Multiplex: soorten, diktes en gebruik

Multiplex is een houtplaat die bestaat uit vijf of meer dunne lagen fineer, kruislings op elkaar gelijmd. Door die opbouw is multiplex sterker en stabieler dan massief hout van dezelfde dikte, en trekt het veel minder krom. Voor kasten, werkbladen, kisten en meubels is multiplex daarom een van de handigste platen die je kunt kopen. De gangbare diktes zijn 9, 12, 15 en 18 mm.

Wie met multiplex wil werken, komt een aantal keuzes tegen: berken of populier, binnen of buiten, 12 mm of 18 mm, en hoe je de zijkant mooi afwerkt. Dit artikel loopt ze langs, zodat je een plaat kiest die past bij je project. Het is onderdeel van onze gids over houtbewerking. Wil je weten hoe je de plaat het beste inkoopt, lees dan ook hout kopen.

Wat is multiplex?

Dit plaatmateriaal wordt gemaakt van dunne lagen hout, fineren genoemd. Volgens het Wikipedia-artikel over triplex en multiplex waren dit oorspronkelijk twee namen: triplex had drie lagen en multiplex vijf of meer. Tegenwoordig gebruikt men de twee namen vaak door elkaar. Een plaat bestaat altijd uit een oneven aantal lagen, zodat hij in balans blijft.

De lagen liggen kruislings. Elke laag heeft de nerf loodrecht op de laag erboven en eronder. Het Wikipedia-artikel over plywood legt uit wat dit oplevert: minder splijten bij het spijkeren aan de randen, minder krimp en zwelling in de dikte van de plaat en een gelijkmatige sterkte in alle richtingen. Daardoor is multiplex ook stijf en goed bestand tegen buigspanning. Een stuk massief hout werkt veel meer, dus een brede plank van vuren wordt na een jaar vaak hol, terwijl een plaat gewoon plat blijft.

Hoe wordt de plaat gemaakt?

De fineren worden gedroogd tot het juiste vochtgehalte, met lijm bestreken, in lagen op elkaar gelegd en onder hitte en druk geperst. De bekendste lijmen zijn ureum-, fenol-, melamine- en resorcinolformaldehyde. Daarna wordt de plaat op maat gezaagd en vaak geschuurd. Het artikel over plywood noemt een standaardmaat van ongeveer 2,5 × 1,22 meter. Kleinere formaten zijn bij de meeste winkels verkrijgbaar of ze zagen de plaat voor je.

Voordelen en nadelen

De voordelen op een rij:

• Stabiel. De plaat werkt weinig en blijft vlak.
• Sterk en licht. Het is sterker en lichter dan MDF van dezelfde dikte, volgens het plywood-artikel.
• Mooie zijkant. De gelaagde rand is bij veel projecten een gewild ontwerpdetail.
• Schroeven houden goed, ook in de rand. In MDF splijten schroeven in de kant sneller.

De nadelen zijn de prijs, die hoger is dan bij MDF en OSB, en het fineer dat bij het zagen kan uitscheuren. Bij binnenmultiplex komt daar de gevoeligheid voor vocht bij.

Soorten multiplex

Bijna elke houtsoort kan hiervoor worden gebruikt. Het Wikipedia-artikel noemt berken, meranti en okoumé als populaire keuzes. De plaat wordt vaak genoemd naar de buitenste lagen: een ‘berken’ plaat kan binnenin goedkoper hout hebben, zoals populier of naaldhout.

Berken multiplex

Berken multiplex is de bekendste soort voor meubels en hobbywerk. Het artikel over plywood noemt berken een hoogwaardige soort met een glad oppervlak en nauwkeurige dikte, gebruikt voor onder meer luidsprekers, meubels en speeltoestellen. In Europa is het de bekendste basissoort. Deze plaat is licht van kleur, heeft een fijne nerf en neemt olie, lak en beits goed aan. Het bestaat vaak uit veel dunne lagen, waardoor de zijkant strak gestreept is. Wil je deze plaat kopen voor een project dat zichtbaar blijft, zoals een kast of een tafelblad, kijk dan naar een plaat waarvan de voorkant weinig knopen of reparaties heeft.

