Aquarelleren leren: in 4 stappen beginnen, met voorbeelden en oefeningen

Aquarelleren leren begint met drie dingen: papier van minstens 300 gram, een kleine set verf en twee of drie penselen. Daarna oefen je in vier stappen: een vlakke wassing, een kleurverloop, nat in nat en lagen over elkaar. Elke oefening kost een kwartier. Na een paar sessies begrijp je hoe water en verf samenwerken en kun je een eerste eenvoudig schilderij maken.

Aquarelleren staat bekend als een van de moeilijkere vormen van schilderen, omdat je weinig kunt verbeteren. Dat is een beetje waar: verf en water laten zich niet helemaal sturen, en dat maakt het ook mooi. Veel mensen noemen het juist ontspannend, omdat je moet loslaten wat je precies wilt maken. In deze uitleg lees je hoe je aquarelleren leert voor beginners, welke spullen je nodig hebt, welke vier stappen je kunt volgen, hoe je experimenteert en of een cursus, workshop of video past bij jou. Wil je eerst een breed overzicht, lees dan ook onze gids over aquarel schilderen en ons stappenplan om te leren schilderen.

Waarom aquarelleren anders is dan andere verf

Aquarelverf is doorschijnend. Tate legt in zijn uitleg over aquarel uit dat de verf bestaat uit fijne pigmentdeeltjes in een wateroplosbaar bindmiddel, meestal arabische gom, glucose en glycerine. Je krijgt de verf als droge koekjes of als vloeistof in tubes, en je voegt water toe om hem te gebruiken. Omdat de verf semi-transparant is, schijnt het wit van het papier door en geeft aquarel een natuurlijke glans. Schilders laten daarom vaak plekken onbeschilderd voor het lichtste licht.

Dat heeft gevolgen voor hoe je werkt. Bij acryl of olieverf zet je lichte kleuren er later overheen. Bij aquarel werkt het andersom: je begint licht en bouwt op naar donker, en je bewaart het wit van het papier. Wat je eenmaal donker hebt gemaakt, kun je niet meer helemaal lichter maken. Daarom plan je vooraf: waar blijft het papier wit, waar komt de lichtste kleur, waar de donkerste?

Wikipedia beschrijft in het artikel over aquarel de belangrijkste technieken. Een wassing is een verdunde laag verf die je gelijkmatig of met een verloop over het papier trekt. Nat in nat geeft zachte, vloeiende effecten, nat op droog geeft scherpe randen en meer controle. Glaceren is het over elkaar leggen van transparante lagen op droge verf. Daarnaast bestaan droog penseelwerk, afnemen van verf voor lichtplekken, afplakken en zout strooien voor structuur. Dit zijn de bouwstenen van alles wat je gaat doen.

Wat heb je nodig om te beginnen met aquarelleren?

Aquarelleren leren kost weinig, zolang je de juiste basis kiest.

• Papier. Dit is het belangrijkste. Gebruik minstens 300 gram per m², cold pressed. De papiermaker Hahnemühle noemt 290 tot 300 gram betrouwbare allrounders en zegt dat een hoger gewicht meer stabiliteit geeft. Cellulose is prima om te oefenen en katoen is beter voor werk dat je wilt bewaren. Lees meer in onze uitleg over aquarelpapier.
• Verf. Een kleine set in blokjes of tubes, met een warm en een koud van elke hoofdkleur. Meer over de keuze lees je bij aquarelverf.
• Penselen. Twee of drie: een rond penseel maat 8 en een rond penseel maat 4, plus een groot plat of rond penseel voor het nat maken. Een wassingspenseel is handig voor grote vlakken.
• Een palet. Een wit bakje, bordje of palet met vakjes om te mengen.
• Twee potten water. Eén om je penseel te spoelen, één voor schoon water.
• Een doekje of keukenpapier om je penseel af te vegen en te corrigeren.
• Tape en een plank (optioneel) om het papier vlak te houden.

