Batik: zo werkt het en zo maak je het zelf thuis

Batik is een techniek waarbij je de tekening met was op stof zet en daarna de stof verft. De was houdt de verf tegen, dus de gewaxte delen blijven in de kleur van de stof zelf. Haal je de was er daarna uit, dan zie je het patroon in lichte lijnen en vlakken op een gekleurde ondergrond.

Dat klinkt eenvoudig, en de basis is het ook. Toch is het een van de oudste en meest verfijnde manieren om stof te versieren. In dit artikel lees je wat batik precies is, waar het vandaan komt, wat het verschil is tussen handwerk en stempelwerk, en hoe je het thuis zelf probeert met materialen die je makkelijk vindt.

Wat is batik precies?

Het is een reservetechniek. Je zet op de plekken die je niet gekleurd wilt hebben een laagje was, en je dompelt de stof in verf. De was dringt in de vezels en laat daar geen kleurstof door. Dat principe heet een reserve, en het werkt bij elke techniek waarbij je iets afdekt voordat je verft.

UNESCO beschrijft Indonesische batik als handgeverfd katoen en zijde, waarbij makers met stippen en lijnen van hete was patronen op de stof tekenen. Wil je meerdere kleuren, dan laat je de stof in de eerste kleur trekken en haal je de was met kokend water weg. Daarna herhaal je het proces met nieuwe was en een nieuwe kleur. Een doek met veel kleuren vraagt dus veel rondes werk.

Het woord komt van het Javaans. De Nederlandstalige Wikipedia verbindt het met de betekenis “veel puntjes”. Dat past bij de manier waarop veel patronen zijn opgebouwd: uit kleine stippen en fijne lijntjes die samen een vlak of een bloem vormen.

Je kunt de techniek makkelijk verwarren met andere manieren van verven. Bij tie dye bind en vouw je de stof, zodat de verf niet overal komt. Met was kun je veel fijnere vormen maken: een lijn van een halve millimeter, een bloemblad, een gezicht.

Waar komt batik vandaan?

De techniek komt vooral uit Indonesië, en daar met name van Java. In Nederland is de techniek vooral bekend geworden door het koloniale verleden. De Nederlandstalige Wikipedia schrijft dat gebatikte stoffen de Nederlandse katoenindustrie inspireerden tot nieuwe, kleurrijke druktechnieken, en dat die stoffen naar Nederlands-Indië werden geëxporteerd.

Het bekendste voorbeeld is Vlisco uit Helmond. Het bedrijf begon in 1846 en maakte vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw imitatiebatik die het naar Nederlands-Indië exporteerde. Met rolldruk kon het de uitstraling van batik met veel minder werk nabootsen. Indonesische kopers vonden de stoffen volgens Wikipedia te gelijkmatig. Na een invoerverbod voor imitatiebatik zocht het bedrijf een andere afzetmarkt, en West-Afrika werd een belangrijke afnemer. Daar kennen mensen de stoffen nu als wax print.

Wil je meer weten over die stoffen als materiaal? Lees dan het stuk over batik stof: welke soorten er zijn, hoe je ze herkent en wat je ermee kunt maken.

In Indonesië zelf is het veel meer dan versiering. UNESCO noemt dat baby’s in een batikdoek worden gedragen met symbolen die geluk moeten brengen, dat er speciale batik is voor bruiloften en zwangerschapsfeesten, en dat overledenen in batik worden gewikkeld. Dagelijkse patronen draagt men op kantoor en op school. De erkenning uit 2009 gaat daarom over meer dan een techniek: het gaat om een cultuur waarin kleur en patroon een betekenis hebben.

Batik tulis, batik cap en gedrukte batik

Als je batik koopt of bekijkt, kom je al snel drie begrippen tegen. Ze zeggen iets over hoe de stof is gemaakt.

Batik tulis is het handwerk. De maker tekent met een canting: een houten handvat met een klein metalen bakje voor gesmolten was, volgens het Australian Museum. Door het tuitje loopt een dunne lijn was op de stof. Elke lijn is met de hand gezet, dus geen twee doeken zijn precies hetzelfde.

Batik cap wordt met een stempel gemaakt. De koperen stempels, cap genoemd, drukken een herhalend patroon van was op de stof. Dat gaat veel sneller en is dus goedkoper. Sommige makers combineren beide technieken: de stempel voor het hoofdpatroon, de canting voor de fijne details.

