Tag: Textiel verven en printen

Batik Air is de naam van een Indonesische luchtvaartmaatschappij, en daar zoeken de meeste mensen waarschijnlijk naar als ze deze twee woorden intikken. Dat kunnen we niet met cijfers bewijzen, maar de bronnen die we hebben geopend wijzen overduidelijk die kant op. Op deze pagina vind je geen vluchten, prijzen of bagageregels. Wel lees je wat er over de naam te onderbouwen valt, wat batik zelf is en waarom water in het maken ervan zo’n grote rol speelt.

AYOO is een kennisplatform over creatieve bezigheden. Daarom kijken we naar de kant die wij kunnen uitleggen: de stof en de techniek waar de naam naar verwijst. Zoek je actuele informatie over een vlucht, ga dan naar de website of app van de maatschappij zelf of naar de organisatie waar je hebt geboekt. Wij kunnen die gegevens niet voor je controleren.

Wat zoeken mensen bij batik air?

Het zoekwoord bestaat uit twee losse woorden die op meerdere manieren te lezen zijn. Er zijn drie lezingen.

De luchtvaartmaatschappij. Batik Air is een bestaand bedrijf dat vliegt. Mensen zoeken naar tickets, inchecken, bagage of vluchtstatus. Dit is naar alle waarschijnlijkheid de belangrijkste reden voor de zoekopdracht, ook al weten we niet hoe het precies is verdeeld.

De stof. Batik is een bekende textieltechniek. Wie batik air intikt, kan ook per ongeluk op zoek zijn naar iets met batik, omdat het tweede woord er toevallig achter staat.

Batik en water. In het Indonesisch en Maleis betekent air water. Wie die talen kent, kan batik air lezen als batik en water, en dat is verrassend passend: zonder water bestaat batik niet. Dit is algemene taalkennis die we niet via een bron hebben gecontroleerd, maar het verklaart waarom we hieronder uitgebreid ingaan op water.

Dit artikel gaat dus niet over vliegen. Het laat zien wat we met zekerheid kunnen zeggen over de naam, en gebruikt de rest van de ruimte voor wat wel in ons vakgebied valt.

Wat is Batik Air?

Volgens Wikipedia over de luchtvaartmaatschappij is Batik Air een onderdeel van Lion Air Group. De maatschappij is opgericht op 10 juni 2012, nadat een eerder project onder de naam Space Jet een nieuwe naam kreeg. De eerste operatie volgde op 3 mei 2013.

De belangrijkste vliegvelden van de maatschappij zijn Jakarta Soekarno-Hatta en Makassar. Daarnaast noemt dezelfde pagina Jakarta Halim Perdanakusuma, Denpasar en Surabaya als secundaire knooppunten. Dat zijn gegevens uit een openbare encyclopedie, geen actuele dienstregeling. Wie wil weten waar de maatschappij nu op vliegt, kijkt op de eigen website.

Wat die pagina niet doet, is uitleggen waarom het bedrijf Batik Air heet. Daar komen we in het volgende deel op terug.

Let op: dit artikel is geen reisadvies en geen aanbeveling. We hebben de website van de maatschappij zelf niet kunnen openen om gegevens te controleren, dus we gaan niet in op prijzen, bagageregels of service.

Waarom heet een luchtvaartmaatschappij Batik Air?

Het eerlijke antwoord is: dat kunnen we niet met een bron onderbouwen. De Wikipedia-pagina over de maatschappij noemt de oprichting en de eerdere naam Space Jet, maar zegt niets over de keuze voor het woord batik. In onze zoektocht vonden we ook geen officiële verklaring van de maatschappij zelf die we konden openen.

Wat we wel kunnen zeggen: batik is in Indonesië een bekend cultureel begrip. UNESCO nam Indonesische batik in 2009 op in de Representatieve Lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. Een Indonesisch bedrijf dat die naam kiest, kiest een woord dat veel mensen herkennen en waar men trots op is. Dat is een logische gedachte, maar het blijft een veronderstelling. We presenteren het niet als feit.

Sommige bronnen op internet noemen de stof als bron van de naam of beschrijven een batikmotief op de staart van de toestellen. We hebben dat niet kunnen controleren en nemen het daarom niet over. Het is een goede reden om bij twijfel naar de primaire bron te gaan: de maatschappij zelf.

Zo kun je het zelf nagaan als je het precies wilt weten:

• Zoek een officiële persmededeling of een geschiedenispagina van de maatschappij.
• Kijk of er interviews zijn met de oprichters of het management.
• Wees voorzichtig met blogs en reisforums. Die herhalen vaak elkaar zonder bron.

Batik Air Malaysia: een tweede naam met dezelfde stof

De naam is ook buiten Indonesië te zien. Volgens dezelfde Wikipedia-pagina veranderde Malindo Air, de Maleisische dochter van Lion Air Group, op 27 april 2022 van naam in Batik Air Malaysia. Daarmee kreeg een tweede maatschappij de naam van de stof.

De Wikipedia-pagina geeft geen reden voor die naamswijziging. We gaan er daarom niet verder op in en speculeren niet over de achtergrond.

Wat is batik, en waarom past de naam bij een Indonesisch bedrijf?

Batik is een manier om stof te versieren met was en verf. UNESCO schrijft dat makers patronen met stippen en lijnen van hete was op katoen of zijde tekenen. De was houdt de verf tegen, zodat het patroon in de oorspronkelijke kleur overblijft. Voor meerdere kleuren herhaalt men het proces.

De betekenis is groter dan de techniek. UNESCO noemt dat baby’s in een batikdoek worden gedragen met symbolen die geluk moeten brengen, dat er speciale batik is voor bruiloften en zwangerschapsfeesten, en dat overledenen in batik worden gewikkeld. Ook dagelijkse patronen worden gedragen. De patronen nemen invloeden over van Arabische kalligrafie, Europese boeketten, Chinese feniksen, Japanse kersenbloesem en Indiase of Perzische pauwen. De kennis wordt vaak binnen families doorgegeven.

Dat helpt te begrijpen waarom een bedrijf uit die regio een naam kan kiezen met deze lading. Het is erfgoed waar een bedrijf zich graag mee verbindt, al is dat dus een aanname. Meer over de techniek en over hoe je zelf begint, staat in het artikel over batik. Hoe je de stof herkent en koopt, lees je bij batik stof.

De rol van water bij het maken van batik

Wie batik air leest als batik en water, raakt de kern van het vak. Zonder water geen batik. Het Australian Museum beschrijft het traditionele proces op Java, en water komt in bijna elke stap voor.

1. De stof wassen en kneden. Aan het begin wordt de stof gewassen en gekneed, voordat olie en een pasta van rijst of cassave op de stof komen.
2. Het verfbad. De stof gaat in een verfbad, traditioneel met natuurlijke kleurstoffen. De waxen delen blijven vrij van kleur.
3. Het fixeerbad. Na het drogen volgt een kleurfixerend bad, zodat de kleur in de vezel blijft.
4. Spoelen met lauw water. Men spoelt de stof in lauw water, zodat de was niet smelt. Dat is een mooi detail: het water moet warm genoeg zijn om te spoelen, maar niet zo warm dat de reserve verdwijnt.
5. Koken. Aan het eind schraapt men de was eraf en kookt men de stof, zodat de laatste was verdwijnt.

UNESCO beschrijft ook dat men voor meerdere kleuren de was met kokend water weghaalt en het proces herhaalt. Water is dus afwisselend het medium waarin de kleur komt, en het middel waarmee de was weer weggaat.

Voor jou thuis betekent dat een paar praktische dingen. Dit zijn richtwaarden, geen vaste regels:

• Verf in koud of lauw water als je met was werkt, zodat je tekening niet smelt.
• Spoel de stof uit tot het water helder blijft.
• Haal de was er thuis liefst met een strijkijzer en papier uit, in plaats van met veel kokend water in de gootsteen. Dan komt er geen was in je afvoer.
• Wil je een heel gelijkmatige kleur, werk dan met genoeg water in het verfbad, zodat de stof vrij kan bewegen.

Een proefje: was en water in één middag

Wil je voelen hoe batik werkt zonder gedoe met hete was? Probeer dan dit eenvoudige proefje. Het gebruikt een waskrijtje in plaats van gesmolten was en gaat ook goed op papier. Het is een eigen suggestie, geen traditionele methode, en daarom ideaal om het principe te leren.

Je hebt nodig: een vel dik tekenpapier of een stuk wit katoen, een wit waskrijtje of een kaarsstompje, aquarelverf of inkt, een penseel, water en een bakje.

1. Teken met was. Teken met het waskrijtje of de kaars een patroon op het papier. Je ziet bijna niets, want wit op wit. Druk stevig.
2. Maak een verfbad. Meng aquarelverf met veel water in een bakje. Hoe meer water, hoe lichter de kleur.
3. Verf over de tekening heen. Veeg met een groot penseel over het hele vel. De verf blijft liggen op het papier, maar glijdt van de waxen lijnen af. Je tekening verschijnt in wit.
4. Laat drogen. Leg het vel plat te drogen.
5. Herhaal met een tweede kleur. Teken met een tweede kaars in een deel van de tekening dat je in de eerste kleur wilt bewaren, en verf een donkerdere kleur.

Wat je hier doet, is dezelfde reserve als bij batik. De was stoot het water af, dus de verf kan er niet in. Bij echte batik is de was alleen heet en dringt hij in de vezels, waardoor het veel beter houdt. Op papier kun je het onbeperkt oefenen. Wil je naar stof, lees dan hoe je thuis een eerste proef maakt in het artikel over batik.

Op reis naar Indonesië: batik kopen en meenemen

Veel mensen zoeken Batik Air omdat ze naar Indonesië reizen, en veel reizigers nemen daar batik mee. Een paar praktische gedachten, zonder dat we iets over een luchtvaartmaatschappij beweren.

Waar koop je het. Batik wordt vooral gemaakt op Java, zegt de Nederlandstalige Wikipedia, en er bestaan aanzienlijke regionale verschillen in de patronen. Een werkplaats of coöperatie laat je zien hoe de stof ontstaat. Je kunt de maker vragen of het tulis, cap of een afdruk is. Meer over dat onderscheid staat bij batik stof.

Wat let je op. Vraag naar de techniek en kijk naar de achterkant. Echte batik laat de kleur vaak aan beide zijden zien. Een afdruk is goedkoper en dat is prima, zolang je weet wat je koopt.

Hoe neem je het mee. Stof is licht en neemt weinig plaats in als je hem rolt of vouwt zonder scherpe vouwen. Welke regels voor je bagage gelden, hangt af van je vliegmaatschappij en je ticket. Dat moet je bij die maatschappij zelf nagaan, want we kunnen het niet voor je controleren.

Hoe verzorg je het thuis. Was nieuwe batik apart, koud tot lauw, en laat hem in de schaduw drogen. Donkere kleuren kunnen in het begin kleur afgeven. Gebruik geen bleek.

Wil je thuis zelf aan de slag met kleur op stof? Kijk dan ook naar kleding verven voor een egale kleur, tie dye voor patronen door vouwen en zeefdrukken voor een eigen motief.