Je hoeft dit niet allemaal tegelijk te kopen. Papier en verf zijn het belangrijkst. Wil je eerst proberen zonder veel uit te geven, begin dan met aquarelpotloden. Daar lees je alles over in onze uitleg over aquarel potloden.

Aquarelleren leren in 4 stappen

Dit is een vaste volgorde die in elke aquarelcursus terugkomt. Elke stap duurt ongeveer een kwartier. Plak je papier met tape op een plank en schilder op een lichte schuinte van ongeveer 15 graden, zodat de verf rustig naar beneden vloeit.

Stap 1: de vlakke wassing

Maak een mengsel van verf en water, en breng het met een groot penseel in horizontale banen aan op het papier. Werk van links naar rechts en van boven naar beneden. Laat aan de onderrand van elke baan een druppel staan en pak die bij de volgende baan op. Het doel is een gelijkmatig vlak zonder strepen of plekken. Dit lijkt makkelijk, maar het is de basis van elke lucht, elke achtergrond en elke groot vlak. Herhaal het een paar keer met verschillende kleuren.

Stap 2: het kleurverloop

Begin als bij stap 1 met een donkere kleur, maar voeg bij elke baan meer water toe, zodat de kleur steeds lichter wordt. Wikipedia noemt dit een verlopende wassing, van donker naar licht. Je gebruikt het voor lucht, water en achtergronden. Probeer het ook met twee kleuren: begin met blauw bovenaan, voeg halverwege geel of oranje toe en laat ze in elkaar overlopen.

Stap 3: nat in nat

Maak het papier eerst nat met schoon water en een groot penseel, tot het glanst zonder dat er plassen op staan. Zet dan met een penseel verf op het natte vlak. De verf loopt uit en geeft zachte, vloeiende vormen. Winsor & Newton beschrijft in zijn uitleg over nat in nat schilderen dat je de verf op nat of vochtig papier zet, met brede, vegende streken voor een gelijkmatige wassing en zachte overgangen zonder harde randen. Je mengt de verf wat sterker dan normaal, omdat het water op het papier hem verdunt. Meer over deze techniek lees je in onze uitleg over nat in nat schilderen.

Stap 4: lagen over elkaar

Laat een wassing helemaal drogen en zet er een tweede laag overheen. Omdat aquarel doorschijnend is, schijnt de eerste laag door de tweede heen. Zo maak je diepte. Wikipedia noemt dit glaceren. Begin met licht en ga naar donker, en wacht steeds tot de vorige laag droog is, anders loopt alles in elkaar. Gebruik dit later voor bomen, schaduwen en vlakken met veel diepte.

Aquarelleren en experimenteren

Als je de vier stappen kent, is experimenteren de beste manier om te leren. Aquarelleren en experimenteren horen bij elkaar: de verf doet vaak iets onverwachts, en dat is precies de bedoeling. Een paar experimenten die je zonder voorbereiding kunt doen:

• Zout. Strooi grof zout op een natte wassing. Het zout trekt verf weg en maakt sterrenpatronen. Wikipedia noemt zout strooien als techniek voor structuur.
• Afnemen. Neem met een schoon, vochtig penseel of een tissue verf weg uit een natte laag, voor wolken of lichtplekken.
• Droog penseel. Zet met weinig verf en een droog penseel gebroken streken, bijvoorbeeld voor gras of een golvende zee.
• Druppels. Laat water of verf op een natte laag druppelen en kijk hoe het uitloopt.
• Afplakken. Plak stukjes tape of maskeervloeistof op het papier om witte vormen te bewaren.
• Kleur laten lopen. Zet twee kleuren naast elkaar op nat papier en kantel het vel.

Experimenteren kost niets en geeft je gevoel voor de materialen. Bewaar de resultaten: je kunt ze later gebruiken als achtergrond of als inspiratie.