Gedrukte stof heeft het patroon met een machine opgedrukt gekregen. Daar zit geen was in. Het ziet er vaak mooi uit, maar het is een afdruk, geen reserve.

Zo herken je het verschil in de praktijk:

• Bekijk de achterkant. Bij echt wasreservewerk dringt de kleur vaak door aan beide kanten. Bij een afdruk is de achterkant meestal bleker of wit.
• Kijk naar de lijnen. Handwerk heeft kleine onregelmatigheden, bij een stempel herhaalt een motief zich exact.
• Zoek fijne barstjes. Waar de was brak, kan de verf er een beetje in lopen. Dat levert dunne adertjes op, die juist gewaardeerd worden.

Zo wordt het gemaakt: de stappen

Het Australian Museum beschrijft het traditionele proces op Java. Het is een goed model voor wat je thuis kunt doen, ook al werk je eenvoudiger.

1. De stof voorbereiden. De stof wordt gewassen en gekneed. Daarna komt er een laagje olie en een pasta van rijst of cassave op, zodat de was straks niet te diep in de vezels trekt.
2. Tekenen met was. De was, in het Javaans malam, is van oudsher gemaakt van bijenwas. Je verwarmt hem en brengt hem met een canting of stempel op de stof.
3. Verven. De stof gaat in het verfbad. Op Java gebruikte men van oudsher natuurlijke kleurstoffen, vaak uit planten.
4. Drogen en fixeren. De stof droogt met de was er nog op, waarna een fixeerbad de kleur vastzet.
5. Spoelen. Men spoelt met lauw water, zodat de was niet smelt.
6. Herhalen. Voor elke nieuwe kleur komt er nieuwe was en een nieuw verfbad. Gebarsten was levert een eigen effect op.
7. Was verwijderen. Aan het eind schraapt men de was eraf en kookt men de stof om de rest te verwijderen.

De naam van die laatste stap is eigenlijk de kern van het vak: je ziet pas wat je hebt gemaakt als de was weg is.

Zelf batikken thuis

Wat heb je nodig?

Thuis hoef je niet te werken als op Java. Met een paar basismaterialen maak je een eerste proefstuk dat er leuk uitziet. Dit zijn richtwaarden uit de praktijk, geen vaste regels.

Stof. Kies wit of naturel katoen of linnen. Was de stof eerst, zonder wasverzachter, zodat appretuur en vet eruit zijn. Een stuk van 50 bij 50 centimeter is genoeg voor een eerste proef.

Was. Bijenwas werkt traditioneel goed. Veel hobbymakers mengen bijenwas met paraffine: de paraffine geeft barstjes, de bijenwas houdt de stof beter vast. Meng bijvoorbeeld ongeveer evenveel van beide. Ga niet uit van een vast recept: probeer eerst op een lapje.

Verwarmen. Smelt de was au bain-marie in een oude pan of in een elektrische wasketel. Werk nooit boven open vuur met hete was, want was kan vlam vatten. Laat de pan niet onbeheerd staan.

Tekengereedschap. Een canting vind je bij hobbyzaken en online. Het kan ook met een penseel, een stempel van hout of metaal, een uitgesneden aardappel of een koekjesvorm. Zoek je stempels om te kopen, dan zijn koperen cap-stempels de klassieke keuze, maar hobbystempels van hout of schuim werken voor een eerste poging ook.

Verf. Gebruik een verf die in koud water werkt, bijvoorbeeld een kleurstof voor katoen voor handverven. Heet verven is geen goed idee: de hete verfbaden smelten de was en je tekening loopt uit. Lees de verpakking voor de juiste hoeveelheid water en zout.

Verder. Een raam of frame om de stof te spannen, krantenpapier, handschoenen, schort, een strijkijzer en veel kranten of keukenpapier voor het strijken.

