Tuner voor instrumenten kiezen: clip-on, pedaal of app

Een tuner is een stemapparaat dat de toonhoogte van je instrument meet en laat zien of de toon te laag, te hoog of goed is. Voor de meeste beginners is een clip-on tuner of een gratis app genoeg. Je zet hem op je instrument, speelt een snaar of toets aan en past de stemming aan tot de display aangeeft dat de toon klopt.

Een onderstemd instrument demotiveert snel. Zelfs de mooiste akkoorden klinken vals, en je oor raakt gewend aan de verkeerde klank. Een tuner lost dat op in een halve minuut. Dit artikel legt uit hoe een tuner werkt, welke soorten er zijn, waar je op let bij het kiezen en hoe je er een gitaar, ukelele of ander instrument mee stemt. Meer achtergrond over toonhoogte en toonsoorten vind je bij muziektheorie en de gids muziek leren.

Wat is een tuner en hoe werkt hij?

Een stemapparaat, ook wel tuner genoemd, is volgens Wikipedia een elektronisch hulpmiddel dat het stemmen van muziekinstrumenten vergemakkelijkt. Eenvoudige apparaten zenden zelf een toon uit, bijvoorbeeld de A, en jij stemt je instrument daarop af. Geavanceerdere apparaten hebben een microfoon of sensor die de toonhoogte meet, de frequentie toont en aangeeft hoe ver je van de gewenste toon af zit.

Dit meten gebeurt in hertz (Hz). Een tuner meet de grondfrequentie van de toon en vergelijkt die met de dichtstbijzijnde toon uit de stemming. Zit je ernaast, dan laat de display een naald, ledlampjes of een scherm zien waar je moet bijstellen. Omdat een snaar naast de grondtoon ook boventonen laat horen en omgevingsgeluid de meting kan beïnvloeden, middelt een gewone tuner de meting over meerdere trillingen, zoals de Engelstalige Wikipedia over elektronische tuners beschrijft.

De afwijking in cents

De afwijking drukt een tuner meestal uit in cents. Een cent is een honderdste van een halve toon. Volgens dezelfde bron toont een gewone tuner afwijkingen tot ongeveer een paar cents nauwkeurig. Voor een hobbyist is dat ruim voldoende: een afwijking van enkele cents hoor je nauwelijks, tenzij je naast een ander instrument speelt.

Stemtoon 440 Hz

De meeste tuners gebruiken A4 = 440 Hz als referentie. Dat is de toon waarmee orkesten en bandleden hun instrumenten gelijk zetten. Veel tuners laten je een andere referentie kiezen, bijvoorbeeld 435 Hz voor sommige barokinstrumenten, maar voor gewoon gebruik laat je hem op 440 staan. Speel je samen met een piano, een keyboard of een andere muzikant, dan moet iedereen dezelfde referentie gebruiken.

Soorten tuners

Er zijn grofweg drie moderne soorten: clip-on, pedaal en app. Daarnaast bestaan er traditionele hulpmiddelen zoals een stemvork en een stemfluit.

Clip-on tuner

Een clip-on tuner klem je op de kop van je gitaar, ukelele, viool of ander instrument. Hij meet via een sensor de trillingen van het hout, niet via een microfoon. Daardoor stoort omgevingsgeluid minder, zoals ook de Engelstalige Wikipedia vermeldt. Voor een beginner is dit meestal de handigste keuze. Hij is klein, werkt op een knoopcel en past in je koffer.

Pedaaltuner

Een pedaaltuner (stompbox) is een robuust kastje op de grond dat je met je voet bedient. Je stekker gaat erdoorheen. Gitaristen en bassisten gebruiken hem op het podium. Voor thuisgebruik is hij vaak duurder dan nodig, maar als je al een pedalenbord hebt of van plan bent er een te bouwen, past hij erin.

Tuner-app

Sinds begin jaren 2010 kun je een smartphone of tablet als tuner gebruiken. Veel apps zijn gratis en bieden meerdere instrumenten. Het nadeel: de app luistert via de microfoon, dus bij rumoer of een muzikant naast je is het lastig. Voor thuisgebruik in een stille kamer werkt het prima. Wil je alleen je gitaar stemmen, lees dan ook onze pagina over een gitaar stemmen app.

Stemvork en stemfluit

Een stemvork geeft een vaste toon, meestal 440 Hz. Je slaat hem aan en stemt je snaar op die toon. Het is een eenvoudig, onverslijtbaar hulpmiddel, maar je moet zelf horen of de snaar gelijk is. Een stemfluit geeft meerdere tonen en wordt vaak in koren gebruikt. Beide zijn leuk als aanvulling, maar een elektronische tuner is voor beginners makkelijker.

Chromatisch of instrumentspecifiek?

Een chromatische tuner herkent alle twaalf tonen uit het octaaf. Hij is geschikt voor gitaar, ukelele, basgitaar, viool, blaasinstrumenten en zang. Een instrumentspecifieke tuner is afgestemd op bijvoorbeeld de zes gitaarsnaren (E, A, D, G, B, E). Dat is eenvoudiger in gebruik, maar werkt alleen bij dat instrument.