Veelgestelde vragen over batik air

Verder lezen over batik en textiel verven

Batik stof is stof waarop het patroon met was is gezet, waarna de stof is geverfd. Waar de was zat, blijft de kleur van de stof zelf zichtbaar. Er bestaat batikstof van katoen en van zijde, en je vindt hem als handwerk, als stempelwerk en als gedrukte stof die alleen op batik lijkt. Dat verschil bepaalt de prijs en de manier waarop je de stof verwerkt.

Wie batik stof wil kopen, komt snel in een wirwar van termen terecht: tulis, cap, kombinasi, wax print, batikprint. In dit artikel zet je ze op een rij. Je leest hoe je echte batik herkent, waar je op let bij het kopen, hoe je de stof voorwast en verwerkt, en wat je er mooi van kunt maken.

Wat is batik stof precies?

Het woord batik slaat op de techniek, niet op een vaste stofsoort. Bij die techniek zet de maker was op de stof, waarna de stof in de verf gaat. UNESCO beschrijft Indonesische batik als handgeverfd katoen en zijde, waarbij makers met stippen en lijnen van hete was patronen tekenen. De was houdt de verf tegen, en voor meerdere kleuren herhaalt men het proces met nieuwe was en een nieuw verfbad.

Het Australian Museum beschrijft hoe de stof op Java wordt voorbereid: de stof wordt gewassen en gekneed en daarna met olie en een pasta van rijst of cassave behandeld, zodat de was niet te diep in de vezels trekt. De was, in het Javaans malam, is van oudsher van bijenwas. Aan het eind schraapt men de was eraf en kookt men de stof om de resten te verwijderen.

Waarom is dat voor jou als koper van belang? Omdat de manier van maken terug te zien is in de stof. Een doek waar de was in de vezels is getrokken, voelt en ziet er anders uit dan een doek waar alleen een patroon op is gedrukt. Wil je de techniek zelf begrijpen, lees dan het hoofdartikel over batik.

Soorten batik stof

Er zijn vijf soorten die je bij het kopen tegenkomt.

Batik tulis. Dit is het handwerk. De maker tekent het patroon met een canting, een klein koperen bakje met een tuit aan een handvat. Elke lijn is met de hand gezet, dus geen twee stukken zijn gelijk. Het is de duurste soort, omdat het veel tijd kost.

Batik cap. Hier drukt men de was met een koperen stempel op de stof. Het patroon herhaalt zich daardoor precies. Het gaat sneller en is goedkoper dan tulis. Het Australian Museum beschrijft cap als sneller en goedkoper dan tulis. Sommige makers gebruiken de stempel voor het hoofdpatroon en de canting voor de details.

Kombinasi. Een mengvorm: de stempel zet het hoofdpatroon neer en de canting voegt de fijne details toe. Je ziet dat vaak bij stoffen die er rijk uitzien maar niet de prijs van volledig handwerk hebben.

Wax print. Dit is een stof die Nederlandse fabrikanten ontwikkelden naar het voorbeeld van batik. Vlisco uit Helmond begon in 1846 en maakte in de tweede helft van de negentiende eeuw imitatiebatik voor Nederlands-Indië, met rolldruk in plaats van handwerk. WIPO beschrijft in een verhaal over de stof dat het patroon met was op beide zijden van het katoen wordt gedrukt, met twee diep gegraveerde koperen rollen, en dat de stof daarna in baden met vooral indigo gaat. Deze stoffen zijn vooral in West-Afrika bekend geworden, waar men ze wax print of Dutch wax noemt. Het is geen Javaanse batik, maar wel een eigen, rijke stoffentraditie met een verwante techniek.

Gedrukte batikprint. Stof waarop een batikpatroon met een machine is gedrukt. Er zit geen was in. Het is vaak goedkoop, kleurrijk en prima voor een kussenhoes, zolang je het niet voor echt handwerk aanziet.

Een tweede indeling gaat over de vezel. Batikstof van katoen is stevig, wasbaar en makkelijk te verwerken. Batikstof van zijde is fijner en glanzender, en vraagt zachter wassen en voorzichtiger naaien. Mengstoffen met polyester zie je ook, vooral bij goedkopere gedrukte stof.

Hoe herken je echte batik stof?

Bij batik stof kopen is de grootste vraag: is dit echt, of een afdruk? Er is geen enkele zekere test, maar met een paar dingen op een rij kom je een eind.

Kijk naar de achterkant. Bij echte batik zit de kleur doordat de was in de vezels trekt vaak aan beide kanten, ook al is de achterkant soms iets bleker. Een afdruk laat de achterkant meestal veel witter of vlakker. Bij wax print is het patroon juist bewust aan beide kanten aangebracht, dus daar zie je geen verschil.

Kijk naar de lijnen. Handgetekende lijnen hebben kleine onregelmatigheden en variaties in dikte. Bij stempelwerk herhaalt de vorm zich op het oog exact, met een kleine verschuiving op de plekken waar de stempel opnieuw is gezet. Een afdruk is overal even scherp en even regelmatig.

Zoek barstjes. Door de was die breekt en waar de verf in loopt, ontstaan fijne adertjes. De Nederlandstalige Wikipedia noemt dat een craquelé-effect. Bij gedrukte stof is dat patroon vaak nagebootst en herhaalt het zich op regelmatige afstanden.

Vraag het de verkoper. Een eerlijke verkoper vertelt of het tulis, cap, kombinasi of print is. Krijg je geen duidelijk antwoord op een eenvoudige vraag, dan is het meestal een afdruk. Dat is geen schande, maar dan hoort ook de prijs daarbij.

Let op: dit zijn vuistregels. Bij een prachtige stempelstof of een goede wax print kun je ook als kenner twijfelen. Voor kleding of een tafelkleed doet het resultaat er uiteindelijk meer toe dan het label.

Batik stof kopen: waar let je op?

Batik stof kopen kan in een stoffenwinkel, bij een speciaalzaak voor Aziatische of Afrikaanse stoffen, op een markt, online of tweedehands. Dit zijn punten om te vergelijken.

Maat en lengte. Batik wordt traditioneel verkocht in stukken van vaste lengte, bijvoorbeeld voor een sarong of een kain. Dat is een lap van ongeveer twee meter lang, een richtwaarde. Vraag de breedte van de stof: die verschilt per soort.

Vezel. Kies katoen als je gaat naaien of vaak gaat wassen. Kies zijde voor sjaals, blouses of iets dat je met zorg draagt. Controleer het etiket of vraag het.

Kleurechtheid. Vraag of de stof is gefixeerd en hoe je hem moet wassen. Donkere kleuren zoals indigo en bruin kunnen in de eerste wasbeurten kleur afgeven.

Patroon en schaal. Een groot motief vraagt een groot stuk stof, zodat je het patroon kunt laten zien. Een klein motief verdraagt knippen en naaien beter. Let bij het knippen op de richting van het patroon, vooral bij diagonale banden.

Prijs. Handwerk is duurder dan stempelwerk, en stempelwerk duurder dan een afdruk. Dat verklaart het verschil, niet een wilde prijs. Vergelijk dus stof met dezelfde techniek.

Verkoper. Een winkel die de herkomst kent en benoemt, is een goed teken. Wie in Indonesië of op Bali batik koopt, doet er goed aan om een werkplaats of coöperatie te bezoeken. Dan zie je hoe de stof ontstaat en kun je de maker vragen stellen.

Hoeveel koop je? Voor een kussenhoes van 45 bij 45 centimeter heb je ongeveer een halve meter nodig, afhankelijk van de breedte. Voor een tafelkleed en kleding tel je meer. Koop bij twijfel iets extra, want dezelfde batik is later vaak niet meer te krijgen.

Batik stof verwerken: wassen, knippen en naaien

Batik stof verwerken vraagt geen speciale kennis, maar een paar stappen maken verschil.

1. Was de stof eerst apart. Gebruik koud of lauw water en een mild wasmiddel. Nieuwe stof kan kleur afgeven. Spoel tot het water helder blijft. Doe hem niet bij ander wasgoed.
2. Laat de stof drogen in de schaduw. Zon bleekt de kleuren.
3. Strijk de stof op de achterkant, op een temperatuur die bij de vezel past. Zijde strijk je koel en met een doek ertussen.
4. Knip met een scherpe schaar. Een rolmes en snijmat geven een rechte lijn. Teken rechte lijnen met een stuk zeepsnipper of krijt.
5. Naai met een naald en garen die bij de stof passen. Voor katoenen batik werkt een universele machinenaald met een middelfijne maat. Dit is een richtwaarde: kijk op je naaldenverpakking naar de aanwijzing voor dun of middelzwaar katoen. Zijde vraagt een fijne naald.
6. Zet de naden af. Batik rafelt, zeker de losse varianten. Gebruik een zigzagsteek of een lockmachine.

Een tip: gebruik de zijkant van de stof, de zelfkant, als rand van een tafelloper of sjaal. Dan heb je geen zoom nodig.

Wat maak je van batik stof?

Batik stof is veelzijdig. Veel gekozen toepassingen:

• Kussenhoezen. Een veilig eerste project: twee rechthoeken, een rits of envelopsluiting.
• Tafelkleden en lopers. Het patroon komt goed uit op een groot vlak.
• Sarongs en sjaals. De traditionele toepassing, simpel te dragen of als strandkleed.
• Kleding. Een rok, een overhemd of een jurk. Kies stof van katoen, die wasbaar is en soepel valt.
• Tassen en etuis. Een voering of een buitenkant van batik geeft een eenvoudige tas karakter.
• Wandkleed of lamp. Span de stof op een raam en hang hem op.
• Quilts en patchwork. Strookjes batik in verschillende kleuren geven een rustige, aardse look.

Zelf patronen met was op stof zetten is ook een optie. Het artikel over batik legt uit hoe je thuis begint. Heb je liever een andere manier om stof te kleuren, kijk dan naar kleding verven of zeefdrukken.

Batik stof wassen en verzorgen

Goede verzorging bepaalt hoe lang de kleuren mooi blijven.

• Was de eerste keren apart, koud tot lauw, en met een mild wasmiddel.
• Gebruik geen bleekmiddel of wasmiddel met bleek.
• Laat de stof niet in een bak met water liggen. Zeker donkere kleuren kunnen dan uitlopen.
• Droog in de schaduw en niet in de droger, tenzij het etiket dat toestaat.
• Zijde was je met de hand of op een zeer mild programma.
• Bewaar de stof donker en droog. Vouw hem liever opgerold dan in scherpe vouwen.

Wil je weten waarom batik zo omzichtig moet worden gewassen? De was heeft de verf tegengehouden, maar de kleurstoffen zelf zijn niet altijd even wasecht. Wikipedia maakt bij natuurlijke kleurstoffen onderscheid tussen kleurstoffen die stabiel aan de vezel binden en vluchtige kleurstoffen die vervagen of uitspoelen. Hoe zorgvuldig de maker fixeert, bepaalt dus mede hoe de stof zich in de was gedraagt.

