Batik stof: soorten, herkennen, kopen en verwerken

Batik stof is stof waarop het patroon met was is gezet, waarna de stof is geverfd. Waar de was zat, blijft de kleur van de stof zelf zichtbaar. Er bestaat batikstof van katoen en van zijde, en je vindt hem als handwerk, als stempelwerk en als gedrukte stof die alleen op batik lijkt. Dat verschil bepaalt de prijs en de manier waarop je de stof verwerkt.

Wie batik stof wil kopen, komt snel in een wirwar van termen terecht: tulis, cap, kombinasi, wax print, batikprint. In dit artikel zet je ze op een rij. Je leest hoe je echte batik herkent, waar je op let bij het kopen, hoe je de stof voorwast en verwerkt, en wat je er mooi van kunt maken.

Wat is batik stof precies?

Het woord batik slaat op de techniek, niet op een vaste stofsoort. Bij die techniek zet de maker was op de stof, waarna de stof in de verf gaat. UNESCO beschrijft Indonesische batik als handgeverfd katoen en zijde, waarbij makers met stippen en lijnen van hete was patronen tekenen. De was houdt de verf tegen, en voor meerdere kleuren herhaalt men het proces met nieuwe was en een nieuw verfbad.

Het Australian Museum beschrijft hoe de stof op Java wordt voorbereid: de stof wordt gewassen en gekneed en daarna met olie en een pasta van rijst of cassave behandeld, zodat de was niet te diep in de vezels trekt. De was, in het Javaans malam, is van oudsher van bijenwas. Aan het eind schraapt men de was eraf en kookt men de stof om de resten te verwijderen.

Waarom is dat voor jou als koper van belang? Omdat de manier van maken terug te zien is in de stof. Een doek waar de was in de vezels is getrokken, voelt en ziet er anders uit dan een doek waar alleen een patroon op is gedrukt. Wil je de techniek zelf begrijpen, lees dan het hoofdartikel over batik.

Soorten batik stof

Er zijn vijf soorten die je bij het kopen tegenkomt.

Batik tulis. Dit is het handwerk. De maker tekent het patroon met een canting, een klein koperen bakje met een tuit aan een handvat. Elke lijn is met de hand gezet, dus geen twee stukken zijn gelijk. Het is de duurste soort, omdat het veel tijd kost.

Batik cap. Hier drukt men de was met een koperen stempel op de stof. Het patroon herhaalt zich daardoor precies. Het gaat sneller en is goedkoper dan tulis. Het Australian Museum beschrijft cap als sneller en goedkoper dan tulis. Sommige makers gebruiken de stempel voor het hoofdpatroon en de canting voor de details.

Kombinasi. Een mengvorm: de stempel zet het hoofdpatroon neer en de canting voegt de fijne details toe. Je ziet dat vaak bij stoffen die er rijk uitzien maar niet de prijs van volledig handwerk hebben.

Wax print. Dit is een stof die Nederlandse fabrikanten ontwikkelden naar het voorbeeld van batik. Vlisco uit Helmond begon in 1846 en maakte in de tweede helft van de negentiende eeuw imitatiebatik voor Nederlands-Indië, met rolldruk in plaats van handwerk. WIPO beschrijft in een verhaal over de stof dat het patroon met was op beide zijden van het katoen wordt gedrukt, met twee diep gegraveerde koperen rollen, en dat de stof daarna in baden met vooral indigo gaat. Deze stoffen zijn vooral in West-Afrika bekend geworden, waar men ze wax print of Dutch wax noemt. Het is geen Javaanse batik, maar wel een eigen, rijke stoffentraditie met een verwante techniek.

Gedrukte batikprint. Stof waarop een batikpatroon met een machine is gedrukt. Er zit geen was in. Het is vaak goedkoop, kleurrijk en prima voor een kussenhoes, zolang je het niet voor echt handwerk aanziet.

Een tweede indeling gaat over de vezel. Batikstof van katoen is stevig, wasbaar en makkelijk te verwerken. Batikstof van zijde is fijner en glanzender, en vraagt zachter wassen en voorzichtiger naaien. Mengstoffen met polyester zie je ook, vooral bij goedkopere gedrukte stof.

Hoe herken je echte batik stof?

Bij batik stof kopen is de grootste vraag: is dit echt, of een afdruk? Er is geen enkele zekere test, maar met een paar dingen op een rij kom je een eind.

Kijk naar de achterkant. Bij echte batik zit de kleur doordat de was in de vezels trekt vaak aan beide kanten, ook al is de achterkant soms iets bleker. Een afdruk laat de achterkant meestal veel witter of vlakker. Bij wax print is het patroon juist bewust aan beide kanten aangebracht, dus daar zie je geen verschil.

Kijk naar de lijnen. Handgetekende lijnen hebben kleine onregelmatigheden en variaties in dikte. Bij stempelwerk herhaalt de vorm zich op het oog exact, met een kleine verschuiving op de plekken waar de stempel opnieuw is gezet. Een afdruk is overal even scherp en even regelmatig.

Zoek barstjes. Door de was die breekt en waar de verf in loopt, ontstaan fijne adertjes. De Nederlandstalige Wikipedia noemt dat een craquelé-effect. Bij gedrukte stof is dat patroon vaak nagebootst en herhaalt het zich op regelmatige afstanden.

Vraag het de verkoper. Een eerlijke verkoper vertelt of het tulis, cap, kombinasi of print is. Krijg je geen duidelijk antwoord op een eenvoudige vraag, dan is het meestal een afdruk. Dat is geen schande, maar dan hoort ook de prijs daarbij.