Speel je meer dan één instrument, of ga je later een ander proberen, kies dan een chromatische tuner. Heb je maar één gitaar, dan volstaat een instrumentspecifiek model. Veel apparaten kunnen allebei: ze kennen een gitaarstand én een chromatische stand.

Een tuner voor andere instrumenten

Niet elk instrument stem je op dezelfde manier. Een viool of cello heeft vier snaren die je op kwinten stemt, vaak met kleine stemknoppen aan de staart. Een blaasinstrument zoals een klarinet of trompet stem je niet door aan een knop te draaien, maar door onderdelen iets in of uit te schuiven. Voor blazers is een chromatische tuner de juiste keuze: je speelt een toon, leest af of die hoog of laag is en past je aanzet of de lengte van het instrument aan. Een zanger of zangeres kan een tuner ook gebruiken om te zien of een gezongen toon klopt, bijvoorbeeld bij het oefenen van toonladders.

Gebruik je een instrument dat transponeert, zoals een trompet in Bes, vraag dan je leraar welke toon je op de tuner moet instellen. Dat verschilt per instrument en per tuner. Kijk in de handleiding van je tuner of er een transpositie-instelling is.

Waar let je op bij het kiezen van een tuner?

Een goede tuner koop je niet op prijs alleen. Loop deze punten langs voor je er een kiest. De eigenschappen zijn algemene richtlijnen, geen vaste normen.

1. Instrument. Past hij bij wat je speelt? Een clip-on werkt op alles met een kop of rand waar je hem aan kunt klemmen. Voor een piano of keyboard heb je geen tuner nodig, want die stem je niet zelf.
2. Aflezing. Een groot, helder scherm dat je ook in dim licht ziet, is prettiger dan een klein display. Kleurverandering bij een goede toon helpt.
3. Snelheid en stabiliteit. Een tuner die snel reageert maar niet blijft schommelen, scheelt tijd.
4. Referentiepitch. Controleer of je A4 kunt instellen, voor als je samen speelt met een instrument dat afwijkt.
5. Stroom. Een knoopcel of AAA-batterij houdt het vaak lang vol. Een model met usb-oplading heeft geen losse batterijen nodig.
6. Afmeting en draaibaarheid. Een scherm dat je kunt draaien, laat je het apparaat op elke gitaar goed zien.

Twijfel je tussen twee modellen? Probeer er een thuis. Een tuner die niet bevalt, kost je vooral irritatie. Begin daarom liever met een eenvoudige tuner of een gratis app, en stap pas over naar een betere als je merkt wat je mist.

Zo stem je je instrument met een tuner

De werkwijze is bij bijna alle snaarinstrumenten hetzelfde. Hier het voorbeeld van een gitaar in standaardstemming (E, A, D, G, B, E van laag naar hoog).

1. Zet de tuner aan en kies het instrument of de chromatische stand. Controleer dat de referentie op 440 Hz staat.
2. Klem de tuner vast op de kop, of zet de app dicht bij het klankgat.
3. Sla de laagste snaar aan en laat hem uitklinken. Kijk wat de tuner aangeeft.
4. Draai de stemmechaniek. Zit je te hoog, draai dan eerst iets onder de toon en stem daarna omhoog. Zo spant de snaar zich goed en blijft de stemming staan.
5. Wacht tot de display stabiel op groen of midden staat. Ga dan naar de volgende snaar.
6. Controleer alles nog eens. Door het stemmen van de ene snaar kan de spanning op de andere veranderen. Loop de snaren een tweede keer langs.

Nieuwe snaren rekken in de eerste uren en moeten vaker gestemd worden. Meer daarover lees je bij gitaar stemmen. Een ukelele heeft slechts vier snaren en volgt hetzelfde recept, zie ukelele stemmen.

Wanneer stem je?

Stem elke keer voordat je gaat spelen. Temperatuur, vochtigheid en snarenspanning veranderen de toonhoogte. Een instrument dat vers uit een koude auto komt, is bijna altijd onderstemd. Geef het een kwartier om aan de kamertemperatuur te wennen en stem dan.

Veelgemaakte fouten

• Te hard aanslaan. Dat laat de toon in het begin hoger klinken dan hij daarna wordt. Sla middelhard aan en meet de toon als hij uitklinkt.
• Vanuit boven stemmen. Stem altijd van onder naar boven. Zit je erboven, ga dan een stukje onder en kom omhoog.
• Stemmen met omgevingsgeluid. Gebruik bij een app een stille kamer, of kies een clip-on.
• Alleen op de tuner vertrouwen. Luister ook. Klinkt een akkoord vals terwijl de tuner groen toont, controleer dan de intonatie of de snaren zelf.

Een tuner en je gehoor: allebei trainen

Een tuner is een steun, geen vervanging voor je oor. Dat geldt ook als je later noten leest of akkoorden op de piano speelt: je oor blijft de eindcontrole. Probeer eens zelf te stemmen: sla een snaar aan, zing de toon en kijk daarna wat de tuner zegt. Zo train je langzaam je gehoor. Na een paar weken hoor je zelf al of een snaar te hoog of te laag is. Zie ook de pagina over akkoorden voor het oefenen van de klank van majeur en mineur.

Veelgestelde vragen over de tuner

Verder lezen