Veelgestelde vragen over batik stof

Verder lezen over textiel verven en printen

Een tie dye shirt maak je in acht stappen. Je wast een wit katoenen shirt, weekt het in soda ash, vouwt het tot een spiraal, bindt het met elastiekjes en spuit er verf op. Daarna laat je het 4 tot 24 uur intrekken, spoel je het koud uit en was je het apart. Dan heb je een tie dye shirt dat zijn kleuren houdt.

Een tie dye shirt maken is geen kunst, maar bij een tie dye shirt telt de volgorde. Wie het shirt niet voorwast, de verf te dun maakt of te snel uitspoelt, krijgt bleke of uitgelopen kleuren. In dit artikel loop je het hele proces door, met het spiraalpatroon als voorbeeld, omdat dat de bekendste en een van de makkelijkste vormen is. Wil je eerst het grotere plaatje over verf, stoffen en andere technieken? Lees dan onze gids over tie dye, onderdeel van macramé, weven en textiel.

Wat heb je nodig voor een tie dye shirt maken?

Voor een tie dye shirt heb je weinig nodig. Met deze lijst kun je meteen beginnen met je tie dye shirt maken.

• Een wit katoenen shirt. Een T-shirt van 100 procent katoen is het makkelijkst. Het neemt verf het best op. Een mengsel met een beetje polyester kan, maar geeft een bleker resultaat.
• Fiber-reactive verf in drie of vier kleuren. Dit is volgens de Engelse Wikipedia de meest gebruikte verf voor tie dye, en relatief veilig en eenvoudig. Het bindt bij een hoge pH permanent aan katoen, hennep, viscose en linnen.
• Soda ash (natriumcarbonaat), het fixeermiddel. Het verhoogt de pH en start de reactie. Vaak zit het in een tie dye set, anders koop je het los.
• Elastiekjes, minstens tien voor een volwassen shirt.
• Knijpflessen met een smalle tuit, een per kleur.
• Rubberen handschoenen en een stofmasker. Dharma Trading, een verkoper van verf, schrijft: draag een stofmasker en rubberen handschoenen tijdens het weken in soda ash en het mengen van verf.
• Een plastic zak of folie om het shirt tijdens het intrekken vochtig te houden.
• Een bak of emmer, een rooster of gaas, plastic voor op tafel en oude kleding.

Koop je een kant-en-klare set? Kijk dan of er handschoenen, soda ash en voldoende verf in zitten. Wil je een tie dye shirt kopen dat al is gemaakt, dan is dat een ander traject: dit artikel gaat over zelf maken, omdat je dan zelf de kleuren en het patroon kiest.

Welk shirt kies je voor tie dye?

De keuze van het shirt bepaalt het resultaat van je tie dye shirt.

Kies 100 procent katoen. Fiber-reactive verf bindt aan cellulosevezels, en katoen is zo’n vezel. Op polyester of nylon blijft bijna niets hangen.

Kies wit of heel licht. Op wit zie je de kleuren het mooist. Op een lichtgrijs of crèmekleurig shirt worden de kleuren zachter. Op donkere kleuren zie je weinig, want verf kleurt licht niet af van donker.

Kies een shirt dat past. Een tie dye shirt wordt na het verven niet kleiner, maar het katoen kan door het wassen een beetje krimpen. Neem dus niet te krap.

Laat de naden en het label zitten. Je hoeft niets te veranderen aan het shirt. Zorg wel dat het schoon en zonder vlekken is.

Kies een oud of een nieuw shirt. Een nieuw shirt heeft soms een laagje appretuur, dat de verf tegenhoudt. Een shirt dat al een paar keer is gewassen, werkt vaak beter. Was een nieuw shirt in elk geval voor je begint.

Tie dye shirt maken in 8 stappen

We maken een spiraalshirt. Dit is de bekendste vorm voor een tie dye shirt en je kunt hem met alle kleuren combineren. De hoeveelheden en tijden komen uit de instructie van Dharma Trading.

Stap 1 van 8

Stap 1: was het shirt voor

Was het shirt in heet water met een goed wasmiddel. Daarmee gaan olie en vuil weg die de verf tegenhouden. Het shirt hoeft niet te drogen: een nat shirt neemt de soda ash en de verf gelijkmatiger op.

Stap 2 van 8

Stap 2: week het shirt in soda ash

Meng 1 kopje (ongeveer 240 ml) soda ash per gallon (bijna 4 liter) warm water in een emmer. Dharma noemt deze verhouding. Week het shirt 5 tot 15 minuten en wring het daarna uit tot het nat is, maar niet meer druipt. Eén gallon is volgens dezelfde bron genoeg voor 10 tot 12 volwassen shirts.

Draag hierbij handschoenen en een stofmasker. Soda ash is irriterend voor huid en ogen.

Stap 3 van 8

Stap 3: leg het shirt plat en pak het midden

Leg het natte shirt plat op een schone tafel, met plastic eronder. Strijk het glad met je hand. Pak het shirt in het midden van de borst vast met duim en wijsvinger. Hier komt het hart van je spiraal.

Stap 4 van 8

Stap 4: draai het shirt tot een spiraal

Draai je hand rechtsom, terwijl je met je andere hand de stof naar het midden schuift in plooien. Blijf draaien tot het hele shirt een platte schijf is, als een cinnamon roll. De mouwen vouw je naar binnen of je draait ze mee.

Zet de schijf vast met drie of vier elastiekjes kruislings, zodat er taartpunten ontstaan, zoals een pizza in vier of zes stukken. Trek de elastiekjes stevig aan. Hoe strakker de stof zit, hoe scherper het patroon.

Stap 5 van 8

Stap 5: meng de verf

Meng de verf volgens de gebruiksaanwijzing van je verf of set. Dharma noemt als voorbeeld 2 theelepels gewone verf per kopje water, met een eetlepel ureum. Bij sommige kleuren noemt Dharma meer poeder (4 of 8 theelepels in plaats van 2). Heb je een kant-en-klare set, volg dan de hoeveelheden van de verpakking.

Een nat volwassen shirt neemt ongeveer 120 ml (4 oz) verf op, volgens Dharma. Je hoeft dus niet veel te mengen: verdeel die hoeveelheid over de kleuren die je op het shirt wilt.

Stap 6 van 8

Stap 6: breng de verf aan

Zet het shirt op een rooster of een omgekeerde bak. Spuit de verf in de taartpunten. Begin met de lichtste kleur, zoals geel, en eindig met de donkerste. Geef elke punt een kleur, of wissel twee kleuren in een punt af voor een mengeffect.

Spuit de verf niet alleen op de bovenkant. Dharma raadt aan de verf in de plooien te spuiten, het shirt om te draaien en dat daar te herhalen. Zo blijft er geen wit weg waar je het niet wilt. Druk de verf met een gehandschoende hand zachtjes in de vouwen.

Stap 7 van 8

Stap 7: laat de verf intrekken

Doe het shirt in een plastic zak of wikkel het in folie, zodat het vochtig blijft. Laat het op een warme plek liggen. Dharma noemt minimaal 4 uur en bij voorkeur 24 uur voor de felste kleuren. Onder de 21 graden duurt het langer. Heb je een kamer die koel is, geef dan ruim de tijd.

Open de zak niet tussendoor. Een vochtig shirt in een zak is precies wat de verf nodig heeft.

Stap 8 van 8

Stap 8: spoel uit en was het shirt

Spoel het shirt met de elastiekjes er nog om uit onder koud stromend water. Hiermee stop je de reactie en haal je de overtollige soda ash eruit. Haal daarna de elastiekjes los, en spoel in warm water tot het water vrij helder is.

Was het shirt daarna in de wasmachine op de heetste stand die de stof aankan, met wasmiddel. Wassen met heet water haalt de rest overtollige verf weg. Wij raden aan het shirt de eerste keren apart te wassen. Hang het op in de schaduw.

Andere patronen voor een tie dye shirt

Heb je de spiraal onder de knie? Probeer dan een van deze varianten.

Strepen. Vouw het shirt als een harmonica, van onder naar boven, en bind elastiekjes met gelijke tussenruimte. Verf elk segment in een kleur. Resultaat: horizontale of verticale banen.

Bullseye. Pak de stof in het midden en trek omhoog, zodat het shirt als een kegel hangt. Bind elastiekjes op verschillende hoogtes en verf elke zone een eigen kleur. Het geeft ringen rond een middelpunt.

Crumple. Frommel het shirt tot een bal en bind er twee elastiekjes omheen. Spuit de verf in de plooien. Het patroon is willekeurig en marmerachtig, en dit is de makkelijkste vorm voor een eerste tie dye shirt maken.

Ruiten en driehoeken. Vouw het shirt in plooien, vouw die plooien dubbel tot een vierkant en bind het pakketje. Zo krijg je een geometrisch patroon.

Voor wie een heel ander effect zoekt dan een tie dye shirt: bij batik werk je met was in plaats van elastiek, en bij zeefdrukken breng je een scherp beeld aan met een scherm. Beide technieken geven een heel ander uiterlijk dan tie dye.

Kleuren kiezen voor je tie dye shirt

Kleuren lopen in een tie dye shirt in elkaar over, dus de keuze maakt het verschil. Dit zijn de vuistregels voor je tie dye shirt.

• Kies kleuren die naast elkaar liggen op de kleurencirkel: blauw met groen, geel met oranje, roze met paars. Ze lopen mooi in elkaar.
• Ga voorzichtig met tegenovergestelden. Blauw naast oranje geeft op de overgang een bruingrijze tint. Laat er een stukje wit ertussen.
• Maak één kleur lichter en donkerder. Een shirt in vier tinten blauw oogt rustig en modern.
• Gebruik maximaal drie of vier kleuren. Meer kleuren worden samen modderig.
• Begin licht. Donkere verf dekt licht af. Breng dus eerst de lichte kleuren aan.

Voor een natuurlijke look kies je gedempte tinten zoals saliegroen, zandkleur en terracotta. Voor een zomers shirt werken felle kleuren: turquoise, geel en koraal.

Fouten bij een tie dye shirt maken

Dit gaat vaak mis bij een tie dye shirt maken voor het eerst.

1. Het shirt is niet voorgewassen. Appretuur en olie houden verf tegen. Was het altijd eerst.

2. Het shirt is droog of niet in soda ash geweekt. Dan bindt de verf slecht. Fiber-reactive verf heeft een hoge pH nodig.

3. Te losse elastiekjes. De verf loopt dan onder de plooien door en je patroon verdwijnt. Trek ze aan.

4. Te weinig verf aan de binnenkant. Spuit in de plooien en draai het pakket om. Zo voorkom je witte vlekken.

5. Te snel uitspoelen. Een kortere inwerktijd dan 4 uur geeft bleke kleuren. Wacht liever 24 uur.

6. Eerst warm, dan koud. Spoel eerst koud, met elastiekjes, zodat de verf niet uitloopt over de witte stukken. Pas daarna warm.

