De mandoline waar dit artikel over gaat is het muziekinstrument: een klein snaarinstrument met acht snaren in vier dubbele paren, dat je met een plectrum aanslaat. Hij is gestemd zoals een viool, dus in kwinten: G, D, A en E. Wil je mandoline leren spelen, dan heb je een instrument, een plectrum, een stemapparaat en geduld voor je vingers nodig. Voor een beginner is hij goed te doen als je al eens een snaarinstrument hebt vastgehouden.
De mandoline klinkt in volksmuziek, bluegrass, klassieke muziek en zelfs in Italiaanse liedjes. In dit artikel lees je hoe het instrument is opgebouwd, welke soorten er zijn, hoe je een mandoline kiest en hoe je begint. Zoek je het grotere plaatje van instrumenten kiezen? Lees dan ook de gids over muziekinstrument leren en het overzicht van muziek leren.
Kort samengevat
- Een mandoline heeft acht snaren in vier paren, gestemd in kwinten zoals een viool: G, D, A, E. Je speelt hem met een plectrum.
- Door de dubbele snaren en de korte klank gebruik je tremolo: snel heen en weer slaan om een noot aan te houden.
- Er zijn drie hoofdtypen: de ronde Napolitaanse mandoline, de archtop (bluegrass) en de platte flatback.
- Kies als beginner een goed afgesteld instrument met een speelbare snarenhoogte. Een slecht afgestelde mandoline maakt leren onnodig moeilijk.
- Heb je viool- of gitaarervaring? Dan helpt dat, maar het is geen voorwaarde.
Wat is een mandoline?
Een mandoline is een kleine luit met een korte hals, een peervormige of platte klankkast en acht metalen snaren. Volgens Wikipedia over de mandoline ontstond het instrument in Italië aan het eind van de zeventiende eeuw als lid van de luitfamilie. De zeventiende-eeuwse mandolino had dubbele snaren en was gestemd in kwarten. Na 1700 kwamen er metalen snaren voor de Romeinse en Napolitaanse types, gestemd als een viool en bespeeld met een plectrum van een vogelpen. Vivaldi en Mahler schreven voor het instrument.
Let op: het woord mandoline heeft nog een andere betekenis, namelijk het keukengerei om groente te snijden. Daar gaat dit artikel niet over. Hier lees je alleen over het muziekinstrument.
Hoe is een mandoline gestemd?
De mandoline heeft acht snaren, gegroepeerd in vier paren. Elk paar is op dezelfde toon gestemd. Het Engelstalige artikel over de mandolin noemt als meest gangbare stemming G3, D4, A4 en E5, in zuivere kwinten. Dat is precies de stemming van een viool. Wie viool speelt, kan dus dezelfde vingerzettingen gebruiken en dezelfde melodieën spelen, alleen met een plectrum in plaats van een strijkstok.
Er bestaan ook andere stemmingen, zoals kruisstemmingen of gitaarachtige stemmingen. Als beginner gebruik je de standaardstemming. Gebruik een tuner of een stemapparaat-app om elk paar zuiver te stemmen. Dubbele snaren die niet gelijk klinken, geven een wollig of vals geluid. Stem daarom altijd even voor je begint.
Soorten mandoline
Het Engelstalige artikel onderscheidt drie hoofdtypen, die verschillen in vorm en klank.
Napolitaanse mandoline (ronde rug)
Deze mandoline heeft een klankkast die bestaat uit gebogen houten latten, een soort kom. Hij komt vooral voor in Europese klassieke muziek en in de Peruviaanse Andesmuziek. De klank is zacht en helder.
Archtop
De archtop heeft een gebogen bovenblad en achterkant, vergelijkbaar met een viool. Hij komt vooral voor in Amerikaanse volksmuziek en bluegrass. De bekendste varianten zijn de A-stijl, die peervormig is en geen punten heeft, en de F-stijl, met een krul bij de hals en twee punten aan de onderkant. Op Wikipedia lees je dat Bill Monroe de bluegrassstijl op de mandoline hielp vestigen en dat de archtop-bouw door Orville Gibson is gepatenteerd.
