OSB plaat: wanneer gebruik je het?

Een OSB plaat is een plaat die is gemaakt van grote, dunne houtstrengen die in lagen zijn gelegd en met lijm en was onder hitte zijn samengeperst. De naam komt van het Engelse oriented strand board. Een OSB plaat is sterk, goedkoop en grof van uiterlijk, en wordt vooral gebruikt voor onzichtbare delen, werkbladen in de werkplaats en rustieke meubels. Voor binnen en droog gebruik is het een prima keuze, voor buiten alleen met de juiste klasse en afwerking.

Veel mensen kennen OSB van de bouw, waar het wordt gebruikt voor wanden, vloeren en daken. In de hobbywerkplaats heeft een OSB plaat een tweede leven gekregen: de zichtbare, grove structuur is populair voor industriële meubels, kasten en werkbanken. In dit artikel lees je wat OSB is, welke klassen er zijn, wanneer je het gebruikt en hoe je een OSB plaat bewerkt en afwerkt. Het past binnen onze gids over houtbewerking. Meer over het kopen van platen lees je bij hout kopen.

Wat is een OSB plaat?

Een OSB plaat bestaat uit houtstrengen: dunne, rechthoekige stukjes hout. Volgens het Wikipedia-artikel over oriented strand board liggen de strengen in lagen. De buitenste lagen liggen in de richting van de sterkteas van de plaat en de binnenste lagen staan er loodrecht op. De matten worden met lijm en was samengevoegd en in een warmtepers uitgehard.

Het Nederlandse Wikipedia noemt OSB kort ‘een plaat bestaande uit houtschilfers’, en houtinfo.nl rekent OSB tot de spaanplaten, naast MDF, HDF en triplex in de lijst van plaatmaterialen. De structuur is dus grover dan bij multiplex, dat uit dunne fineren bestaat, of bij MDF, dat uit fijne vezels bestaat. Je ziet de strengen aan het oppervlak, wat de plaat zijn herkenbare uiterlijk geeft.

Eigenschappen van OSB

Het Wikipedia-artikel noemt een aantal eigenschappen:

• OSB is vergelijkbaar met multiplex, maar uniformer en goedkoper.
• De plaat heeft geen interne holtes.
• Je kunt hem met dezelfde gereedschappen bewerken als massief hout.
• Bij bezwijkproeven heeft OSB een hogere draagcapaciteit dan gefreesde houtpanelen.

Een nadeel is de zijkant. Waar multiplex een mooie gelaagde rand heeft, is de rand van een OSB plaat grof en splinterig. Ook zwelt een OSB plaat aan de randen sneller op bij vocht dan multiplex.

Waar wordt OSB voor gebruikt?

Volgens het artikel wordt OSB veel gebruikt als beplating van wanden, vloeren en daken, vooral bij lichte staalskeletbouw. Ook wordt het in de meubelproductie toegepast. Voor jou als hobbyist betekent dit twee soorten gebruik: constructief en onzichtbaar (een draagvlak, een achterwand, een vloer in een tuinhuis) en zichtbaar met opzet (een werkblad, een industriële kast, een speelhuisje).

OSB klassen: OSB/1 tot OSB/4

Niet elke OSB plaat is hetzelfde. In Europa deelt de norm EN 300 de platen in klassen in. Het Wikipedia-artikel geeft de volgende indeling:

Voor de meeste hobbyprojecten binnenshuis volstaat OSB/2 of OSB/3. OSB/3 is de gangbare plaat in de bouwmarkt en heeft de meeste marge als een plaat toch eens vochtig wordt. Zoek je een plaat voor onzichtbare, droge delen van een meubel, dan is OSB/1 of OSB/2 genoeg. Let op: de klasse staat op de plaat of op het etiket, niet op de naam. Vraag bij onduidelijkheid naar het type.