7. Te veel kleuren. Beperk je tot drie of vier kleuren.

8. Het shirt bij andere was gooien. Was het de eerste paar keer apart.

Een tie dye shirt verzorgen

Een goed ingetrokken tie dye shirt blijft mooi, mits je het goed verzorgt. Zo houd je je tie dye shirt langer fris.

• Was de eerste paar keer apart in de wasmachine.
• Kies daarna een gewone wasbeurt volgens het label, bij voorkeur niet te heet en met een mild wasmiddel.
• Droog het shirt in de schaduw. Fel zonlicht kan kleuren doen verbleken.
• Strijk het shirt eventueel binnenstebuiten, op een stand die bij het materiaal past.

Je shirt wordt na verloop van tijd iets zachter van kleur. Dat hoort erbij. Wil je andere kledingstukken kleuren, bijvoorbeeld een effen shirt in één kleur? Lees dan onze uitleg over kleding verven.

Tie dye shirt kopen of zelf maken?

Een tie dye shirt kopen kan natuurlijk ook. Je vindt ze in kledingwinkels en webwinkels, in alle maten en kleuren. Een tie dye shirt zelf maken heeft een paar voordelen.

Je kiest je eigen kleuren. Geen drie kleuren die je niet mooi vindt.

Je weet wat erin zit. Bij zelf verven weet je welke verf je gebruikt en hoe het shirt is behandeld.

Tie dye shirt maken is een leuk project. Samen met kinderen, vrienden of een groep. Het resultaat is uniek.

Het is meestal goedkoper, vooral als je meerdere shirts maakt. Eén gallon soda ash-oplossing is volgens Dharma genoeg voor 10 tot 12 volwassen shirts. Daarmee verf je dus een hele groep.

Zoek je een snel cadeau, dan is een kant-en-klaar tie dye shirt kopen handig, bijvoorbeeld een tie dye t shirt in een kledingwinkel. Wil je een leuk project, dan is zelf maken het beste.

Veelgestelde vragen over een tie dye shirt maken

Verder lezen

Zeefdrukken is een printtechniek waarbij je inkt met een rakel door een fijn gaas op papier of stof drukt. Een sjabloon sluit het gaas af op de plekken waar geen inkt hoort. Alleen waar het gaas open is, komt de kleur op de stof. Voor elke kleur in je ontwerp gebruik je een eigen scherm.

Het mooie van zeefdrukken is dat je hetzelfde motief steeds opnieuw kunt maken, op een tas, een shirt, een kussenhoes of een vel papier. Je hebt geen dure machines nodig om te beginnen. In dit artikel lees je hoe de techniek werkt, wat je thuis nodig hebt, hoe je stap voor stap print en hoe je ervoor zorgt dat een print op textiel blijft zitten na de wasmachine.

Wat is zeefdrukken?

Zeefdrukken, ook wel serigrafie genoemd, is een stencildruktechniek. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia spant men een fijn gaas van zijde, polyester of staal over een raam. Een sjabloon of lichtgevoelige laag zorgt ervoor dat het gaas op sommige plekken dicht zit. Daarna verspreidt men inkt met een rakel over het scherm. De inkt gaat door de open plekken heen en komt op het materiaal eronder. Wil je meer kleuren, dan herhaal je het proces met een nieuw scherm.

De Engelstalige Wikipedia over screen printing beschrijft de volgorde van het printen: je legt het scherm op het materiaal, giet inkt op het scherm, een vulbalk of rakel verdeelt de inkt, en daarna drukt de rakel het gaas tegen het materiaal en trekt hij erlangs. Als het gaas weer omhoogveert, blijft de inkt op het materiaal achter.

Een paar dingen die je kunt onthouden:

• Zeefinkt is dekkend. Daardoor kun je een lichte kleur op een donkere stof printen, wat bij veel andere technieken niet kan.
• De techniek komt volgens Wikipedia uit Japan, waar men fijnere stencilontwerpen maakte door zijde of haar als gaas te gebruiken.
• Het eerste patent op zeefdrukken werd op 11 juli 1907 toegekend aan Samuel Simon uit Manchester.
• Andy Warhol maakte de techniek populair als kunstvorm, en de roterende shirtpers uit de jaren zestig zorgde voor de T-shirtboom.

Zeefdrukken lijkt op andere manieren om textiel te versieren, maar het werkt anders. Bij batik reserveer je met was en verf je daarna de hele stof. Bij tie dye vouw en bind je de stof. Bij zeefdrukken lever je een scherp, herhaalbaar motief en bepaal je precies waar de kleur komt.

Zeefdrukken thuis: wat heb je nodig?

Voor zeefdrukken thuis heb je een handvol dingen nodig. Je hoeft niet alles in één keer te kopen.

Een scherm. Dat is een houten of aluminium raam met gaas. Voor een eerste proef is een scherm van ongeveer A4- of A3-formaat handig. Dat is een richtwaarde: groot genoeg voor een tas, klein genoeg om te hanteren.

Een rakel. Dit is een rubberen strip in een houten of metalen handvat. De rakel moet iets breder zijn dan je motief.

Inkt. Gebruik inkt die voor het materiaal is bedoeld. Voor papier is dat een andere inkt dan voor stof. Voor textiel kies je stofinkt.

Een sjabloon. Voor beginners werkt het eenvoudigst: een stuk papier waar je een vorm uit snijdt, of afplaktape. Later kun je met een lichtgevoelige emulsie werken.

Het materiaal. Een katoenen tas, een shirt, een kussenhoes of een stuk papier. Kies stof van katoen of linnen.

Een vlakke werkplek. Dek de tafel af met krantenpapier of een oud laken.

Tape, schaar, een lepel of paletmes en een doek. Voor het sjabloon, het scheppen van inkt en het schoonmaken.

Een strijkijzer. Voor het fixeren van stofinkt.

De fotoemulsiemethode is wat professionals vaak gebruiken. De Engelstalige Wikipedia beschrijft haar zo: je bedekt het scherm met een lichtgevoelige emulsie, laat het drogen, legt een transparant positief van je ontwerp op het scherm en belicht het met uv-licht. Het niet belichte deel spoel je uit, waardoor een negatieve stencil in het gaas overblijft. Voor een eerste keer is dat meer werk en meer materiaal dan nodig is. Begin dus met papier en tape.

Zeefdrukken voor beginners: stappenplan

Dit stappenplan werkt met een papieren sjabloon, het eenvoudigste voor zeefdrukken voor beginners.

1. Kies een eenvoudig motief. Een blad, een cirkel, een ster, een eenvoudig dier. Vermijd heel dunne lijnen: die zijn met papier moeilijk te snijden en lopen dicht.
2. Snij het sjabloon. Teken het motief op stevig papier en snij de vorm eruit met een scherp mesje. Je maakt dus een gat in de vorm van je motief.
3. Bevestig het sjabloon. Plak het papier met tape aan de onderkant van het scherm, zodat de open vorm midden onder het gaas zit. Plak ook de randen van het gaas af. Anders loopt de inkt langs de rand van het raam.

1. Leg het scherm op de stof. Leg de tas of het shirt plat op de werkplek. Stop er karton of papier in, zodat de inkt niet door naar de achterkant gaat. Leg het scherm erop, op de plek waar het motief moet komen. Laat een tweede persoon het scherm vasthouden als dat kan.
2. Schep inkt bovenaan het scherm. Een streep inkt langs de bovenrand van het motief is genoeg. Begin met weinig, want meer kun je altijd toevoegen.
3. Trek de inkt over het scherm. Zet de rakel in een lichte hoek en trek hem met matige druk één keer over het hele motief. Til het scherm daarna recht omhoog. Een tweede haal kan een egalere kleur geven, maar probeer eerst één.
4. Laat de inkt drogen. Leg de print plat en laat hem drogen. Fixeer pas als de inkt droog is.

Maak je meer dan één print, was je het scherm dan niet tussendoor. Houd de inkt wel nat in het scherm, door af en toe een nieuwe streep te scheppen. Droge inkt in het gaas verstopt de openingen.

Zeefdrukken op textiel: stof, inkt en fixeren

Zeefdrukken op textiel vraagt wat meer aandacht dan op papier, omdat de print tegen wassen en wrijven moet kunnen.

De stof. Dharma Trading Co beschrijft in de gebruiksaanwijzing van Speedball-stofinkt dat je stof moet kiezen die hitte aankan van minstens 275 tot 375 graden Fahrenheit, dat is zo’n 135 tot 190 graden Celsius. Niet-poreuze stoffen zoals nylon raden ze af. Een stof met appretuur was je eerst, zodat de inkt hecht. Test een nieuwe stof altijd op een restje.

De inkt. Er zijn drie hoofdsoorten. De Engelstalige Wikipedia noemt plastisol als de meest gebruikte inkt voor kleding. Die moet uitharden bij ongeveer 150 graden Celsius. Inkten op waterbasis trekken in de stof en voelen zachter aan, maar kunnen in het scherm opdrogen. Ontkleurinkt haalt de kleurstof uit de stof en werkt het best op donkere, 100% katoenen stof. Die geeft sterke dampen af, dus ventileer goed. Voor thuis kies je meestal inkt op waterbasis voor stof.

Fixeren met een strijkijzer. Volgens dezelfde Speedball-instructie strijk je de gedroogde print op de hoogste droge stand die de stof niet schroeit, zonder stoom. Leg een doek of papier tussen strijkijzer en print, en strijk elke zijde ongeveer drie tot vijf minuten. Dat helpt de print bestand te maken tegen herhaald wassen. Test altijd eerst: is de print na een wasbeurt niet bestand, fixeer dan langer.

Wassen. Wacht met wassen tot de inkt is gefixeerd. Keer geprinte kleding binnenstebuiten, was op lage temperatuur en gebruik geen bleek.

Wil je eerst kleur op de stof en daarna een motief? Dat kan: verf de stof eerst, laat hem helemaal drogen en print er dan overheen. In het stuk over kleding verven lees je hoe je een kledingstuk een basiskleur geeft. Print je op een shirt dat je zelf hebt gemaakt, kijk dan ook naar het tie dye shirt als achtergrond.

Zeefdrukken met sjablonen en ideeën

Met een papieren sjabloon kom je verder dan je denkt. Dit zijn de manieren waarop je met zeefdrukken en sjablonen een motief maakt.

• Uitgesneden papier. De eenvoudigste en goedkoopste manier. Het papier hangt onder het scherm en laat de inkt door waar je hebt uitgesneden. Eén gebruik is vaak genoeg, want papier weekt op.
• Afplaktape. Plak tape in lijnen of vlakken op het scherm. Handig voor strepen, ruiten en geometrische patronen.
• Tekenvloeistof en schermvuller. Je tekent met een tekenvloeistof op het gaas en bedekt de rest met schermvuller. Daarna spoel je de tekening uit. Speedball noemt in zijn zeefdrukhandleiding dit naast papier en fotoemulsie als de drie manieren om een sjabloon te maken.
• Vooraf gecoate schermen. Er bestaan schermen die al met emulsie zijn bedekt. Je belicht je ontwerp zonder zelf te mengen of te coaten.