Flatback
Een flatback heeft een vlak bovenblad en een vlakke achterkant, met een binnenconstructie zoals bij een gitaar. De klank is warm en mild. Je hoort hem in Ierse, Britse en Braziliaanse volksmuziek.
Er zijn ook mandolines met meer snaren en andere varianten, en de grotere broers mandola en mandoloncello. Voor een beginner is het type vooral een kwestie van de muziek die je wilt spelen. Houd je van Ierse volksmuziek, kies dan een flatback. Wil je bluegrass spelen, dan past een archtop.
Mandoline kiezen als beginner
Een mandoline kopen is niet vergelijkbaar met een gitaar kopen, omdat het aanbod kleiner is. Let op deze punten.
- Afstelling. Dit is het allerbelangrijkste. Staan de snaren te hoog, dan moet je hard drukken en raken je vingers snel moe. Laat een instrument in de winkel eventueel afstellen.
- Type. Kies het type dat past bij je muziek. Als je nog geen voorkeur hebt, is een A-stijl of een flatback een goede, praktische start.
- Bouwkwaliteit. Kijk naar de hals, de brug en de stemmechanieken. Stemmechanieken die slippen, maken stemmen een gedoe.
- Snaren. Metalen snaren zijn standaard. Ze voelen anders dan gitaarsnaren en kunnen in het begin pijn doen aan je vingertoppen. Dat went.
- Plectrum. Bij een mandoline gebruik je een kleine, stevige plectrum. Probeer een paar diktes. Meer lees je bij plectrum.
- Budget. Een heel goedkoop instrument is soms moeilijk te stemmen en klinkt dof. Als richtlijn: kies een model uit de lagere middenklasse van een bekend merk. Vraag naar actuele prijzen en vergelijk.
Wil je een mandoline kopen, dan loont het om hem eerst vast te houden. Een tweedehands instrument van een bekend merk kan een goede koop zijn, mits de hals recht is en het instrument speelbaar is. Neem eventueel iemand mee die een snaarinstrument speelt.
De eerste stappen: zo begin je met mandoline spelen
Houding en grip
Zit rechtop en laat de mandoline op je been of tegen je borst rusten. Houd de hals licht vast met je duim achter de hals en je vingers boven de snaren. Houd het plectrum tussen duim en wijsvinger en laat je pols ontspannen. Een krampachtige grip geeft snel vermoeidheid.
Eerst de snaren leren kennen
Speel elk paar open snaren, van laag naar hoog: G, D, A en E. Luister of beide snaren in elk paar samen klinken als één toon. Zo wen je aan het dubbele geluid.
Eenvoudige melodieën
Omdat de stemming gelijk is aan die van een viool, zijn veel violinmelodieën direct te spelen. Begin met een eenvoudig liedje op één snaar, zoals een kinderliedje, en loop daarna op naar twee snaren. Een eenvoudig lied met een gelijkmatige aanslag leert je veel over timing.
Tremolo
Doordat de mandoline zijn klank snel verliest, gebruik je tremolo: snel heen en weer slaan over een snarenpaar. Wikipedia noemt dat dit alleen vanaf eind negentiende eeuw is ingeburgerd en dat zo de indruk van een aangehouden noot ontstaat. Oefen dit rustig, vanuit je pols en met een lichte aanslag. Hou het eerst langzaam en bouw snelheid op zonder spanning in je arm.
Akkoorden
Net als bij gitaar en ukelele kun je akkoorden spelen, al zijn de vingerzettingen anders. Begin met enkele eenvoudige akkoorden en combineer ze met een eenvoudig ritme. Vind je akkoorden lastig? Begin dan bij de basis van muziektheorie, ook uitgelegd bij muziektheorie.