Let op: dit zijn vuistregels. Bij een prachtige stempelstof of een goede wax print kun je ook als kenner twijfelen. Voor kleding of een tafelkleed doet het resultaat er uiteindelijk meer toe dan het label.

Batik stof kopen: waar let je op?

Batik stof kopen kan in een stoffenwinkel, bij een speciaalzaak voor Aziatische of Afrikaanse stoffen, op een markt, online of tweedehands. Dit zijn punten om te vergelijken.

Maat en lengte. Batik wordt traditioneel verkocht in stukken van vaste lengte, bijvoorbeeld voor een sarong of een kain. Dat is een lap van ongeveer twee meter lang, een richtwaarde. Vraag de breedte van de stof: die verschilt per soort.

Vezel. Kies katoen als je gaat naaien of vaak gaat wassen. Kies zijde voor sjaals, blouses of iets dat je met zorg draagt. Controleer het etiket of vraag het.

Kleurechtheid. Vraag of de stof is gefixeerd en hoe je hem moet wassen. Donkere kleuren zoals indigo en bruin kunnen in de eerste wasbeurten kleur afgeven.

Patroon en schaal. Een groot motief vraagt een groot stuk stof, zodat je het patroon kunt laten zien. Een klein motief verdraagt knippen en naaien beter. Let bij het knippen op de richting van het patroon, vooral bij diagonale banden.

Prijs. Handwerk is duurder dan stempelwerk, en stempelwerk duurder dan een afdruk. Dat verklaart het verschil, niet een wilde prijs. Vergelijk dus stof met dezelfde techniek.

Verkoper. Een winkel die de herkomst kent en benoemt, is een goed teken. Wie in Indonesië of op Bali batik koopt, doet er goed aan om een werkplaats of coöperatie te bezoeken. Dan zie je hoe de stof ontstaat en kun je de maker vragen stellen.

Hoeveel koop je? Voor een kussenhoes van 45 bij 45 centimeter heb je ongeveer een halve meter nodig, afhankelijk van de breedte. Voor een tafelkleed en kleding tel je meer. Koop bij twijfel iets extra, want dezelfde batik is later vaak niet meer te krijgen.

Batik stof verwerken: wassen, knippen en naaien

Batik stof verwerken vraagt geen speciale kennis, maar een paar stappen maken verschil.

1. Was de stof eerst apart. Gebruik koud of lauw water en een mild wasmiddel. Nieuwe stof kan kleur afgeven. Spoel tot het water helder blijft. Doe hem niet bij ander wasgoed.
2. Laat de stof drogen in de schaduw. Zon bleekt de kleuren.
3. Strijk de stof op de achterkant, op een temperatuur die bij de vezel past. Zijde strijk je koel en met een doek ertussen.
4. Knip met een scherpe schaar. Een rolmes en snijmat geven een rechte lijn. Teken rechte lijnen met een stuk zeepsnipper of krijt.
5. Naai met een naald en garen die bij de stof passen. Voor katoenen batik werkt een universele machinenaald met een middelfijne maat. Dit is een richtwaarde: kijk op je naaldenverpakking naar de aanwijzing voor dun of middelzwaar katoen. Zijde vraagt een fijne naald.
6. Zet de naden af. Batik rafelt, zeker de losse varianten. Gebruik een zigzagsteek of een lockmachine.

Een tip: gebruik de zijkant van de stof, de zelfkant, als rand van een tafelloper of sjaal. Dan heb je geen zoom nodig.

Wat maak je van batik stof?

Batik stof is veelzijdig. Veel gekozen toepassingen:

• Kussenhoezen. Een veilig eerste project: twee rechthoeken, een rits of envelopsluiting.
• Tafelkleden en lopers. Het patroon komt goed uit op een groot vlak.
• Sarongs en sjaals. De traditionele toepassing, simpel te dragen of als strandkleed.
• Kleding. Een rok, een overhemd of een jurk. Kies stof van katoen, die wasbaar is en soepel valt.
• Tassen en etuis. Een voering of een buitenkant van batik geeft een eenvoudige tas karakter.
• Wandkleed of lamp. Span de stof op een raam en hang hem op.
• Quilts en patchwork. Strookjes batik in verschillende kleuren geven een rustige, aardse look.

Zelf patronen met was op stof zetten is ook een optie. Het artikel over batik legt uit hoe je thuis begint. Heb je liever een andere manier om stof te kleuren, kijk dan naar kleding verven of zeefdrukken.

Batik stof wassen en verzorgen

Goede verzorging bepaalt hoe lang de kleuren mooi blijven.

• Was de eerste keren apart, koud tot lauw, en met een mild wasmiddel.
• Gebruik geen bleekmiddel of wasmiddel met bleek.
• Laat de stof niet in een bak met water liggen. Zeker donkere kleuren kunnen dan uitlopen.
• Droog in de schaduw en niet in de droger, tenzij het etiket dat toestaat.
• Zijde was je met de hand of op een zeer mild programma.
• Bewaar de stof donker en droog. Vouw hem liever opgerold dan in scherpe vouwen.

Wil je weten waarom batik zo omzichtig moet worden gewassen? De was heeft de verf tegengehouden, maar de kleurstoffen zelf zijn niet altijd even wasecht. Wikipedia maakt bij natuurlijke kleurstoffen onderscheid tussen kleurstoffen die stabiel aan de vezel binden en vluchtige kleurstoffen die vervagen of uitspoelen. Hoe zorgvuldig de maker fixeert, bepaalt dus mede hoe de stof zich in de was gedraagt.

Veelgestelde vragen over batik stof

Verder lezen over textiel verven en printen