Kleurencirkel van Itten: de twaalf kleuren, de contrasten en zelf maken

De kleurencirkel van Itten bestaat uit twaalf kleuren. De drie primaire kleuren zijn rood, geel en blauw. Daaruit meng je de secundaire kleuren oranje, groen en paars, en daarna zes tertiaire kleuren, zoals geel-groen en rood-oranje. Itten legde de kleuren in een cirkel, zodat je in één oogopslag ziet welke kleuren bij elkaar passen, welke elkaar versterken en welke je kunt mengen.

De kleurencirkel Itten is de bekendste kleurencirkel voor schilders, ook wel de kleurencirkel van Johannes Itten genoemd. Je ziet hem in cursussen, in schildersboeken en op de achterkant van veel verfdozen. Toch weten veel mensen niet wie Itten was of waarom zijn cirkel zo nuttig is. In deze uitleg lees je wie Johannes Itten was, hoe de cirkel is opgebouwd, welke contrasten Itten beschreef en hoe je met de cirkel kleuren mengt en kiest. We laten ook zien hoe je zelf een kleurencirkel van Itten schildert, en wat je kunt verwachten als je er een koopt. De basis van het schilderen vind je in ons stappenplan om te leren schilderen.

Wie was Johannes Itten?

Johannes Itten (1888 tot 1967) was een Zwitserse schilder, ontwerper en kunstdocent. Volgens Wikipedia in het artikel over Johannes Itten gaf hij van 1919 tot 1923 les aan het Bauhaus, waar hij de invloedrijke voorcursus ontwikkelde over materialen, compositie en kleur. Het Bauhaus is de kunstschool die Walter Gropius op 1 april 1919 in Weimar oprichtte, en die tot 1933 bestond. Itten leidde daar de Vorkurs, de inleiding op alle ideeën van de school, en verliet de school in 1923, volgens het artikel over het Bauhaus.

Itten bouwde voort op het werk van anderen. Het kleurenwiel van Adolf Hölzel breidde hij uit tot een kleurenbol met twaalf kleuren, die hij beschreef in zijn boek Kunst der Farbe, in het Engels The Art of Color. Hij bedacht ook oefeningen om kleurcontrast te leren herkennen. Zijn manier van lesgeven was praktisch: studenten moesten kleuren zien, mengen en vergelijken, niet alleen erover lezen. Daarom is zijn cirkel nog altijd zo bruikbaar.

Kleurencirkel Itten: de twaalf kleuren

De cirkel is opgebouwd in drie lagen. Dat is een standaardindeling voor een schilderscirkel en volgt de manier waarop kunstenaars kleuren mengen. Het artikel over de kleurencirkel legt het uit: bij de kleurencirkel voor kunstenaars zijn blauw, rood en geel de primaire kleuren, zijn groen, oranje en violet de secundaire kleuren, en ontstaan tertiaire kleuren door een primaire kleur te mengen met een aangrenzende secundaire.

De drie primaire kleuren

Rood, geel en blauw. Je kunt ze niet uit andere verf mengen, en ze vormen de basis. In Ittens cirkel staan ze op gelijke afstand van elkaar, als hoekpunten van een driehoek in de cirkel.

De drie secundaire kleuren

Oranje, groen en paars. Elke secundaire kleur ontstaat uit twee primaire kleuren:

• rood plus geel geeft oranje,
• geel plus blauw geeft groen,
• blauw plus rood geeft paars.

De zes tertiaire kleuren

Een tertiaire kleur ontstaat door een primaire kleur te mengen met een naastgelegen secundaire kleur. Zo krijg je geel-oranje, rood-oranje, rood-paars, blauw-paars, blauw-groen en geel-groen. Samen met de zes andere zijn dat de twaalf kleuren. De namen verschillen per boek en per merk, dus verwacht niet overal dezelfde benaming.

