Je hoeft niet te rekenen hoeveel garen je nodig hebt en je weet zeker dat de kleuren bij elkaar passen.

Waar kijk je naar bij het kopen van een kruissteek pakket?

• De afmeting en het aantal kleuren. Een pakket met vijf kleuren en 60 bij 60 steken is een prima start. Pakketten met 30 kleuren en duizenden steken zijn voor later.
• De stof. Staat er een telling in? Is de stof voorgesneden?
• Het garen. Bevat het pakket voldoende, en is het van een bekend merk?
• De leesbaarheid van het patroon. Duidelijke symbolen en een leesbare legenda maken het werk makkelijker.
• De uitstraling. Kies iets dat je mooi vindt, ook als je er een maand mee bezig bent.

Meer over de keuze van een pakket lees je op onze pagina over het borduurpakket. Zoek je specifiek naar kruissteek? Lees dan het stuk over een borduurpakket kruissteek. Wil je meer weten over het borduren zelf, dan leidt de pagina over borduren kruissteek je verder.

Waar vind je kruissteekpatronen?

Wie verder wil dan een pakket, zoekt losse kruissteekpatronen. Je vindt ze op meerdere plekken.

• Boeken met kruissteekpatronen. Er zijn boeken met honderden motieven, van klassieke tot moderne. Bladeren in een boek is prettig als je wilt kiezen.
• Tijdschriften. Handwerkbladen brengen regelmatig nieuwe patronen.
• Gratis patronen op websites en Pinterest. Er zijn veel gratis kruissteekpatronen online, met name voor bloemen, dieren en kerst. Kijk of de maker de rechten heeft: niet alle patronen zijn zomaar vrij te gebruiken.
• Winkels en marktplaatsen voor patronen. Je kunt patronen kopen als pdf en direct downloaden. Hier vind je ook baby kruissteekpatronen, kruissteekpatronen voor kerst en geboortetegels.
• Zelf maken. Zie hierboven.

Zoek je een kruissteek alfabet gratis? Dat is een van de meest gezochte onderwerpen. Een alfabet is nuttig voor namen, geboortetegels en merklappen. Bij een gratis alfabet kijk je naar de maat van de letters (het aantal steken hoog) en of er een volledig set cijfers bij zit. Zo kun je een eigen merklap borduren, net als meisjes dat vroeger deden.

Welk motief past bij een beginner?

Kruissteekpatronen met bloemen zijn populair, omdat ze met een paar kleuren een rijk resultaat geven. Dieren zijn leuk voor kinderen, en kerstpatronen zijn klein en snel klaar. Voor een eerste project werkt een bloemenmotief of een klein dier het best: veel ruimte voor vlakken van één kleur en weinig lastige details.

Veelgemaakte fouten bij kruissteek

• Te lange draad. Hij klit en slijt. Hou hem op ongeveer 50 centimeter.
• Knopen aan de achterkant. Ze zijn zichtbaar en maken de stof ongelijk.
• Verkeerde telling. Als je zonder te kijken een patroon op de verkeerde stof werkt, komt het resultaat niet uit.
• Niet in het midden beginnen. Dan loop je risico dat je patroon niet op je stof past.
• Stof te strak spannen. De kruisjes worden dan scheef als je de ring losmaakt.
• Steken in wisselende richting. Het ziet er rommelig uit. Kies één richting.
• Telfouten. Controleer je telling regelmatig, bijvoorbeeld bij elke tien steken. Een fout opmerken na een uur is vervelender dan hem direct herstellen.

Veelgestelde vragen over kruissteek

Verder lezen