Houten speelgoed maken: drie projecten met bouwtekening en veilige afwerking

Houten speelgoed maken begint met een stuk beuken-, populier- of berkenhout van 18 tot 20 mm dik, een zaag, schuurpapier en houtlijm. Je tekent de vorm op het hout, zaagt hem uit, rondt alle randen af en schuurt tot het zijdezacht aanvoelt. Voor een eerste project is een blokauto of een bootje met een paar onderdelen genoeg.

Het mooie aan houten speelgoed zelf maken is dat je weinig nodig hebt en dat het resultaat direct gebruikt wordt. Een auto van drie houtdelen kan een kind uren bezighouden. In dit artikel vind je drie projecten met een bouwtekening in woorden en maten, een materiaallijst, veilige afwerking en tips voor als je meer wilt. Zoek je meer kleine klussen? Op de overzichtspagina over houtbewerking vind je ook ideeën voor andere projecten, zoals een houten kistje.

Welk hout gebruik je voor houten speelgoed?

Een kind stopt speelgoed vaak in de mond, laat het vallen en gooit het door de kamer. Daarom moet het hout hard genoeg zijn om niet af te splinteren en glad genoeg om goed te schuren. Zachte soorten met grote kwasten, zoals goedkoop vurenhout, geven eerder splinters en kleine scheurtjes.

Veelgebruikte keuzes voor houten speelgoed zijn:

• Beukenhout. Hard, fijn van structuur en schuurt mooi glad. Het is de klassieker voor speelgoed en wordt vaak als plank verkocht. In het artikel over beukenhout lees je meer over dit hout.
• Populier of berken multiplex. Lagen die kruislings gelijmd zijn, dus de plaat blijft vlak en scheurt minder. Goed voor platte figuren, een boerderijmuur of de zijkant van een garage. Kijk in ons overzicht van multiplex waar je op let bij het kopen.
• Esdoorn of berk. Licht van kleur en fijn van nerf.
• Rondhout. Een beukenhouten ronde stok van 10 tot 25 mm is handig voor wielen, assen en stapelringen. Kant-en-klare wielen kun je los kopen.

Vermijd gebruikt of behandeld hout, zoals pallets of oud meubelhout. Daar kunnen verf, spijkers of behandelingen in zitten die je niet kent. Een nieuwe plank uit de houthandel is voor speelgoed veel veiliger.

Voor de afmetingen geldt als richtwaarde: dikte 18 tot 20 mm voor zware delen zoals een autochassis, 6 tot 9 mm multiplex voor platte figuren en 10 mm rondhout voor assen.

Veiligheid: waar moet speelgoed aan voldoen?

Zelfgemaakt speelgoed voor je eigen kind of kleinkind valt niet onder dezelfde regels als speelgoed in de winkel. Toch is het slim om dezelfde logica te volgen. Speelgoed dat in de handel komt, moet in de EU voldoen aan de Europese speelgoedrichtlijn, met onder meer eisen voor mechanische veiligheid en chemische stoffen, en het draagt een CE-markering. Verkopen of weggeven aan anderen vraagt dus meer dan alleen goed schuren. De NVWA schrijft op haar pagina over speelgoed dat voor speelgoed voor kinderen onder de 3 jaar extra strenge eisen gelden.

Voor je eigen houten speelgoed zijn deze regels een goede basis:

1. Geen kleine onderdelen voor jonge kinderen. Alles wat in een knijpcilinder van ongeveer 3 cm past, kan stikken. Wielen, knoppen en poppetjes moeten dus aan het speelgoed vastzitten, of groter zijn dan die maat. Dat is een richtlijn, geen norm.
2. Rond alle randen en hoeken af. Gebruik een vijl of schuurblok om een afronding van 3 tot 5 mm te maken.
3. Geen splinters. Streel met je hand in de richting van de nerf. Blijft er iets haken, schuur dan door.
4. Geen klemmende delen. Plekken waar een vinger tussen twee bewegende delen kan komen, moeten ruim genoeg zijn of vast zitten.
5. Gebruik geen spijkers of nietjes op plekken waar een kind erbij kan. Werk met houtlijm en deuvels.

Heb je het speelgoed gemaakt voor een baby? Houten speelgoed voor een baby zelf maken kan, maar dan geldt: geen lak, alleen een natuurlijke olie, grote gladde vormen en zonder losse delen. Houd het eenvoudig en kies bij twijfel voor een groter, massief ontwerp.

Gereedschap en materiaal voor houten speelgoed zelf maken

Je hebt maar een beperkt aantal dingen nodig om houten speelgoed te maken:

• Een decoupeerzaag of een fijne handzaag. Met een decoupeerzaag zaag je bochten en cirkels. Een handzaag is voldoende voor rechte sneden.
• Een boormachine of handboor met houtboren van 3 tot 10 mm. Zie het artikel over de boormachine.
• Houtlijm (D2 of D3 voor binnen), twee of drie lijmklemmen en een potlood.
• Schuurpapier in korrel 80, 120, 180 en eventueel 240. Het artikel over schuurpapier en korrel legt uit welke je wanneer pakt.
• Een vijl of raspje om bochten af te ronden.
• Speelgoedveilige olie of lak. Kies een product dat dit op de verpakking noemt, en laat het goed uitharden.
• Een veiligheidsbril en een stofmasker bij het schuren.

Zaag en boor altijd op een stevige ondergrond met het werkstuk vastgeklemd. Heb je nog geen vaste plek om te werken? Een simpele werkbank maakt houtbewerking een stuk prettiger.

Drie projecten om mee te beginnen

De drie projecten hieronder bouwen op elkaar voort: van één blok naar een samengesteld speelgoed.