De zeven contrasten van Itten

Itten ging verder dan alleen de cirkel. Hij beschreef verschillende soorten kleurcontrast en bedacht oefeningen om ze te leren herkennen. Wikipedia meldt dat hij zeven soorten kleurcontrast onderscheidde, waaronder het contrast van kleur, van licht en donker en van warm en koud. Algemeen gelden de volgende zeven:

1. Contrast van kleur (tint). Zuivere kleuren naast elkaar, zoals rood, geel en blauw.
2. Contrast van licht en donker. Lichte en donkere tinten naast elkaar.
3. Contrast van warm en koud. Warme kleuren (geel, oranje, rood) naast koude (blauw, groen, paars).
4. Complementair contrast. Kleuren die tegenover elkaar liggen. Meer daarover lees je in onze uitleg over complementaire kleuren.
5. Simultaancontrast. Het effect dat een kleur een andere kleur verandert door de buurkleur.
6. Contrast van verzadiging. Felle kleuren naast gedempte.
7. Contrast van hoeveelheid. De verhouding in grootte tussen kleurvlakken.

De volledige lijst staat in Ittens boek over kleur. Je hoeft ze niet allemaal te onthouden. Het gaat erom dat je beseft dat kleur meer is dan “mooi bij elkaar”: je kunt bewust kiezen welk contrast je wilt, en dat het schilderij een heel andere sfeer geeft.

Hoe gebruik je de kleurencirkel van Itten bij het schilderen?

De cirkel is een hulpmiddel, geen wet. Je gebruikt hem voor drie dingen.

Kleuren mengen

Weet je welke twee kleuren naast elkaar liggen, dan weet je wat je krijgt als je ze mengt. Geel en blauw geven groen, met meer geel een lentegroen, met meer blauw een dennengroen. Meer over mengen lees je in onze uitleg over kleuren mengen. Kleuren die tegenover elkaar liggen, dempen elkaar. Volgens verfmaker Golden in de kleurmengwijzer geeft het mengen van kleuren van tegenover elkaar liggende kanten van de cirkel zwart of grijs. Daarmee kun je grijzen en schaduwen maken zonder zwart.

Harmonieuze combinaties kiezen

Met de cirkel kies je ook kleurcombinaties. Een paar eenvoudige schema’s:

• Analoog: kleuren die naast elkaar liggen, zoals geel, geel-oranje en oranje. Rustig en harmonieus.
• Complementair: twee kleuren die tegenover elkaar liggen. Sterk en levendig.
• Drietal: drie kleuren op gelijke afstand, zoals rood, geel en blauw. Vrolijk en opvallend.
• Eén kleur in verschillende tinten: een monochroom schilderij, met licht en donker als enige variatie.

Warm en koud inzetten

Warme kleuren komen naar voren en koude wijken terug. Een warm voorwerp op een koele achtergrond springt eruit. Dat is een eenvoudige manier om diepte te maken, zoals bij een landschap met een koele verte en een warme voorgrond.

Zelf de kleurencirkel Itten schilderen

Een eigen cirkel is de beste manier om kleuren te leren. Je hebt alleen verf in drie primaire kleuren, wit en papier nodig.

1. Kies je primaire kleuren. Een rood, een geel en een blauw. Neem bij voorkeur kleuren die niet te donker zijn: bijvoorbeeld karmijn of een helder rood, citroengeel of lichtgeel en ultramarijn of cyaanblauw. Verschillende merken geven verschillende resultaten.
2. Teken een cirkel met een passer of een bord, en deel hem in twaalf gelijke stukken, als een klok.
3. Zet de primaire kleuren op drie gelijk verdeelde plekken: geel bovenaan, rood rechtsonder en blauw linksonder, zoals in Ittens driehoek.
4. Meng de secundaire kleuren en zet ze tussen de primaire: oranje tussen geel en rood, groen tussen geel en blauw, paars tussen rood en blauw.
5. Meng de tertiaire kleuren en zet ze op de lege plekken ertussen.
6. Laat het drogen en schrijf eventueel bij elke kleur hoe je hem hebt gemengd.