Welke muziek speel je op dit instrument?
Een instrument kies je vaak omdat je een bepaalde muziek wilt spelen. De mandoline past in meer stijlen dan je misschien denkt. In de klassieke muziek schreven componisten als Vivaldi en Beethoven voor het instrument, aldus Wikipedia. In de bluegrass speelt hij vaak ritme en melodie tegelijk. In Ierse en Britse volksmuziek zit hij tussen de fluit en de viool. Luister voor je koopt naar een paar opnames uit elke stijl en kijk welke klank je het meest aanspreekt. Daarmee weet je ook welk type je zoekt, want een ronde Napolitaanse klinkt anders dan een archtop.
Heb je al snaarervaring? Dan kun je de stap naar dit instrument snel maken, omdat de stemming gelijk is aan die van een viool. Heb je geen ervaring, dan is dat geen probleem: elke beginner leert de basis in korte tijd.
Mandoline oefenen: zo houd je het vol
Oefen kort en regelmatig. Tien tot twintig minuten per dag werkt voor de meeste beginners beter dan één lange sessie, als algemene richtlijn. Gebruik een metronoom om je tempo te sturen. Neem jezelf op en luister terug om te horen of je aanslag gelijkmatig is.
Wat helpt:
- Kies liedjes die je zelf mooi vindt. Dat houdt de motivatie hoog.
- Zoek een leraar of speelgroep. Veel mandolineverenigingen en orkesten zijn blij met nieuwe spelers. Wikipedia noemt dat mandolineorkesten in Nederland soms een accordeon combineren.
- Wees geduldig met je vingertoppen. Ze worden harder na een paar weken.
- Houd je snaren schoon en vervang ze als ze dof klinken.
Veelgestelde vragen over de mandoline
Is een mandoline moeilijk te leren?
Het instrument is klein en de basis is goed te doen, zeker als je al een snaarinstrument kent. De dubbele snaren en de tremolo vragen oefening. Reken op een paar weken voordat het vanzelf gaat.
Hoe is een mandoline gestemd?
In kwinten, zoals een viool: G, D, A en E, met elke snaar dubbel. Dat is de meest gangbare stemming volgens Wikipedia. Er bestaan ook andere stemmingen, maar die hoef je als beginner niet te gebruiken.
Wat is het verschil tussen een mandoline en een banjo?
Een mandoline heeft een houten klankkast en acht snaren in vier paren. Een banjo heeft een rond lichaam met een vel en meestal vier of vijf snaren. De klanken verschillen: de mandoline klinkt helder en zingend, de banjo scherper en ritmischer.
Wat is het verschil tussen een mandoline en een ukelele?
Een ukelele heeft vier nylon snaren, een zachtere klank en wordt gestemd in andere intervallen. Een mandoline heeft metalen snaren in paren en klinkt helderder. Een ukelele is voor veel beginners makkelijker, zie ukelele leren.
Moet ik een plectrum gebruiken?
Ja, de mandoline wordt normaal met een plectrum bespeeld. Zo maak je ook de tremolo. Je kunt wel een dikker of dunner plectrum proberen om te zien wat bij je past.
Wat kost een mandoline?
De prijzen lopen uiteen, afhankelijk van type, merk en bouwkwaliteit. Vergelijk actuele prijzen en let op de afstelling. Een tweedehands instrument kan een goede koop zijn.
Kan ik mandoline leren zonder les?
Ja, met video’s en boeken kom je een eind. Een docent of een speelgroep helpt je wel met aanslag, houding en tremolo, wat je zelf moeilijk hoort.
Waar wordt mandoline gespeeld?
In klassieke muziek, Ierse en Britse volksmuziek, bluegrass en folk. Wikipedia noemt ook mandolineorkesten, die bijvoorbeeld in Japan en Duitsland veel voorkomen.
Verder lezen
De mandoline is een mooi instrument om op verder te bouwen. Lees verder: