Zeefdrukken is een printtechniek waarbij je inkt met een rakel door een fijn gaas op papier of stof drukt. Een sjabloon sluit het gaas af op de plekken waar geen inkt hoort. Alleen waar het gaas open is, komt de kleur op de stof. Voor elke kleur in je ontwerp gebruik je een eigen scherm.
Het mooie van zeefdrukken is dat je hetzelfde motief steeds opnieuw kunt maken, op een tas, een shirt, een kussenhoes of een vel papier. Je hebt geen dure machines nodig om te beginnen. In dit artikel lees je hoe de techniek werkt, wat je thuis nodig hebt, hoe je stap voor stap print en hoe je ervoor zorgt dat een print op textiel blijft zitten na de wasmachine.
Kort samengevat
- Een zeef is een gaas in een raam. Een sjabloon blokkeert het gaas, de rakel perst de inkt door de open delen.
- Per kleur heb je een eigen scherm nodig.
- Voor zeefdrukken thuis begin je met een papieren sjabloon of een uitgesneden vorm. Fotolak komt later.
- Op textiel gebruik je inkt voor stof en fixeer je de print met een strijkijzer of een andere warmtebron.
- Was geprinte kleding de eerste keer pas na het fixeren, en keer hem binnenstebuiten.
Wat is zeefdrukken?
Zeefdrukken, ook wel serigrafie genoemd, is een stencildruktechniek. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia spant men een fijn gaas van zijde, polyester of staal over een raam. Een sjabloon of lichtgevoelige laag zorgt ervoor dat het gaas op sommige plekken dicht zit. Daarna verspreidt men inkt met een rakel over het scherm. De inkt gaat door de open plekken heen en komt op het materiaal eronder. Wil je meer kleuren, dan herhaal je het proces met een nieuw scherm.
De Engelstalige Wikipedia over screen printing beschrijft de volgorde van het printen: je legt het scherm op het materiaal, giet inkt op het scherm, een vulbalk of rakel verdeelt de inkt, en daarna drukt de rakel het gaas tegen het materiaal en trekt hij erlangs. Als het gaas weer omhoogveert, blijft de inkt op het materiaal achter.
Een paar dingen die je kunt onthouden:
- Zeefinkt is dekkend. Daardoor kun je een lichte kleur op een donkere stof printen, wat bij veel andere technieken niet kan.
- De techniek komt volgens Wikipedia uit Japan, waar men fijnere stencilontwerpen maakte door zijde of haar als gaas te gebruiken.
- Het eerste patent op zeefdrukken werd op 11 juli 1907 toegekend aan Samuel Simon uit Manchester.
- Andy Warhol maakte de techniek populair als kunstvorm, en de roterende shirtpers uit de jaren zestig zorgde voor de T-shirtboom.
Zeefdrukken lijkt op andere manieren om textiel te versieren, maar het werkt anders. Bij batik reserveer je met was en verf je daarna de hele stof. Bij tie dye vouw en bind je de stof. Bij zeefdrukken lever je een scherp, herhaalbaar motief en bepaal je precies waar de kleur komt.
Zeefdrukken thuis: wat heb je nodig?
Voor zeefdrukken thuis heb je een handvol dingen nodig. Je hoeft niet alles in één keer te kopen.
Een scherm. Dat is een houten of aluminium raam met gaas. Voor een eerste proef is een scherm van ongeveer A4- of A3-formaat handig. Dat is een richtwaarde: groot genoeg voor een tas, klein genoeg om te hanteren.
Een rakel. Dit is een rubberen strip in een houten of metalen handvat. De rakel moet iets breder zijn dan je motief.
Inkt. Gebruik inkt die voor het materiaal is bedoeld. Voor papier is dat een andere inkt dan voor stof. Voor textiel kies je stofinkt.
Een sjabloon. Voor beginners werkt het eenvoudigst: een stuk papier waar je een vorm uit snijdt, of afplaktape. Later kun je met een lichtgevoelige emulsie werken.