Ideeën voor je eerste projecten:

• Een tas met een eenvoudig motief, zoals een blad of een geometrische vorm.
• Een reeks kaarten op dik papier. Je maakt in één middag tien dezelfde kaarten.
• Een kussenhoes met een herhalend patroon.
• Een set theedoeken met dezelfde print. Een mooi cadeau.
• Een shirt met je eigen tekening. Print eerst op een oud shirt om te oefenen.
• Een tekening of lettertype voor een poster of een wandbord, gedrukt op papier.

Welk motief je ook kiest: begin met een vorm en één kleur. Twee kleuren kunnen daarna door een tweede scherm. Let er dan op dat het tweede scherm precies op het eerste valt.

Veelgemaakte fouten bij zeefdrukken

Als je eerste print niet lukt, ligt het meestal aan een van deze dingen.

De inkt loopt onder het sjabloon. Het sjabloon zit niet vast of de randen zijn niet afgeplakt. Plak alles goed af, ook de binnenrand van het raam.

De print is vlekkerig of onvolledig. Je hebt te weinig inkt of te weinig druk gebruikt, of het scherm lag niet plat. Schep iets meer inkt en trek de rakel in een rustige beweging.

De print is te dik. Dan heb je te veel inkt gebruikt of te hard gedrukt. Het wordt een plakkerige laag die gaat scheuren. Doseer minder.

De openingen lopen dicht. Er zit droge inkt in het gaas. Wacht niet te lang tussen de prints, of maak het scherm schoon met warm water en een zachte borstel. Volgens Dharma Trading wast je stofinkt direct na de laatste print uit met warm water en een zachte borstel.

De print gaat er in de was af. Je hebt niet lang genoeg gefixeerd of de stof kon de hitte niet aan. Fixeer langer, en test eerst op een restje stof.

De stof schuift. Plak de stof met tape op de tafel. Een schuivende stof geeft een dubbele rand.

Maak het scherm dus direct na het printen schoon. Gedroogde inkt is veel moeilijker te verwijderen.

Zeefdrukken kopen, workshops en kunst

Zoek je naar zeefdrukken kopen? Dat kan twee dingen betekenen: materiaal kopen om zelf te printen, of een zeefdruk als kunstwerk.

Materiaal. Schermen, rakels en stofinkt vind je in hobbywinkels en bij leveranciers van kunstenaarsbenodigdheden. Begin met een klein setje. Een duur scherm of een uitgebreide kit heb je pas nodig als je merkt dat je het vaak gebruikt.

Kunst. Een zeefdruk als kunstwerk is vaak gedrukt in een beperkte oplage. Bij een bekende kunstenaar zoals Herman Brood, van wie veel zeefdrukken in omloop zijn, is het slim om te letten op echtheid. Vraag naar een certificaat of de herkomst van het werk voordat je koopt. Dit is algemeen advies en geen oordeel over een bepaald werk.

Workshops. Wil je eerst proberen voordat je investeert? Een workshop is een prima manier. Zoek in je eigen regio naar een grafische werkplaats, een kunstenaarsvereniging, een buurthuis of een creatieve cursusaanbieder. Ze hebben vaak schermen en inkt en ze helpen je op weg met een eigen print. Controleer wel het actuele aanbod en de prijs vóór je boekt.

Veelgestelde vragen over zeefdrukken

Verder lezen over textiel verven en printen

Tie dye is een manier van textiel verven waarbij je de stof eerst binnen een patroon vouwt, bindt of afknelt en pas daarna kleurt. Waar de stof strak zit, komt de verf niet. Zo ontstaan spiralen, strepen en cirkels. Voor een eerste keer heb je een wit katoenen kledingstuk, fiber-reactive verf, soda ash, elastiekjes en handschoenen nodig.

Tie dye lijkt een kinderknutsel, maar het is een oude techniek met veel varianten. Het resultaat hangt vooral af van drie dingen: de stof, de verf en de manier waarop je vouwt. In deze gids krijg je het overzicht. Je leest hoe tie dye ontstond, welke verf bij welke stof past, welke technieken bij welk patroon horen, hoe je natuurlijke kleurstoffen gebruikt en waar je op let als je een tie dye set of kit koopt. Wil je direct aan de slag met een kledingstuk? Volg dan ons stappenplan voor een tie dye shirt. Tie dye is onderdeel van macramé, weven en textiel.

Wat is tie dye en hoe ontstond het?

Tie dye is een resist-techniek: je zorgt dat een deel van de stof de verf niet opneemt. Op de Nederlandse Wikipedia staat dat de stof met stevige knopen wordt vastgebonden of dat delen worden samengebundeld voordat de stof in een verfbad gaat. Op de afgebonden plekken dringt de verf niet door en dat levert het patroon op.

Het idee is veel ouder dan de hippies. Volgens de Engelse Wikipedia over tie-dye wordt in Japan sinds de 8e eeuw shibori gemaakt, waarbij stof wordt gestikt, gebonden en geplooid voor kimono’s en obi’s. In West-India is bandhani een vorm van tie dye, en in West-Afrika werken de Hausa en de Yoruba al eeuwenlang met resist-technieken, zoals indigo rond Kano en adire in Zuidwest-Nigeria.

Het moderne, felgekleurde tie dye werd pas eind jaren zestig een modeverschijnsel. Beide Wikipedia-pagina’s noemen artiesten als Janis Joplin en John Sebastian die het populair maakten. Door betaalbare verf kon iedereen een T-shirt zelf een eigen uiterlijk geven. Dat is nog steeds de kracht van tie dye: weinig materiaal, veel eigen keuze.

Wil je weten hoe dit zich verhoudt tot verwante technieken? Bij batik gebruik je was om delen af te dekken, bij tie dye gebruik je knopen, vouwen en elastiek. Beide technieken werken met een afweerpatroon, alleen het middel verschilt.

Stof en verf: wat heb je nodig voor tie dye?

De stof en de verf bepalen hoe goed tie dye lukt. Begin met een wasbare, natuurlijke vezel en een verf die daarbij past.

Welke stof kies je voor tie dye?

Katoen is de beste keuze voor beginners. Het neemt verf makkelijk op, is goedkoop en wasbaar. Een wit of gebroken wit T-shirt, een doek of een tote bag is een goede eerste stap.

Linnen, hennep en viscose werken ook goed. Volgens de Engelse Wikipedia bindt fiber-reactive verf bij een hoge pH permanent aan cellulosevezels zoals katoen, hennep, rayon en linnen.

Zijde en wol zijn eiwitvezels. Daarvoor heb je zure verf nodig, en soda ash is te agressief. Dharma Trading adviseert voor zijde en wol bij fiber-reactive verf maar de helft aan soda ash en een inwerktijd van niet meer dan 4 tot 6 uur. Voor een eerste keer kies je liever katoen. Met een wit katoenen shirt zie je ook meteen het volle effect van de kleuren.

Polyester en nylon nemen fiber-reactive verf niet goed op. Een kledingstuk van 100 procent polyester wordt dus nauwelijks gekleurd. Een katoenmengsel met veel polyester geeft een bleek resultaat.

Was de stof altijd eerst. In de fabriek zit er vaak een appretuur of olie op, en dat houdt verf tegen. Dharma Trading adviseert de stof vooraf te wassen in heet water met een speciaal wasmiddel.

Welke verf gebruik je voor tie dye?

Er zijn grofweg vier soorten verf. De keuze bepaalt hoe fel en hoe blijvend je resultaat is.

Fiber-reactive verf

Dit is de meest gebruikte verf voor tie dye op katoen, en het is relatief veilig en eenvoudig, zo vat de Engelse Wikipedia samen. De verf bindt chemisch met de vezel zodra de pH hoog genoeg is. Daarom gebruik je soda ash (natriumcarbonaat): dat verhoogt de pH en start de reactie. Je mengt het in de verf of laat de stof er vooraf in weken.

Het resultaat is een felle kleur die na wassen blijft zitten. De meeste tie dye sets in winkels werken op deze manier, ook al heet het soms anders op de verpakking. Dit is de verf die we voor beginners aanraden.

Huishoudelijke verf

Huishoudelijke verf, zoals Rit, was populair in de jaren zestig, maar is volgens de Engelse Wikipedia minder kleurvast. Je kunt hem gebruiken voor een egaal gekleurd kledingstuk, maar voor scherpe tie dye patronen met meerdere kleuren is hij minder geschikt.

Zure verf

Zure verf is voor eiwitvezels (zijde, wol) en nylon. Volg hierbij de gebruiksaanwijzing van de verf, want de werkwijze verschilt van fiber-reactive verf. Voor wol of zijde is dit de weg.

Vatverf, zoals indigo

Vatverf vraagt om een chemische reductie en is daardoor vooral voor gevorderden. Indigo is een bekend voorbeeld. Zie het als een volgende stap, niet als een start.

Acrylverf op textiel

Je kunt ook textiel verven met acrylverf, mits je een textielmedium toevoegt of speciale textielverf gebruikt. Dat is geen tie dye in de klassieke zin, maar het werkt wel voor schilderen op stof met een kwast. Gewone acrylverf zonder medium wordt stug en kan scheuren.

De bekendste tie dye technieken

Elke vouw geeft een eigen patroon. Een korte uitleg van de vijf technieken die je het meest tegenkomt.

De spiraal

De klassieker. Leg het kledingstuk vlak, pak het midden met je vingers vast en draai tot de stof een platte schijf vormt, als een cinnamon roll. Bind de schijf met drie of vier elastiekjes kruislings, zodat je taartpunten krijgt. Elke taartpunt geef je een eigen kleur. Resultaat: een draaiende regenboog vanuit het midden.

De bullseye

Pak de stof in het midden vast en trek het omhoog tot een lange sliert, met de rest die eromheen valt. Bind elastiekjes op verschillende hoogtes. Door elke zone een andere kleur te geven, krijg je ringen als een schietschijf.

Strepen

Vouw de stof harmonicavormig, als een waaier, en bind elastiekjes met regelmatige tussenruimtes. Wil je verticale strepen, vouw dan van onder naar boven. Wil je diagonaal, vouw dan schuin. De afstand tussen de elastiekjes bepaalt de breedte van de strepen.

Crumple

Frommel de stof zonder vast plan tot een bal, en bind er een of twee elastiekjes omheen. Het resultaat is een onregelmatig, marmerachtig patroon met veel kleurovergangen. Dit is de makkelijkste techniek voor een eerste keer, omdat je niets fout kunt doen.

Plooien en pakken

Vouw de stof in kleine plooien, en vouw die plooien weer dubbel tot een vierkant of een driehoek. Bind het pakketje en dip of spuit. Zo krijg je geometrische patronen, zoals ruiten en diamanten.

Wil je meer weten over technieken uit andere culturen? Batik air en batik stof laten zien hoe patronen met was en met water kunnen ontstaan.

Tie dye stap voor stap en kleuren kiezen

De stappen in het kort

Het volledige stappenplan met een shirt vind je in onze uitleg over een tie dye shirt. Dit is de korte versie, gebaseerd op de instructies van Dharma Trading.