Aquarelleren voor rust in je hoofd

Veel mensen merken dat aquarelleren een rustige bezigheid is. Je let op het water, de kleur en de penseelstreek en je hoeft niets precies te maken. Er zijn geen vaste regels over waarom dat zo is, en we doen hier geen medische beloftes. Wat je wel kunt doen is er ruimte voor maken. Zet een vast moment in de week, zet een kopje thee klaar en schilder een kwartier zonder doel. Zonder druk en zonder resultaat. Dat is voor veel mensen al genoeg om het te zien als een moment voor zichzelf.

Voorbeelden om te schilderen

Wie aquarelleren leert, wil weten wat hij kan schilderen. Dit zijn eenvoudige onderwerpen die goed passen bij de techniek.

• Een lucht met wolken. Nat in nat, met blauw en grijs. Een mooie eerste oefening.
• Een zonsondergang. Een verloop van geel naar oranje naar paars. Zie ook onze uitleg over zonsondergang schilderen.
• Een landschap. Een horizon, een heuvel en een lucht in drie vlakken. Meer in onze uitleg over aquarel landschap.
• Bloemen. Losse, doorschijnende bloemblaadjes. Lees aquarel bloemen.
• Een blad of tak. Eenvoudige vormen met een verloop in groen.
• Een abstracte kleurvlak. Twee of drie kleuren die in elkaar overlopen. Geen onderwerp, wel kleurgevoel.

Het geschiedenisverhaal helpt ook bij het kijken. Wikipedia noemt Albrecht Dürer als een van de eerste belangrijke aquarellisten, Paul Sandby als “vader van de Engelse aquarel”, en J.M.W. Turner, die de techniek op een bijzonder hoog niveau bracht door in lagen te werken, te beginnen met grote kleurvlakken op nat papier. Tate heeft Turners The Blue Rigi, Sunrise uit 1842 in zijn collectie. Een bezoek aan een museum of een kijkje in een boek met aquarellen leert je meer dan je denkt.

Aquarelleren cursus, workshop of YouTube?

Er zijn meerdere manieren om aquarelleren te leren. Welke past, hangt af van hoe je het liefst leert.

• Aquarelleren cursus. Een reeks lessen met opbouw, vaak met een docent die je werk beoordeelt. Goed als je structuur wilt en graag in een groep leert. Een cursus duurt meestal meerdere weken.
• Aquarelleren workshop. Een losse bijeenkomst van een dagdeel, vaak voor één onderwerp zoals bloemen of landschap. Handig als je het eerst wilt proberen of een uitje zoekt.
• YouTube en online video’s. Gratis en op elk moment, met de kans om te pauzeren en terug te spoelen. Het nadeel is dat niemand je werk bekijkt. Zoek kanalen die rustig uitleggen en materiaal noemen dat je kunt kopen.
• Boeken. Handig als naslagwerk met voorbeelden en stap-voor-stap uitleg.
• Zelf oefenen met dit soort uitleg. Kost niets en past bij een eigen tempo.

Een gouden middenweg: begin met video’s en oefeningen thuis, en volg later een workshop om feedback te krijgen. Wees kritisch op aanbieders: kijk naar voorbeelden van het werk van de docent en naar recensies.

Veelgemaakte fouten bij aquarelleren

1. Te dun papier. Het golft en de verf loopt weg. Kies minstens 300 gram.
2. Te veel water of te weinig verf. De kleuren worden waterig. Meng de verf sterker dan je denkt.
3. Te veel laagjes. Elke extra laag kan de eerdere laag oplossen. Schilder liever minder lagen met meer bedoeling.
4. Te vroeg bijwerken. Als het papier half droog is, ontstaan bloemvormige vlekken. Wacht tot het droog is of werk meteen.
5. Wit papier vullen. Het wit is je licht. Bewaar het.
6. Te streng zijn voor jezelf. Een mislukte proef is gewoon een proef. Oefen door.

Veelgestelde vragen over aquarelleren

Verder lezen