Populier en naaldhout multiplex

De populierversie is lichter en goedkoper en heeft een minder fijne rand. Het is goed voor verborgen onderdelen en voor werk dat je gaat schilderen. De naaldhoutversie (vaak van vuren of grenen) is sterk en bruikbaar voor constructief werk, maar de nerf is grover en de buitenste laag kan harsrijk zijn. Het ziet er rustiek uit en past bij tuin- en gereedschapskisten.

Hardhout multiplex

Hardhoutplaat wordt gemaakt van tropische of Europese hardhoutlagen en is zwaarder en dichter. Je vindt het in boten, vloeren en zware constructies. Voor een hobbyist is het vaak meer dan nodig, maar het is geschikt voor projecten die veel moeten hebben.

Multiplex voor buiten

Bij buitengebruik gaat het om de lijm. Het Wikipedia-artikel over plywood noemt exterieurmultiplex met waterbestendige lijm, zoals resorcinol- of fenolformaldehyde, en daarnaast marinemultiplex van duurzame fineren met weinig gebreken, die bestand is tegen vocht, schimmel en delaminatie. Ook de term WBP (water boiled proof) komt in het artikel voor voor platen in vochtige omgevingen. De sterkte is volgens de bron het best bij een laag vochtgehalte.

Wat betekent dat voor jou? Een plaat uit de bouwmarkt die is bedoeld voor binnen, houdt buiten niet stand: de lagen kunnen loslaten en de plaat zwelt op. Wil je multiplex buiten gebruiken, kies dan bewust voor een soort die als buitenmultiplex wordt verkocht, en werk de randen en het oppervlak goed af met verf of olie. Zelfs buitenmultiplex heeft bescherming nodig, vooral aan de zaagkanten, waar water het snelst binnendringt.

Multiplex dikte kiezen: 9, 12, 15 of 18 mm

De dikte is een van de eerste keuzes. Het plywood-artikel noemt een groot bereik van 3,2 tot 76,2 mm, waarbij vloerplaten minstens 19 mm dik zijn. Voor hobbywerk kom je meestal uit bij een paar vaste diktes. De onderstaande verdeling is een praktische richtwaarde, geen norm.

Een paar dingen om te onthouden:

1. Dikte bepaalt doorbuiging. Een plank van 18 mm met een overspanning van meer dan een meter gaat doorzakken onder gewicht. Zet er een steunlat onder of kies een dikkere plaat.
2. De werkelijke dikte kan afwijken. Een plaat van 18 mm is soms 17,5 of 18,5 mm. Meet na, zeker als je een sleuf of groef freest.
3. Dikker is niet altijd beter. Een kastzijde van 18 mm is stevig, maar een lade van 18 mm is onnodig zwaar. Kies per onderdeel.

Zoek je een specifieke maat, zoals multiplex 12 mm, 18 mm of 9 mm? Dan geldt: 12 mm voor lichter werk, 18 mm voor wat stevig moet zijn, 9 mm voor lades en achterwanden.

Multiplex bewerken: zagen, schuren en verbinden

Je bewerkt de plaat met gewone gereedschappen, maar de dunne buitenlaag scheurt snel. Met een paar gewoonten blijft de rand schoon.

Zagen

Gebruik een fijn getande zaagblad, bij voorkeur voor plaatmateriaal. Dat geeft de schoonste snede. Met een decoupeerzaag maak je bochten, met een cirkelzaag en een geleiderail zaag je lange rechte sneden. Zaag met de mooie kant naar beneden bij een cirkelzaag en naar boven bij een decoupeerzaag, omdat het blad aan de uitgangszijde het meest uitscheurt. Plak langs de zaaglijn een strook afplaktape: dat houdt het fineer op zijn plek.

Zaag een grote plaat niet op de grond zonder ondersteuning. Leg hem op twee schragen of op een stuk isolatieplaat, zodat het afgezaagde deel niet afbreekt vlak voor het einde.

Boren en schroeven

Voorboor altijd bij het schroeven in de rand. De kern van multiplex bestaat uit lagen met verschillende nerfrichtingen en kan splijten. Gebruik een boormachine met een verzinkboor, zodat de schroefkop vlak komt. In het vlak van de plaat houden schroeven goed. Gebruik in de rand schroeven met grof draad en niet te dicht bij de rand.