Dat mengen gaat niet altijd goed. Het paars wordt vaak te grijs en het groen te donker, vooral als je rood of blauw met een warme of koele neiging gebruikt. Dat is normaal en leerzaam: je ziet precies hoe je verf zich gedraagt. Bewaar je cirkel naast je ezel of op je werktafel. Wil je meer over het kiezen van de verf, lees dan onze uitleg over de kleurencirkel.

Kleurencirkel Itten kopen

Wil je liever een kant-en-klare cirkel? Een kleurencirkel van Itten kopen kan op meerdere manieren, al verschilt het aanbod per winkel en per moment.

• Een gedrukte kleurencirkel. Een kaart of poster met de twaalf kleuren, soms met uitleg over contrasten. Handig als naslagwerk bij je werktafel.
• Een draaibare kleurencirkel. Een cirkel met een draaischijf waarmee je kleuren, complementen en mengsels kunt aflezen. Vaak voor schilders en ontwerpers.
• Een kleurenboek of werkboek. Met oefeningen om de cirkel zelf in te vullen.
• Een digitale versie. Apps en websites die een kleurencirkel tonen en kleurcombinaties voorstellen.

Let bij het kopen op welk model de cirkel gebruikt. Een kleurencirkel van Itten is gebaseerd op rood, geel en blauw als primaire kleuren. Cirkels voor beeldschermen gebruiken andere primaire kleuren (rood, groen, blauw) en geven andere complementaire paren. Voor schilderen kies je een rood-geel-blauwcirkel. Een eigen cirkel schilderen blijft leerzamer dan een gedrukte bekijken, maar een goede gedrukte cirkel naast je werkplek helpt bij het snel opzoeken.

Een kleurplan maken met de kleurencirkel van Itten

De kleurencirkel van Itten is vooral nuttig als je hem gebruikt voor je begint met schilderen. Dat noemen schilders een kleurplan. Het kost vijf minuten en scheelt veel gepruts met mengsels.

1. Kies je hoofdkleur. Welke kleur moet het schilderij beheersen? Een blauwe zee, een groen bos, een gele zonnebloem.
2. Kies een tweede kleur op basis van een schema: een buurkleur voor rust, het complement voor spanning.
3. Kies een accent. Een kleine vlek in een derde kleur trekt het oog. Een rood bootje in een blauw-groen zeegezicht werkt goed.
4. Bepaal warm en koud. Welke kleuren komen naar voren, welke wijken terug?
5. Meng je kleuren van tevoren en maak een klein kleurkaartje. Zo weet je dat je mengsels bij elkaar passen voor je op het doek begint.

Met zo’n kleurplan voorkom je dat je schilderij een toevallige verzameling kleuren wordt. Het helpt ook bij het kiezen van de verf die je koopt: weet je dat je vooral blauw, oranje en wit gebruikt, dan hoef je geen twintig tubes te hebben. Begin met een kleine set en laat de kleurencirkel Itten je leiden in wat je erbij nodig hebt. Wie dit een paar keer doet, ziet de cirkel steeds minder als een theorie en steeds meer als een handig gereedschap.

Beperkingen van de kleurencirkel

Een kleurencirkel is een model. In de praktijk werkt verf niet altijd precies zoals het model voorspelt. Het artikel over de kleurencirkel noemt eerdere cirkels, zoals die van Newton, die alleen spectrale kleuren toonde, en van Goethe uit 1810, en laat zien dat er meerdere modellen bestaan. Echte verf bevat pigmenten die een iets andere kleur hebben dan de zuivere kleur op de cirkel, en pigmenten mengen niet altijd zoals je verwacht. Een rood met een oranje neiging en een blauw met een groene neiging geven bijvoorbeeld een ander paars dan een rood met een paarse neiging en een blauw met een violette neiging.

Gebruik de cirkel dus als richting en niet als wet. Probeer, vergelijk en noteer wat jouw verf doet. Dat is ook precies wat Itten zijn studenten liet doen.

Veelgestelde vragen over de kleurencirkel Itten

Verder lezen