Het materiaal. Een katoenen tas, een shirt, een kussenhoes of een stuk papier. Kies stof van katoen of linnen.
Een vlakke werkplek. Dek de tafel af met krantenpapier of een oud laken.
Tape, schaar, een lepel of paletmes en een doek. Voor het sjabloon, het scheppen van inkt en het schoonmaken.
Een strijkijzer. Voor het fixeren van stofinkt.
De fotoemulsiemethode is wat professionals vaak gebruiken. De Engelstalige Wikipedia beschrijft haar zo: je bedekt het scherm met een lichtgevoelige emulsie, laat het drogen, legt een transparant positief van je ontwerp op het scherm en belicht het met uv-licht. Het niet belichte deel spoel je uit, waardoor een negatieve stencil in het gaas overblijft. Voor een eerste keer is dat meer werk en meer materiaal dan nodig is. Begin dus met papier en tape.
Zeefdrukken voor beginners: stappenplan
Dit stappenplan werkt met een papieren sjabloon, het eenvoudigste voor zeefdrukken voor beginners.
- Kies een eenvoudig motief. Een blad, een cirkel, een ster, een eenvoudig dier. Vermijd heel dunne lijnen: die zijn met papier moeilijk te snijden en lopen dicht.
- Snij het sjabloon. Teken het motief op stevig papier en snij de vorm eruit met een scherp mesje. Je maakt dus een gat in de vorm van je motief.
- Bevestig het sjabloon. Plak het papier met tape aan de onderkant van het scherm, zodat de open vorm midden onder het gaas zit. Plak ook de randen van het gaas af. Anders loopt de inkt langs de rand van het raam.
- Leg het scherm op de stof. Leg de tas of het shirt plat op de werkplek. Stop er karton of papier in, zodat de inkt niet door naar de achterkant gaat. Leg het scherm erop, op de plek waar het motief moet komen. Laat een tweede persoon het scherm vasthouden als dat kan.
- Schep inkt bovenaan het scherm. Een streep inkt langs de bovenrand van het motief is genoeg. Begin met weinig, want meer kun je altijd toevoegen.
- Trek de inkt over het scherm. Zet de rakel in een lichte hoek en trek hem met matige druk één keer over het hele motief. Til het scherm daarna recht omhoog. Een tweede haal kan een egalere kleur geven, maar probeer eerst één.
- Laat de inkt drogen. Leg de print plat en laat hem drogen. Fixeer pas als de inkt droog is.
Maak je meer dan één print, was je het scherm dan niet tussendoor. Houd de inkt wel nat in het scherm, door af en toe een nieuwe streep te scheppen. Droge inkt in het gaas verstopt de openingen.
Zeefdrukken op textiel: stof, inkt en fixeren
Zeefdrukken op textiel vraagt wat meer aandacht dan op papier, omdat de print tegen wassen en wrijven moet kunnen.
De stof. Dharma Trading Co beschrijft in de gebruiksaanwijzing van Speedball-stofinkt dat je stof moet kiezen die hitte aankan van minstens 275 tot 375 graden Fahrenheit, dat is zo’n 135 tot 190 graden Celsius. Niet-poreuze stoffen zoals nylon raden ze af. Een stof met appretuur was je eerst, zodat de inkt hecht. Test een nieuwe stof altijd op een restje.
De inkt. Er zijn drie hoofdsoorten. De Engelstalige Wikipedia noemt plastisol als de meest gebruikte inkt voor kleding. Die moet uitharden bij ongeveer 150 graden Celsius. Inkten op waterbasis trekken in de stof en voelen zachter aan, maar kunnen in het scherm opdrogen. Ontkleurinkt haalt de kleurstof uit de stof en werkt het best op donkere, 100% katoenen stof. Die geeft sterke dampen af, dus ventileer goed. Voor thuis kies je meestal inkt op waterbasis voor stof.