1. Was de stof in heet water met wasmiddel en laat hem nat.
2. Week in soda ash. Dharma noemt 1 kopje (8 oz.) soda ash per gallon warm water, en 5 tot 15 minuten weken. Wring de stof uit tot hij nat is maar niet druipt.
3. Vouw en bind met elastiekjes in het gekozen patroon.
4. Meng de verf volgens de verpakking en breng hem aan met knijpflessen of kwasten. Spuit in de plooien en draai het om voor de andere kant.
5. Laat intrekken in een plastic zak, op een warme plek. Dharma noemt minimaal 4 uur, liefst 24 uur voor de felste kleuren. Onder de 21 graden duurt het langer.
6. Spoel uit in koud stromend water met de elastiekjes er nog om. Haal ze dan los en spoel in warm water tot het water vrij helder is.
7. Was apart op de heetste stand die de stof aankan.

Draag altijd handschoenen en een stofmasker bij het mengen en werken met soda ash en verfpoeder. Dharma benadrukt dat uitdrukkelijk.

Zo werk je veilig en schoon

Werk buiten of op een tafel met plastic eronder, want knijpflessen morsen. Draag oude kleren en handschoenen, en houd verf, soda ash en voedsel uit elkaars buurt. Zet je kledingstukken op een rooster of in een bak, zodat ze niet in de overtollige verf liggen. Bewaar het restje verf niet in drinkflessen, ook niet als je ze afplakt.

Zo verzorg je je tie dye

Was je tie dye de eerste paar keer apart, zodat resten verf niet op ander wasgoed terechtkomen. Hang het kledingstuk daarna op in de schaduw en strijk het eventueel op de stand die bij de stof past, met een doek ertussen om de kleuren te beschermen. Heb je meerdere kleuren op een stuk, wissel dan niet meteen tussen de heetste en de koudste was, want dat vraagt meer van de vezel. Een goed ingetrokken kleur blijft vaak jaren mooi, maar fel zonlicht kan het wel doen verbleken.

Kleuren kiezen: wat past bij elkaar?

Kleuren in tie dye lopen in elkaar over. Daarom is de keuze belangrijk.

Buren op de kleurencirkel (blauw en groen, rood en oranje) lopen mooi in elkaar over en geven een rustig resultaat.

Tegenovergestelden (blauw en oranje, rood en groen) geven bij de overgang een troebel bruin of grijs. Houd bij tegenovergestelde kleuren een stukje wit ertussen.

Eén kleur in tinten (licht tot donkerblauw) oogt rustig en modern.

Beperk je tot drie kleuren bij je eerste tie dye. Teveel kleuren worden samen modderig.

Let op de volgorde. Begin met de lichtste kleur. Donkere verf bedekt licht, andersom werkt niet.

Je kunt ook kiezen voor een tie dye verf in vloeibare vorm of in poeder. Poeder houd je langer, maar je moet het zelf mengen. Gebruik bij een kit de bijgeleverde hoeveelheden.

Textiel verven met natuurlijke kleurstoffen

Je hoeft niet altijd met een kit te werken. Veel mensen willen textiel verven met koffie, thee, kurkuma, rode kool of planten. Dat kan, met een paar kanttekeningen.

Wat kan: thee en koffie geven bruine tinten, kurkuma geeft geel, rode kool geeft paars of blauw en bepaalde planten geven groen of oranje. Je kookt het materiaal met water en dompelt de stof erin.

De beperkingen: natuurlijke kleurstoffen zijn doorgaans minder wasecht en minder lichtecht dan fiber-reactive verf. In de praktijk vervaagt het resultaat in de loop van de tijd. Voor een kledingstuk dat vaak in de was gaat, is een chemische verf duurzamer. Dit is een algemene ervaringsregel, geen gemeten waarde.

Fixeren: veel natuurlijke kleurstoffen hebben een beitsmiddel nodig, zoals aluin, om beter aan de stof te blijven zitten. Zonder beits is de kleur snel weg.

Tips voor het eerste experiment:

• Gebruik een kleine lap wit katoen en maak eerst een proef.
• Weeg de stof en het kleurmateriaal, zodat je het kunt herhalen.
• Test eerst een hoekje op kleurechtheid door het nat te wrijven met een witte doek.

Heb je interesse in meer technieken voor het verven van kleding, zoals handmatig, met een kwast of in de wasmachine? Lees dan onze pagina over kleding verven.

Tie dye kopen en tie dye ideeën

Tie dye kopen: een set, een kit of losse spullen?

Veel mensen beginnen met een tie dye set of kit. Er zijn ook losse onderdelen te koop. Een paar punten om op te letten, zonder dat we een merk aanraden.

Wat zit er in een goede tie dye set? Verfflesjes of poeder in meerdere kleuren, soda ash of fixeermiddel, elastiekjes, handschoenen en een instructie. Een kit zonder handschoenen of fixeermiddel is niet compleet.

Voor welke vezel is de set? Kijk of de verf geschikt is voor katoen. Sets voor wol of zijde werken anders.

Hoeveel kledingstukken kun je ermee verven? Op de verpakking staat meestal een aantal. Een kleine set verft vaak twee tot vier T-shirts. Reken liever iets ruimer.

Waar kun je tie dye kopen? Tie dye verf en tie dye stof vind je bij hobbywinkels, textielwinkels, grote winkelketens en webwinkels. Zoek je specifiek naar tie dye verf of wil je tie dye kopen, vergelijk dan op inhoud in plaats van alleen op prijs. Een wit katoenen shirt om te verven koop je bij een kledingzaak, een groothandel voor textiel of een webwinkel.

Losse spullen kopen is voordeliger als je vaker verft. Je hebt dan verf, soda ash, handschoenen en elastiekjes nodig.

Tie dye ideeën: wat kun je verven?

Meer dan een T-shirt. Een aantal ideeën, van makkelijk tot uitdagend.

• T-shirts en sweaters. De klassieker, ook voor een tie dye jurk of rok in katoen.
• Tote bags en kussenhoezen. Plat en makkelijk te vouwen, en een mooi cadeau.
• Sokken en onderbroeken van katoen, voor een snelle proef.
• Servetten en theedoeken. Een setje in dezelfde kleuren maakt een tafel af.
• Babykleertjes en rompertjes. Gebruik hier alleen verf die geschikt is voor gebruik bij kinderen en spoel extra goed uit.
• Sjaals en hoofddoeken van katoen of viscose.
• Een kleed of een gordijn. Een groot stuk vraagt om een emmer of teil en een lange inwerktijd.
• Gordijnen en lampenkappen met een lichte stof.

Wil je patronen printen in plaats van verven? Dan is zeefdrukken een goed alternatief, dat een scherp, herhaalbaar beeld geeft.

Veelgemaakte fouten bij tie dye

1. Niet wassen vooraf. Olie en appretuur houden verf tegen. Was altijd eerst.

2. De stof niet nat of niet in soda ash. Een droge stof neemt ongelijk op. Fiber-reactive verf heeft een hoge pH nodig om aan de stof te binden.

3. Te weinig verf. Wit tussen de plooien betekent dat de verf er niet kwam. Spuit in elke plooi en draai het kledingstuk om.

4. Te kort laten intrekken. Een inwerktijd van minder dan 4 uur geeft bleke kleuren. Wacht liever 24 uur.

5. Te snel uitspoelen met warm water. Spoel eerst koud, met de elastiekjes er nog om, zodat de verf niet uitloopt over de witte delen.

6. Alle kleuren gebruiken. Je krijgt bruin. Kies er drie.

7. Meteen bij andere was. Was het eerste keer apart, omdat er nog verf uit kan komen.

Veelgestelde vragen over tie dye

Verder lezen

Kleding verven kan thuis met een emmer of in de wasmachine, maar alleen de stof bepaalt hoe goed het lukt. Katoen en linnen nemen verf het best op. Polyester verft nauwelijks. Lees dus eerst het label, kies verf voor de vezel die erin zit en volg de aanwijzing op de verpakking.

Een versleten zwart shirt, een witte blouse met een vlek, een broek die je niet meer draagt: met een paar uur werk en een bakje verf krijgt het een tweede leven. In dit artikel lees je welke stoffen je kunt verven, welke methoden er zijn, hoe je kleding verft zonder wasmachine, en wat je kunt doen met koffie, thee en andere natuurlijke middelen.

Welke kleding kun je verven?

De vezel in je kledingstuk bepaalt of verven lukt. Kijk op het wasetiket en op de samenstelling. Op het label staat bijvoorbeeld 100% katoen of 60% katoen en 40% polyester.

Scientific American liet in een proef zien hoe groot dat verschil is. In de proef met verschillende stoffen kleurden linnen en 100% katoen het donkerst. Polyester bleef bijna wit, en stof met een mengsel van vezels kleurde zichtbaar, maar minder donker. De reden: de kleurstoffen in die proef vormen een blijvende binding met cellulose, de bouwstof van katoen en linnen. Polyester kun je alleen verven met een ander soort kleurstof en veel hitte.

Wikipedia geeft hetzelfde beeld vanuit de kleurstofindeling. Voor katoen bestaan reactieve en directe kleurstoffen, en vat- en reactieve kleurstoffen geven daar een uitstekende wasbestendigheid. Voor polyester gebruikt men dispergeerkleurstoffen, voor nylon, wol en zijde zuurkleurstoffen. Dat zijn geen verven die je in een gewone wasmachine gebruikt.

In de praktijk betekent dat:

• Goed te verven: katoen, linnen, hennep en andere plantaardige vezels. Ook wol en zijde zijn te verven, maar met verf die voor die vezels bedoeld is. Wol en zijde zijn gevoelig voor hitte, dus lees de verpakking.
• Half te verven: katoen met een beetje polyester of elastaan. De kleur wordt lichter dan op de verpakking, omdat alleen de natuurlijke vezels de verf opnemen. Dat zie je ook aan de naden: de draad van polyester blijft licht.
• Niet te verven met gewone kledingverf: 100% polyester, nylon en acryl.

Kleur en uitgangspunt tellen ook mee. Verf werkt als een laag over de bestaande kleur. Een wit of lichtgrijs shirt neemt de kleur zoals hij op de verpakking staat. Een gele blouse die je blauw verft, wordt groen. Wil je een lichte kleur over een donkere leggen, dan gaat dat niet met verf: dan moet je eerst ontkleuren.

Kies bovendien kleding zonder bijzondere afwerking. Een waterafstotende coating, een strijkvrij laagje of een opdruk van plastic neemt geen verf op. Je ziet dat achteraf als vlekkerige of lichte plekken. Een opdruk blijft dus gewoon in de oude kleur staan.

Wat heb je nodig om kleding te verven?

Voor kleding verven in de wasmachine of in een emmer heb je weinig nodig, maar sla je de voorbereiding over, dan zie je dat terug in de kleur.