Stappenplan: je eerste proef in zes stappen

1. Span de stof. Zet de stof strak op een raam of leg hem op een plat vlak met een stuk karton eronder. Plak de randen vast met tape.
2. Teken eerst met potlood. Een vlakke, grote vorm werkt het best voor een eerste keer: een blad, een zon, een eenvoudige bloem.
3. Zet de was erop. Laat de was heet genoeg zijn dat hij helder en doorzichtig is, dan trekt hij mooi in. Is de was te koud, dan blijft hij als witte laag boven op de stof liggen en houdt hij de verf niet tegen. Werk rustig en veeg niet over natte plekken.
4. Verf. Maak het verfbad volgens de verpakking. Leg de stof erin tot hij de gewenste kleur heeft en laat hem daarna drogen, liefst plat.
5. Haal de was eruit. Leg de stof tussen kranten en strijk er met een warm strijkijzer overheen. De was trekt in het papier. Verwissel het papier tot er geen was meer in zit. Was je de stof daarna om resten weg te krijgen.
6. Fixeren en wassen. Volg de aanwijzing van de verfmaker. Was donkere kleuren de eerste keer apart.

Wil je meerdere kleuren? Begin dan met de lichtste kleur, bijvoorbeeld geel. Zet was op wat geel moet blijven, verf in blauw, en je krijgt groen waar geen was zit. Teken weer was op wat groen moet blijven, en verf een volgende kleur. Zo bouw je lagen op, van licht naar donker.

Veelgemaakte fouten

De meeste problemen bij een eerste batik hebben een van vier oorzaken.

De was is te koud. Een koude was zit als een witte korst boven op de stof. Hij trekt er niet in en houdt dus geen verf tegen. Je ziet dat achteraf aan lekkende lijnen. Verwarm de was tot hij glashelder is.

De was is te heet. Te hete was loopt uit en maakt dikke, vlekkerige lijnen. Houd de temperatuur laag en teken rustig.

De verf is te warm. Hete verf smelt de was. Gebruik koud of lauw water, tenzij de verpakking van je verf anders voorschrijft voor was.

Er zit te veel beweging in. Vouw de stof niet te vaak als de was erop zit. Elk vouwtje geeft een barst. Een paar barstjes zijn mooi, een heel net aan barsten niet altijd.

Een bijkomend punt: ventileer. Smeltende was kan gaan roken als hij te heet wordt. Werk met een raam open en laat de was nooit boven open vuur staan.

Ideeën: wat kun je maken?

Als je weet hoe het werkt, zijn de toepassingen eindeloos. Een paar ideeën:

• Een bandana of sjaal. Klein, snel klaar en makkelijk om te oefenen. Zoek je een batik bandana, dan maak je ook zelf een versie in een middag.
• Een tote bag. Een canvas tas is een stevig oppervlak. Gebruik een stempel voor een herhalend patroon.
• Een tafelkleed of kussenhoes. Een linnen tafelkleed met een gewaxte rand is een mooie klus als je de basis onder de knie hebt.
• Een overhemd of shirt. Wie kleding wil maken, begint het best met een katoenen shirt dat je al hebt. Kijk ook eens naar kleding verven voor wat je moet weten over stof en kleurvastheid.
• Een sarong. Een lange lap katoen met een bandpatroon, traditioneel te dragen of als strandkleed te gebruiken.
• Een wandkleed. Maak een grote lap met een enkel motief en hang hem op. Combineer hem desgewenst met macramé.

Zoek je een andere manier om patronen op stof te zetten? Kijk dan ook naar zeefdrukken: daar werk je met een scherm en inkt in plaats van was en verf.

Batik kleding kopen: waar let je op?

Veel mensen zoeken het niet om zelf te maken, maar om te dragen. Een batik overhemd voor heren, een jurk of een sarong kopen: het is handig om te weten waar je op let.

Vraag of het echte batik is of gedrukt. Verkopers vermelden dat vaak: tulis, cap, kombinasi (een mix van beide) of printed. Handwerk is duurder, en dat is logisch, want het kost veel tijd. Stempelwerk kan er ook prachtig uitzien en is voor kleding vaak voldoende.

Let verder op de stof. Katoen is comfortabel en wasbaar. Zijde is fijner en delicater. Was zulke kleding de eerste keren apart en op lage temperatuur, omdat de kleurstoffen kunnen uitlopen. Gebruik geen bleekmiddel.

Wie in Indonesië of op Bali stof koopt, kan beter naar een werkplaats of coöperatie gaan dan naar een standaard souvenirwinkel. Dan zie je het werk en kun je de maker vragen hoe de stof is gemaakt. Dat levert meestal een mooier verhaal op dan een stapel gedrukte stof.

Veelgestelde vragen over batik

Verder lezen over textiel verven en printen