Het artikel noemt ook de lijmtypen. Ureumformaldehyde wordt gebruikt bij het eerste type, niet constructief en niet waterbestendig. Isocyanaat in de kern met melamine-ureum- of fenolharsen aan het oppervlak geeft type 2, constructief en waterbestendig aan de oppervlakte. Fenolharsen door de hele plaat leveren types 3 en 4, constructief en geschikt voor vochtige omgevingen.

Is OSB geschikt voor buiten?

Het Wikipedia-artikel is hier duidelijk: een OSB plaat kan waterbestendig zijn, maar heeft extra membranen nodig om waterdicht te zijn, en wordt niet aanbevolen voor buitengebruik. Gebruik je OSB toch buiten, bijvoorbeeld voor een speelhuis of tuinhuis, dek de plaat dan af met verf, bitumen of een dakbedekking, en werk de randen goed af. Een OSB plaat die continu nat blijft, zwelt en valt uiteen. Voor een tuinmeubel of een plantenbak is multiplex voor buiten of massief hout een betere keuze.

Formaldehyde en gezondheid

Het artikel meldt dat er discussie is over formaldehyde-uitstoot. Ureumformaldehyde wordt afgeraden voor thuisgebruik, terwijl isocyanaatharsen geen formaldehyde bevatten. Sommige fabrikanten behandelen het hout ook met boraatverbindingen tegen insecten en schimmels. Wil je een OSB plaat in een woonruimte gebruiken, kies dan een type met een emissiearme lijm (zoals OSB/0 of een plaat met isocyanaat) en werk alle zijden af met verf of olie. Vraag de leverancier naar de specificaties.

OSB plaat diktes en maten

Een OSB plaat wordt in verschillende diktes geleverd. Gangbaar zijn 9, 12, 15, 18 en 22 mm, en de standaardplaat is ongeveer 2,44 × 1,22 meter. Dit zijn praktische richtwaarden: de exacte aanbod verschilt per winkel. Veel winkels zagen ook op maat.

Zoek je een OSB plaat van 18 mm, dan is dat de meest gekozen dikte voor hobbyprojecten. Voor een kast of een werkbank is een OSB plaat van 18 mm stevig en betaalbaar. Een OSB plaat van 12 mm is geschikt voor wat lichter werk, en een OSB plaat van 9 mm voor achterwanden en onzichtbare delen.

OSB plaat bewerken

Met een paar vaste gewoonten werk je een OSB plaat zonder problemen.

Zagen

Je zaagt een OSB plaat met een cirkelzaag of een decoupeerzaag. De hars en lijm maken zaagbladen sneller bot, dus kies een blad met hardmetalen tanden. Een fijn getand blad geeft een schonere rand dan een grof blad. Leg de plaat op twee schragen of op een stuk isolatieplaat, zodat het afgezaagde deel niet afbreekt. Zaag een lange plaat het liefst met een geleiderail.

Boren en schroeven

Schroeven houden goed in het vlak van een OSB plaat. In de rand kunnen ze de strengen laten splijten, dus voorboor en gebruik schroeven met grof draad. Bij een boormachine met koppelring voorkom je dat de schroefkop te diep draait en de strengen uitbreken. Houd minstens twee centimeter afstand tot de rand.

Schuren

Een ruwe OSB plaat heeft vaak vezels die omhoog staan. Schuur met korrel 80 en daarna 120 voor een nette, maar nog steeds structuurrijke afwerking. Een zeer gladde afwerking krijg je niet, want de strengen blijven zichtbaar. Zie voor meer over korrels schuurpapier korrel. Bij het schuren komt veel stof vrij, dus gebruik een masker en bij voorkeur afzuiging. Een schuurmachine met stofzak of aansluiting op een stofzuiger helpt.