De verf. Er zijn twee soorten voor thuis. Machinewasverf zit meestal in een pakje of capsule die je in de trommel legt. Handverf is poeder dat je oplost in een emmer of pan. Merken als Dylon maken beide, en je vindt ze bij de drogist, zoals bij Kruidvat, of in een hobbywinkel. Welke verf bij je kledingstuk past, staat op de verpakking. Volg dus altijd de verpakking voor hoeveelheid verf per kilo stof en de juiste temperatuur.

Zout of een fixeermiddel. Sommige verf heeft zout nodig om te hechten. In de proef van Scientific American ging er een eetlepel zout in de verfoplossing. Bij andere verf zit het zout al in het pakje. Kijk dus op de verpakking.

Handschoenen, schort en bescherming. Verf spettert en kleurt je handen, het aanrecht en je wasmachine. Dek de werkplek af met een oud laken of plastic. Draag rubberen handschoenen. Poedervormige verf kan stof geven, dus werk bij poeder met een raam open en meng voorzichtig.

Een emmer of pan. Gebruik een emmer die je alleen voor verf gebruikt. Wil je verwarmen, dan is een roestvrijstalen pan geschikt, maar gebruik die daarna niet meer voor eten.

Een lepel om te roeren. Hout kleurt blijvend en is daarom ideaal voor een vaste verflepel.

Verder. Een weegschaal voor het droge gewicht van je kleding, een maatbeker, warm water en wasmiddel voor de nabehandeling.

Weeg je kleding droog voordat je begint. De verpakking geeft aan hoeveel stof je met één pakje kunt verven, uitgedrukt in kilo’s droog gewicht. Verf je meer stof dan op het pakje staat, dan wordt de kleur lichter en minder egaal.

Kleding verven in de wasmachine

Kleding verven in de wasmachine is de makkelijkste manier voor grote stukken of meerdere kledingstukken van dezelfde kleur. Het resultaat is meestal gelijkmatig, omdat de trommel de stof de hele tijd beweegt.

1. Was de kleding eerst. Vuil, vet en wasverzachter houden verf tegen. Was het kledingstuk zonder wasverzachter. Laat het vochtig, want vochtige stof neemt gelijkmatiger op.
2. Lees de verpakking van de verf. Daar staat hoeveel stof je mag verven en op welke temperatuur. Veel machinewasverf werkt met een volledig katoenprogramma op 40 graden. Gebruik wat de verpakking zegt.
3. Doe de kleding in de trommel en voeg de verf toe. Leg de kleding losjes in de trommel, niet opgepropt, zodat elke plek aan de verf kan komen. Voeg de verf toe volgens de verpakking.
4. Draai het programma. Doe de verf niet in het wasmiddelvakje als de verpakking dat niet zegt. Laat het programma helemaal doorlopen.
5. Was nog een keer, nu met wasmiddel. Dat spoelt overtollige verf eruit. Veel fabrikanten schrijven dit voor.
6. Draai een lege wasbeurt. Verf kan sporen in de trommel en het rubber achterlaten. Een lege wasbeurt met wasmiddel op hoge temperatuur haalt dat weg. Veeg het rubber en de lade meteen na met een natte doek.

Controleer vooraf of je wasmachine geschikt is. Sommige fabrikanten raden het af in de gebruiksaanwijzing. Kijk in het boekje van je machine. Wil je geen risico lopen, dan is een emmer de veilige keuze.

Kleding verven zonder wasmachine

Kleding verven zonder wasmachine kan met een emmer, een pan of een afwasbak. Je hebt meer controle, gebruikt vaak minder verf en je machine blijft schoon.

1. Maak de stof vochtig en leg de verf klaar. Los het poeder op in warm water, volgens de verpakking. Roer het goed door, zodat er geen klontjes zijn. Klontjes geven vlekken.
2. Doe de kleding in de emmer. Gebruik genoeg water, zodat het kledingstuk vrij kan bewegen. Te weinig water geeft vlekken en strepen.
3. Roer regelmatig. In de eerste minuten het vaakst, daarna zo’n elke tien minuten. De exacte duur staat op de verpakking. Hoe langer de stof in het bad ligt, hoe dieper de kleur.
4. Spoel uit. Spoel eerst met lauw water, daarna steeds koeler tot het water helder blijft.
5. Was en droog. Was het kledingstuk apart met een mild wasmiddel en laat het in de schaduw drogen.

Kleding verven in een emmer is ook de beste manier voor kleine stukken, zoals een sjaal, een tas of een tafelkleed. Wil je een patroon in plaats van een egale kleur, dan kun je de stof eerst vouwen of binden. Dat is tie dye, en voor shirts staat er een apart stappenplan voor een tie dye shirt.

Kleding verven met natuurlijke materialen

Kleding verven met natuurlijke materialen is populair, en terecht: het is zachter voor het milieu en je krijgt aardse tinten. Maar het werkt anders dan met kledingverf, en de verwachtingen moeten kloppen.

Wikipedia onderscheidt bij natuurlijke kleurstoffen twee soorten. Sommige binden direct aan de vezel, zoals indigo. De meeste plantaardige kleurstoffen hebben een beitsmiddel nodig, een zout of plantaardige stof die kleurstof en vezel aan elkaar bindt. Historisch waren aluin en ijzer de bekendste. Voor katoen en linnen is het gebruikelijk om eerst een looistof te gebruiken en daarna een aluminiumzout. Wol en zijde beitst men meestal met aluin.

Dat verklaart waarom een kopje koffie of een zak thee niet hetzelfde doet als een pakje kledingverf. Beide geven een warme beige of bruine tint op lichte katoen of linnen. Zonder goede beits is de kleur minder wasbestendig, want zo’n kleurstof hecht minder goed aan de vezel. Reken dus op een zachte kleur die in de loop van de wasbeurten vervaagt.

Kleding verven met koffie of thee. Zet een grote pot sterke koffie of thee, laat de stof een paar uur tot een nacht erin weken en spoel daarna uit. Dit zijn richtwaarden uit de praktijk, geen vaste recepten. Een gebruikte theezak of koffiedik gaat net zo goed. Gebruik een lichte stof van katoen of linnen en verwacht een crèmekleur tot lichtbruin. Voor een diepere kleur moet je langer laten trekken of sterker zetten.

Kleding verven met plantaardig materiaal. Uiendoppen, avocadopitten en schillen zijn bekende keukenrestanten die mensen gebruiken. Wikipedia noemt uiendoppen als historische bron van geel en groen, en voor de huidige proef is het aan te raden om op een proeflapje te beginnen. Kook het plantaardig materiaal een tijd in water, zeef het en laat je beitste stof erin liggen.

Wat niet werkt. Wikipedia noemt bessen, rode kool, bieten, spinazie, zwarte bonen en de meeste bloemen als vluchtige kleurstoffen. Hun kleur vervaagt of spoelt uit en laat zich ook met beits niet goed vastzetten. Een heldere roze kleur uit bieten is dus meestal na een paar wasbeurten verdwenen.

Wil je een duurzame blauwe kleur, dan is indigo de klassieker. Wikipedia noemt het een directe kleurstof die zonder beits een goede kleur geeft. Werk je liever met was om patronen te maken, lees dan over batik.

Kleur kiezen en veelgemaakte fouten

De meeste teleurstellingen zijn te voorkomen. Dit zijn de vijf die het vaakst voorkomen.

Je gaat van donker naar licht. Verf maakt een kledingstuk donkerder of gekleurder, nooit lichter. Wil je een donker shirt lichter maken, dan moet je eerst ontkleuren. Er bestaan ontkleurmiddelen voor, maar bij ontkleuren werk je altijd met een product dat kleur uit de stof haalt. Zoek je naar kleding verven met bleek, dan geldt: bleek haalt kleur weg in plaats van er kleur in te brengen. Dat is risicovol voor de stof, en veel kleuren worden niet wit maar geel of roestkleurig. Bleek past alleen bij witte katoen, en het is nooit een verfmiddel.

De kleur wordt anders dan op de verpakking. De kleur op het pakje geldt voor witte stof. Op een gekleurde stof krijg je een mengkleur. Kijk dus naar de kleur van je kledingstuk als je een tint kiest, en test op een lapje.

Er blijven lichte plekken. Dat komt door opgepropte stof, te weinig water of te weinig roeren. Geef de stof ruimte. Bij naden en dikke zomen blijft vaak een lichtere lijn, omdat de naaigaren vaak van polyester is.

De kleur loopt uit. Dat gebeurt als de verf niet goed is uitgespoeld of niet is vastgezet. Spoel tot het water helder blijft en was apart.

Je verft te veel stof tegelijk. Houd je aan het gewicht op de verpakking. Dat staat er niet voor niets.

Een laatste tip: begin klein. Verf eerst een oude zakdoek of een lapje van een oud shirt als proef, dan zie je welke kleur je krijgt voor je een kledingstuk gebruikt dat je lief is.

Verzorging na het verven

Nieuw geverfde kleding heeft wat aandacht nodig. De eerste weken zit er nog wat losse verf in de vezel.

• Was de eerste drie of vier keer apart, met een mild wasmiddel en op lage temperatuur.
• Laat de stof in de schaduw drogen. Zon bleekt veel kleuren.
• Gebruik geen bleekmiddel en geen wasmiddel met bleek.
• Keer donkere kleding binnenstebuiten voor de wasmachine.
• Houd rekening met kleurafgifte in het begin, vooral bij donkere en felle kleuren.

Natuurlijke kleurstoffen zijn gevoeliger. Was die kleding met de hand of op een koud programma en gebruik een mild wasmiddel.

Veelgestelde vragen over kleding verven

Verder lezen over textiel verven en printen

Batik is een techniek waarbij je de tekening met was op stof zet en daarna de stof verft. De was houdt de verf tegen, dus de gewaxte delen blijven in de kleur van de stof zelf. Haal je de was er daarna uit, dan zie je het patroon in lichte lijnen en vlakken op een gekleurde ondergrond.

Dat klinkt eenvoudig, en de basis is het ook. Toch is het een van de oudste en meest verfijnde manieren om stof te versieren. In dit artikel lees je wat batik precies is, waar het vandaan komt, wat het verschil is tussen handwerk en stempelwerk, en hoe je het thuis zelf probeert met materialen die je makkelijk vindt.

Wat is batik precies?

Het is een reservetechniek. Je zet op de plekken die je niet gekleurd wilt hebben een laagje was, en je dompelt de stof in verf. De was dringt in de vezels en laat daar geen kleurstof door. Dat principe heet een reserve, en het werkt bij elke techniek waarbij je iets afdekt voordat je verft.

UNESCO beschrijft Indonesische batik als handgeverfd katoen en zijde, waarbij makers met stippen en lijnen van hete was patronen op de stof tekenen. Wil je meerdere kleuren, dan laat je de stof in de eerste kleur trekken en haal je de was met kokend water weg. Daarna herhaal je het proces met nieuwe was en een nieuwe kleur. Een doek met veel kleuren vraagt dus veel rondes werk.

Het woord komt van het Javaans. De Nederlandstalige Wikipedia verbindt het met de betekenis “veel puntjes”. Dat past bij de manier waarop veel patronen zijn opgebouwd: uit kleine stippen en fijne lijntjes die samen een vlak of een bloem vormen.