Fixeren met een strijkijzer. Volgens dezelfde Speedball-instructie strijk je de gedroogde print op de hoogste droge stand die de stof niet schroeit, zonder stoom. Leg een doek of papier tussen strijkijzer en print, en strijk elke zijde ongeveer drie tot vijf minuten. Dat helpt de print bestand te maken tegen herhaald wassen. Test altijd eerst: is de print na een wasbeurt niet bestand, fixeer dan langer.
Wassen. Wacht met wassen tot de inkt is gefixeerd. Keer geprinte kleding binnenstebuiten, was op lage temperatuur en gebruik geen bleek.
Wil je eerst kleur op de stof en daarna een motief? Dat kan: verf de stof eerst, laat hem helemaal drogen en print er dan overheen. In het stuk over kleding verven lees je hoe je een kledingstuk een basiskleur geeft. Print je op een shirt dat je zelf hebt gemaakt, kijk dan ook naar het tie dye shirt als achtergrond.
Zeefdrukken met sjablonen en ideeën
Met een papieren sjabloon kom je verder dan je denkt. Dit zijn de manieren waarop je met zeefdrukken en sjablonen een motief maakt.
- Uitgesneden papier. De eenvoudigste en goedkoopste manier. Het papier hangt onder het scherm en laat de inkt door waar je hebt uitgesneden. Eén gebruik is vaak genoeg, want papier weekt op.
- Afplaktape. Plak tape in lijnen of vlakken op het scherm. Handig voor strepen, ruiten en geometrische patronen.
- Tekenvloeistof en schermvuller. Je tekent met een tekenvloeistof op het gaas en bedekt de rest met schermvuller. Daarna spoel je de tekening uit. Speedball noemt in zijn zeefdrukhandleiding dit naast papier en fotoemulsie als de drie manieren om een sjabloon te maken.
- Vooraf gecoate schermen. Er bestaan schermen die al met emulsie zijn bedekt. Je belicht je ontwerp zonder zelf te mengen of te coaten.
Ideeën voor je eerste projecten:
- Een tas met een eenvoudig motief, zoals een blad of een geometrische vorm.
- Een reeks kaarten op dik papier. Je maakt in één middag tien dezelfde kaarten.
- Een kussenhoes met een herhalend patroon.
- Een set theedoeken met dezelfde print. Een mooi cadeau.
- Een shirt met je eigen tekening. Print eerst op een oud shirt om te oefenen.
- Een tekening of lettertype voor een poster of een wandbord, gedrukt op papier.
Welk motief je ook kiest: begin met een vorm en één kleur. Twee kleuren kunnen daarna door een tweede scherm. Let er dan op dat het tweede scherm precies op het eerste valt.
Veelgemaakte fouten bij zeefdrukken
Als je eerste print niet lukt, ligt het meestal aan een van deze dingen.
De inkt loopt onder het sjabloon. Het sjabloon zit niet vast of de randen zijn niet afgeplakt. Plak alles goed af, ook de binnenrand van het raam.
De print is vlekkerig of onvolledig. Je hebt te weinig inkt of te weinig druk gebruikt, of het scherm lag niet plat. Schep iets meer inkt en trek de rakel in een rustige beweging.
De print is te dik. Dan heb je te veel inkt gebruikt of te hard gedrukt. Het wordt een plakkerige laag die gaat scheuren. Doseer minder.
De openingen lopen dicht. Er zit droge inkt in het gaas. Wacht niet te lang tussen de prints, of maak het scherm schoon met warm water en een zachte borstel. Volgens Dharma Trading wast je stofinkt direct na de laatste print uit met warm water en een zachte borstel.
De print gaat er in de was af. Je hebt niet lang genoeg gefixeerd of de stof kon de hitte niet aan. Fixeer langer, en test eerst op een restje stof.
De stof schuift. Plak de stof met tape op de tafel. Een schuivende stof geeft een dubbele rand.
Maak het scherm dus direct na het printen schoon. Gedroogde inkt is veel moeilijker te verwijderen.