Afwerken

OSB neemt vocht snel op, dus afwerken is belangrijk, vooral aan de randen. Mogelijkheden:

1. Heldere lak of vernis. Dit laat de structuur zien en beschermt de plaat tegen vlekken. Geef minstens twee lagen en schuur lichtjes tussendoor.
2. Olie of hardwax-olie. Zorgt voor een warme uitstraling en bescherming. Zie hout afwerken.
3. Beits. De kleur zakt ongelijk in de plaat, wat een rustiek effect geeft.
4. Verf. Gebruik eerst een primer, anders blijft het structuurpatroon door de verf zichtbaar. Wil je een glad geschilderd oppervlak, dan is MDF beter.
5. Randen dichtzetten. Bestrijk de randen extra goed met lak, verf of houtlijm verdund met water, om ze te verzegelen tegen vocht.

OSB plaat of multiplex: verschil en keuze

Veel hobbyisten twijfelen tussen een OSB plaat en multiplex. Hier de vergelijking.

• Uiterlijk. OSB heeft een grof, gestructureerd oppervlak. Multiplex heeft een glad oppervlak en een gelaagde rand.
• Sterkte. Beide zijn sterk. Het Wikipedia-artikel noemt OSB vergelijkbaar met multiplex, maar uniformer en goedkoper.
• Prijs. OSB is doorgaans het goedkoopst van de platen die je voor constructief werk gebruikt.
• Vocht. Beide zijn gevoelig voor vocht, maar OSB zwelt aan de randen sneller op. Voor buiten is buitenmultiplex betrouwbaarder.
• Bewerken. Multiplex geeft een schonere snede en neemt een fijne afwerking beter aan.

Kort gezegd: kies een OSB plaat als de plaat onzichtbaar blijft of als je het ruwe uiterlijk wilt. Kies multiplex als je een fijne afwerking of een mooie rand wilt. Een vergelijking tussen twee andere veelgebruikte platen vind je in het verschil tussen MDF en multiplex.

OSB plaat en spaanplaat

Een veelgestelde vraag is wat de verschillen zijn tussen OSB en spaanplaat. Beide bestaan uit houtdeeltjes met lijm. Bij spaanplaat zijn de deeltjes klein en willekeurig verdeeld, bij OSB zijn het grote strengen in lagen met een vaste richting. Daardoor is OSB sterker in de lengterichting en beter geschikt voor dragend werk. Spaanplaat is vlakker en wordt vaak gebruikt voor goedkope meubels met een laminaatlaag.

Een OSB plaat kiezen en kopen

Een OSB plaat koop je in de bouwmarkt, bij een houthandel of online. Let op deze punten.

1. De klasse. Kies bewust: OSB/3 voor werk waar vocht bij kan komen, OSB/2 of OSB/1 voor droog gebruik.
2. De vlakheid. Leg de plaat plat neer. Een plaat die lang rechtop of vochtig heeft gestaan, kan golven.
3. Beschadigingen aan de randen. Hoeken en randen zijn kwetsbaar. Afgebroken of gezwollen randen zijn een slecht teken.
4. Geslepen of ruw. Sommige platen zijn aan één zijde geschuurd, wat het afwerken makkelijker maakt.
5. Gezondheid en emissie. Voor binnenruimtes kun je vragen naar een emissiearm type.

Wat een OSB plaat kost, verschilt per dikte en per verkoper. Vergelijk de prijs per plaat en let op leverkosten, want grote platen zijn lastig en duur te bezorgen. Veel winkels zagen de plaat tegen een kleine vergoeding op maat, wat thuis veel werk scheelt. Vergelijk ook met multiplex en MDF voordat je beslist; zie voor een overzicht hout kopen.

Veilig werken met OSB

Bij zagen en schuren komt fijn houtstof vrij, met resten van lijm en was. Draag een stofmasker (liefst P2 of P3), een veiligheidsbril en gehoorbescherming bij langer zagen, en gebruik afzuiging als je die hebt. Werk in een goed geventileerde ruimte. Plaatmaterialen zijn zwaar en onhandig: til een volle plaat met zijn tweeën. Dit zijn algemene richtlijnen; lees ook de informatie van de fabrikant van de plaat en je gereedschap.

Veelgestelde vragen over de OSB plaat

Verder lezen