Je kunt de techniek makkelijk verwarren met andere manieren van verven. Bij tie dye bind en vouw je de stof, zodat de verf niet overal komt. Met was kun je veel fijnere vormen maken: een lijn van een halve millimeter, een bloemblad, een gezicht.

Waar komt batik vandaan?

De techniek komt vooral uit Indonesië, en daar met name van Java. In Nederland is de techniek vooral bekend geworden door het koloniale verleden. De Nederlandstalige Wikipedia schrijft dat gebatikte stoffen de Nederlandse katoenindustrie inspireerden tot nieuwe, kleurrijke druktechnieken, en dat die stoffen naar Nederlands-Indië werden geëxporteerd.

Het bekendste voorbeeld is Vlisco uit Helmond. Het bedrijf begon in 1846 en maakte vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw imitatiebatik die het naar Nederlands-Indië exporteerde. Met rolldruk kon het de uitstraling van batik met veel minder werk nabootsen. Indonesische kopers vonden de stoffen volgens Wikipedia te gelijkmatig. Na een invoerverbod voor imitatiebatik zocht het bedrijf een andere afzetmarkt, en West-Afrika werd een belangrijke afnemer. Daar kennen mensen de stoffen nu als wax print.

Wil je meer weten over die stoffen als materiaal? Lees dan het stuk over batik stof: welke soorten er zijn, hoe je ze herkent en wat je ermee kunt maken.

In Indonesië zelf is het veel meer dan versiering. UNESCO noemt dat baby’s in een batikdoek worden gedragen met symbolen die geluk moeten brengen, dat er speciale batik is voor bruiloften en zwangerschapsfeesten, en dat overledenen in batik worden gewikkeld. Dagelijkse patronen draagt men op kantoor en op school. De erkenning uit 2009 gaat daarom over meer dan een techniek: het gaat om een cultuur waarin kleur en patroon een betekenis hebben.

Batik tulis, batik cap en gedrukte batik

Als je batik koopt of bekijkt, kom je al snel drie begrippen tegen. Ze zeggen iets over hoe de stof is gemaakt.

Batik tulis is het handwerk. De maker tekent met een canting: een houten handvat met een klein metalen bakje voor gesmolten was, volgens het Australian Museum. Door het tuitje loopt een dunne lijn was op de stof. Elke lijn is met de hand gezet, dus geen twee doeken zijn precies hetzelfde.

Batik cap wordt met een stempel gemaakt. De koperen stempels, cap genoemd, drukken een herhalend patroon van was op de stof. Dat gaat veel sneller en is dus goedkoper. Sommige makers combineren beide technieken: de stempel voor het hoofdpatroon, de canting voor de fijne details.

Gedrukte stof heeft het patroon met een machine opgedrukt gekregen. Daar zit geen was in. Het ziet er vaak mooi uit, maar het is een afdruk, geen reserve.

Zo herken je het verschil in de praktijk:

• Bekijk de achterkant. Bij echt wasreservewerk dringt de kleur vaak door aan beide kanten. Bij een afdruk is de achterkant meestal bleker of wit.
• Kijk naar de lijnen. Handwerk heeft kleine onregelmatigheden, bij een stempel herhaalt een motief zich exact.
• Zoek fijne barstjes. Waar de was brak, kan de verf er een beetje in lopen. Dat levert dunne adertjes op, die juist gewaardeerd worden.

Zo wordt het gemaakt: de stappen

Het Australian Museum beschrijft het traditionele proces op Java. Het is een goed model voor wat je thuis kunt doen, ook al werk je eenvoudiger.

1. De stof voorbereiden. De stof wordt gewassen en gekneed. Daarna komt er een laagje olie en een pasta van rijst of cassave op, zodat de was straks niet te diep in de vezels trekt.
2. Tekenen met was. De was, in het Javaans malam, is van oudsher gemaakt van bijenwas. Je verwarmt hem en brengt hem met een canting of stempel op de stof.
3. Verven. De stof gaat in het verfbad. Op Java gebruikte men van oudsher natuurlijke kleurstoffen, vaak uit planten.
4. Drogen en fixeren. De stof droogt met de was er nog op, waarna een fixeerbad de kleur vastzet.
5. Spoelen. Men spoelt met lauw water, zodat de was niet smelt.
6. Herhalen. Voor elke nieuwe kleur komt er nieuwe was en een nieuw verfbad. Gebarsten was levert een eigen effect op.
7. Was verwijderen. Aan het eind schraapt men de was eraf en kookt men de stof om de rest te verwijderen.

De naam van die laatste stap is eigenlijk de kern van het vak: je ziet pas wat je hebt gemaakt als de was weg is.

Zelf batikken thuis

Wat heb je nodig?

Thuis hoef je niet te werken als op Java. Met een paar basismaterialen maak je een eerste proefstuk dat er leuk uitziet. Dit zijn richtwaarden uit de praktijk, geen vaste regels.

Stof. Kies wit of naturel katoen of linnen. Was de stof eerst, zonder wasverzachter, zodat appretuur en vet eruit zijn. Een stuk van 50 bij 50 centimeter is genoeg voor een eerste proef.

Was. Bijenwas werkt traditioneel goed. Veel hobbymakers mengen bijenwas met paraffine: de paraffine geeft barstjes, de bijenwas houdt de stof beter vast. Meng bijvoorbeeld ongeveer evenveel van beide. Ga niet uit van een vast recept: probeer eerst op een lapje.

Verwarmen. Smelt de was au bain-marie in een oude pan of in een elektrische wasketel. Werk nooit boven open vuur met hete was, want was kan vlam vatten. Laat de pan niet onbeheerd staan.

Tekengereedschap. Een canting vind je bij hobbyzaken en online. Het kan ook met een penseel, een stempel van hout of metaal, een uitgesneden aardappel of een koekjesvorm. Zoek je stempels om te kopen, dan zijn koperen cap-stempels de klassieke keuze, maar hobbystempels van hout of schuim werken voor een eerste poging ook.

Verf. Gebruik een verf die in koud water werkt, bijvoorbeeld een kleurstof voor katoen voor handverven. Heet verven is geen goed idee: de hete verfbaden smelten de was en je tekening loopt uit. Lees de verpakking voor de juiste hoeveelheid water en zout.

Verder. Een raam of frame om de stof te spannen, krantenpapier, handschoenen, schort, een strijkijzer en veel kranten of keukenpapier voor het strijken.

Stappenplan: je eerste proef in zes stappen

1. Span de stof. Zet de stof strak op een raam of leg hem op een plat vlak met een stuk karton eronder. Plak de randen vast met tape.
2. Teken eerst met potlood. Een vlakke, grote vorm werkt het best voor een eerste keer: een blad, een zon, een eenvoudige bloem.
3. Zet de was erop. Laat de was heet genoeg zijn dat hij helder en doorzichtig is, dan trekt hij mooi in. Is de was te koud, dan blijft hij als witte laag boven op de stof liggen en houdt hij de verf niet tegen. Werk rustig en veeg niet over natte plekken.
4. Verf. Maak het verfbad volgens de verpakking. Leg de stof erin tot hij de gewenste kleur heeft en laat hem daarna drogen, liefst plat.
5. Haal de was eruit. Leg de stof tussen kranten en strijk er met een warm strijkijzer overheen. De was trekt in het papier. Verwissel het papier tot er geen was meer in zit. Was je de stof daarna om resten weg te krijgen.
6. Fixeren en wassen. Volg de aanwijzing van de verfmaker. Was donkere kleuren de eerste keer apart.

Wil je meerdere kleuren? Begin dan met de lichtste kleur, bijvoorbeeld geel. Zet was op wat geel moet blijven, verf in blauw, en je krijgt groen waar geen was zit. Teken weer was op wat groen moet blijven, en verf een volgende kleur. Zo bouw je lagen op, van licht naar donker.

Veelgemaakte fouten

De meeste problemen bij een eerste batik hebben een van vier oorzaken.

De was is te koud. Een koude was zit als een witte korst boven op de stof. Hij trekt er niet in en houdt dus geen verf tegen. Je ziet dat achteraf aan lekkende lijnen. Verwarm de was tot hij glashelder is.

De was is te heet. Te hete was loopt uit en maakt dikke, vlekkerige lijnen. Houd de temperatuur laag en teken rustig.

De verf is te warm. Hete verf smelt de was. Gebruik koud of lauw water, tenzij de verpakking van je verf anders voorschrijft voor was.

Er zit te veel beweging in. Vouw de stof niet te vaak als de was erop zit. Elk vouwtje geeft een barst. Een paar barstjes zijn mooi, een heel net aan barsten niet altijd.

Een bijkomend punt: ventileer. Smeltende was kan gaan roken als hij te heet wordt. Werk met een raam open en laat de was nooit boven open vuur staan.

Ideeën: wat kun je maken?

Als je weet hoe het werkt, zijn de toepassingen eindeloos. Een paar ideeën:

• Een bandana of sjaal. Klein, snel klaar en makkelijk om te oefenen. Zoek je een batik bandana, dan maak je ook zelf een versie in een middag.
• Een tote bag. Een canvas tas is een stevig oppervlak. Gebruik een stempel voor een herhalend patroon.
• Een tafelkleed of kussenhoes. Een linnen tafelkleed met een gewaxte rand is een mooie klus als je de basis onder de knie hebt.
• Een overhemd of shirt. Wie kleding wil maken, begint het best met een katoenen shirt dat je al hebt. Kijk ook eens naar kleding verven voor wat je moet weten over stof en kleurvastheid.
• Een sarong. Een lange lap katoen met een bandpatroon, traditioneel te dragen of als strandkleed te gebruiken.
• Een wandkleed. Maak een grote lap met een enkel motief en hang hem op. Combineer hem desgewenst met macramé.

Zoek je een andere manier om patronen op stof te zetten? Kijk dan ook naar zeefdrukken: daar werk je met een scherm en inkt in plaats van was en verf.

Batik kleding kopen: waar let je op?

Veel mensen zoeken het niet om zelf te maken, maar om te dragen. Een batik overhemd voor heren, een jurk of een sarong kopen: het is handig om te weten waar je op let.

Vraag of het echte batik is of gedrukt. Verkopers vermelden dat vaak: tulis, cap, kombinasi (een mix van beide) of printed. Handwerk is duurder, en dat is logisch, want het kost veel tijd. Stempelwerk kan er ook prachtig uitzien en is voor kleding vaak voldoende.

Let verder op de stof. Katoen is comfortabel en wasbaar. Zijde is fijner en delicater. Was zulke kleding de eerste keren apart en op lage temperatuur, omdat de kleurstoffen kunnen uitlopen. Gebruik geen bleekmiddel.

Wie in Indonesië of op Bali stof koopt, kan beter naar een werkplaats of coöperatie gaan dan naar een standaard souvenirwinkel. Dan zie je het werk en kun je de maker vragen hoe de stof is gemaakt. Dat levert meestal een mooier verhaal op dan een stapel gedrukte stof.

Veelgestelde vragen over batik

Verder lezen over textiel verven en printen