Schuren en afwerken van de rand

De gelaagde zijkant is mooi, maar vraagt wat werk. Schuur met korrel 120, dan 180 en eventueel 240, bij voorkeur met een blokje, zodat de rand vlak blijft. Bij een schuurmachine pas je op dat je de rand niet rond schuurt. Meer over korrels lees je bij schuurpapier korrel.

Voor de afwerking heb je vier opties:

1. Laten zoals het is, met olie of lak. Dat laat de lagen zien en geeft een Scandinavische uitstraling. Een lichte hardwax-olie of kleurloze lak werkt goed.
2. Randafwerkband (kantenband). Een strook fineer die je met een strijkijzer op de rand perst. Handig als je de lagen niet wilt zien.
3. Een massief houten rand. Lijm een lat tegen de zijkant. Dit is de stevigste oplossing.
4. Schilderen. Voor een geschilderde afwerking vul je de kopse kant eerst met plamuur of lijm, schuur hem glad en verf daarna twee lagen.

Meer over afwerken lees je in de gids over hout afwerken.

Verbinden

Deze plaat is goed te lijmen en te schroeven. Houtlijm op de kopse kant geeft een zwakkere verbinding dan op het vlak, dus combineer lijm met schroeven of deuvels. Voor stevige hoeken zijn deuvels en pocket-hole-verbindingen geschikt. Een overzicht van mogelijkheden vind je bij houtverbindingen.

Kies je multiplex of een andere plaat?

Deze plaat is niet altijd de beste keuze. Een korte vergelijking met de twee platen waar je het vaakst mee twijfelt.

• MDF is vlakker, strakker en goedkoper, maar zwaarder en bang voor vocht. Het is geschikt als je gaat schilderen. Meer in ons artikel over MDF en over het verschil tussen MDF en multiplex.
• OSB is grover en goedkoper en wordt gebruikt voor onzichtbare of rustieke toepassingen en in de bouw. Lees meer over OSB plaat.
• Massief hout is mooier en kan geschaafd en gevormd worden, maar werkt meer en kost meer. Zie houtsoorten.

Een bekende vergelijking is die met triplex: het verschil is vooral de naam en het aantal lagen. Triplex heeft traditioneel drie lagen, multiplex vijf of meer. Meer lagen betekent doorgaans een stabielere en gelijkmatigere plaat.

Multiplex kopen en kosten

Je kunt de plaat kopen bij de houthandel, de bouwmarkt en online. Een houthandel heeft vaak de beste kwaliteit en laat je de plaat zelf bekijken. Online kun je platen bestellen en op maat laten zagen, wat voor beginners zonder tafelzaag erg prettig is. Let op de leverkosten van grote platen.

Let bij het kopen op de volgende punten:

• De kwaliteit van de buitenlaag. Kwaliteitsklassen geven aan hoeveel knopen en reparaties zijn toegestaan. Voor een zichtbare kant wil je de beste kwaliteit, voor een verborgen kant volstaat de lagere.
• Binnen of buiten. Controleer of de lijm bij je gebruik past.
• Vlakheid. Leg de plaat op de grond of kijk over de rand. Een bolle of holle plaat is lastig te verwerken.
• Aantal lagen. Meer dunne lagen geeft een mooiere rand en een stabielere plaat.

De prijzen verschillen sterk per soort, dikte en hoeveelheid. Als verhouding geldt: populier en naaldhout zijn goedkoper dan berken, en berken is goedkoper dan hardhout of marinemultiplex. De prijs per vierkante meter is hier hoger dan bij MDF of OSB, maar je krijgt er stabiliteit en sterkte voor terug.

Veilig werken met multiplex

Bij zagen en schuren komt fijn stof vrij. Draag een stofmasker en een veiligheidsbril, en gebruik zo mogelijk afzuiging. De lijmen in plaatmateriaal kunnen formaldehyde bevatten; de uitstoot van afgewerkt materiaal is meestal laag, maar zaagstof is iets anders dan een afgewerkte plaat. Dit zijn algemene richtlijnen: lees de informatie van de fabrikant van je plaat en gereedschap. Een groot vel is zwaar en onhandig, dus til met zijn tweeën en leg hem plat op een stevige ondergrond voordat je zaagt.

Veelgestelde vragen over multiplex

Verder lezen