Project 1: een houten speelgoedauto maken

De eenvoudigste vorm is een auto uit één stuk hout met vier wielen. Het is een goed begin voor wie houten speelgoed auto zelf wil maken.

Materiaal: een plank beuken of populier van 18 mm dik, minstens 14 cm lang en 6 cm breed. Vier kant-en-klare houten wielen van 30 tot 40 mm, twee assen van rondhout van 6 mm dik en twee stukjes van 8 cm.

Stappen:

1. Teken de zijkant van de auto op de plank: een lage rechthoek van 14 × 5 cm met een bolle neus en een iets hogere cabine. Gebruik karton als mal.
2. Zaag de vorm uit met een decoupeerzaag. Houd het hout goed vast.
3. Rond de bovenkant en de neus af met een vijl. Schuur met korrel 80 de ergste ribbels weg.
4. Boor twee gaten voor de assen, iets ruimer dan de as, zodat de wielen kunnen draaien. Het gat zit ongeveer 2,5 cm van de voor- en achterrand en 1 cm boven de onderkant.
5. Steek de assen erdoorheen, plak aan elk uiteinde een wiel vast met houtlijm en laat de lijm drogen.
6. Schuur opnieuw met korrel 120 en 180. Olie het hout of lak het met een waterbasis die voor speelgoed geschikt is.

Zo maak je in een middag een stevige auto. Wil je er een variant op bouwen, dan zet je er een laadbak op of een tweede blok als aanhanger. Zo maak je een vrachtauto of een garage-auto.

Project 2: een houten speelgoedboot maken

Een bootje is nog eenvoudiger dan een auto, want er zijn geen wielen. De vorm komt uit één blok.

Materiaal: een blok beuken of populier van 18 mm dik, 20 cm lang en 8 cm breed. Een ronde stok van 8 mm en een stuk stof of papier voor het zeil, plus een lapje voor de vlag.

Stappen:

1. Teken een bootvorm: een lange ovaal met een spitse voorkant, 20 cm lang. Zaag hem uit.
2. Boor in het midden van het dek een gat van 8 mm, 1 cm diep, voor de mast.
3. Rond de buitenkant af met een vijl, met de grootste afronding voor aan de boeg. Schuur in drie stappen.
4. Lijm de mast in het gat. Plak een zeil van dun papier of stof aan de mast.
5. Olie het geheel, ook de onderkant. Zo blijft de boot langer mooi als hij in bad of in de zandbak belandt.

Hout drijft, maar een bad vraagt om water- en speekselvaste afwerking. Gebruik daarom liever een geschikte olie dan lak en laat hem na gebruik drogen.

Project 3: een boerderij met dieren van multiplex maken

Een houten speelgoed boerderij maken is wat meer werk, maar het is ook een leuk project om stap voor stap uit te breiden. Een boerderij bestaat uit een basisplaat en een paar losse stukken.

Materiaal:

• Berkenmultiplex van 9 mm voor de muren, 40 × 30 cm in totaal.
• Een plank van 18 mm voor de basis, ongeveer 30 × 25 cm.
• Rondhout van 10 mm voor palen.
• Restjes multiplex voor de dieren.

Stappen:

1. Zaag de basisplaat en rond de hoeken af.
2. Zaag vier muren van 12 cm hoog, twee van 15 cm breed en twee van 12 cm. Zaag het dak als twee platen die in een punt tegen elkaar staan.
3. Lijm de muren aan elkaar en op de basis met houtlijm en klem ze vast. Gebruik geen spijkers.
4. Teken dieren op karton, zoals een koe, schaap en kip, en zaag ze uit in 9 mm multiplex. Elk dier is minstens 5 cm groot, zodat het niet in een mond past.
5. Schuur alle delen, rond alle hoeken af en olie het geheel. Laat de dieren los, zodat het kind zelf kan bouwen.

Voor een garage doe je iets vergelijkbaars: een doos met een open voorkant, een oprijplaat en een dak waar auto’s op kunnen. Zo maak je een houten speelgoed garage zelf met dezelfde techniek.

Bouwtekeningen, boeken en cursussen

Veel mensen zoeken bouwtekeningen voor houten speelgoed. Zelf een bouwtekening maken kan simpel: teken op papier of ruitjespapier met de exacte maten, plak de tekening op karton en zaag het uit. Zo gebruik je je ontwerp als mal en pas je het makkelijk aan. Boeken over houten speelgoed zelf maken kun je bij de bibliotheek lenen. Daarin staan vaak sjablonen op ware grootte, die je kunt overtrekken.

Wil je het onder begeleiding leren? Een cursus houten speelgoed maken of een workshop in een werkplaats helpt je op weg met gereedschap en technieken. Kijk bij een cursus houtbewerking voor opties. Maak je speelgoed samen met een kind? Dan helpt het artikel over timmeren met kinderen.

Afwerken zonder zorgen

Afwerken maakt houten speelgoed mooi en beschermt tegen vuil en vocht. Voor speelgoed zijn twee opties het veiligst:

• Natuurlijke olie voor speelgoed, bijvoorbeeld een lijnolie- of tungolie-achtig product met de vermelding speelgoedveilig. Smeer dun in, veeg het overschot weg en laat het uitharden volgens de verpakking.
• Waterverf of lak voor speelgoed. Controleer op de verpakking dat het product aan de Europese eisen voor speelgoed voldoet. Laat de verf goed uitharden voordat het kind het gebruikt.

Gebruik nooit een product dat niet voor speelgoed bedoeld is, zoals houtbeits of een lak voor buiten. Wil je meer weten over afwerken? Lees dan de gids over hout afwerken. Meer over olie vind je in het artikel over hardwax olie.

Veelgestelde vragen over houten speelgoed maken

Verder lezen