Zeefdrukken kopen, workshops en kunst
Zoek je naar zeefdrukken kopen? Dat kan twee dingen betekenen: materiaal kopen om zelf te printen, of een zeefdruk als kunstwerk.
Materiaal. Schermen, rakels en stofinkt vind je in hobbywinkels en bij leveranciers van kunstenaarsbenodigdheden. Begin met een klein setje. Een duur scherm of een uitgebreide kit heb je pas nodig als je merkt dat je het vaak gebruikt.
Kunst. Een zeefdruk als kunstwerk is vaak gedrukt in een beperkte oplage. Bij een bekende kunstenaar zoals Herman Brood, van wie veel zeefdrukken in omloop zijn, is het slim om te letten op echtheid. Vraag naar een certificaat of de herkomst van het werk voordat je koopt. Dit is algemeen advies en geen oordeel over een bepaald werk.
Workshops. Wil je eerst proberen voordat je investeert? Een workshop is een prima manier. Zoek in je eigen regio naar een grafische werkplaats, een kunstenaarsvereniging, een buurthuis of een creatieve cursusaanbieder. Ze hebben vaak schermen en inkt en ze helpen je op weg met een eigen print. Controleer wel het actuele aanbod en de prijs vóór je boekt.
Veelgestelde vragen over zeefdrukken
Wat is zeefdrukken?
Zeefdrukken is een printtechniek waarbij een rakel inkt door een fijn gaas op papier of stof duwt. Een sjabloon sluit het gaas af op de plekken waar geen inkt hoort. Per kleur heb je een eigen scherm nodig.
Kun je zeefdrukken thuis doen?
Ja. Met een scherm, een rakel, inkt voor het materiaal en een papieren sjabloon print je thuis op een tafel. Begin met één kleur en een eenvoudig motief. Fotoemulsie is een stap voor later.
Wat heb je nodig voor zeefdrukken voor beginners?
Een scherm met gaas, een rakel, inkt, een sjabloon van papier of tape, het materiaal om op te printen en een strijkijzer om stofinkt te fixeren. Dek je werkplek af en trek handschoenen aan.
Hoe zeefdruk je op textiel?
Kies katoen of linnen, was de stof zonder wasverzachter en print met inkt voor textiel. Laat de inkt drogen en fixeer hem door te strijken op de hoogste droge stand die de stof aankan, met een doek ertussen. Dat duurt zo’n drie tot vijf minuten per kant.
Hoe fixeer je zeefdruk op stof?
Met warmte. Veel stofinkt fixeer je door de droge print te strijken zonder stoom, door een doek, aan beide kanten. Volg altijd de aanwijzing van je inkt, want sommige soorten hebben een andere temperatuur nodig.
Wat is het verschil tussen zeefdrukken en batik?
Bij zeefdrukken breng je met een scherm en inkt een motief op de stof. Bij batik zet je was op de stof en verf je daarna de hele stof, waarna de gewaxte delen licht blijven. Zeefdrukken is herhaalbaar, batik is een reserve. Lees meer over batik.
Kun je zeefdrukken met sjablonen van papier?
Ja. Snij een vorm uit stevig papier en plak hem onder het scherm. Het papier houdt maar een paar prints mee, omdat het van de inkt gaat doorweken. Voor meer prints gebruik je fotoemulsie of schermvuller.
Hoe maak je het scherm schoon?
Direct na het printen, met warm water en een zachte borstel. Droge inkt verwijder je met een speciale reiniger en daarna warm water met afwasmiddel. Laat inkt nooit in het scherm opdrogen.
Verder lezen over textiel verven en printen
Zeefdrukken is een van de technieken om je eigen stof te versieren. Lees ook:
- De pijler Macramé, weven en textiel met alle gidsen over textiel.
- Tie dye: patronen verven door te vouwen en te binden.
- Batik: patronen maken met was en verf.
- Kleding verven: een kledingstuk een nieuwe kleur geven.
- Tie dye shirt: een shirt maken, stap voor stap.