Terpentine bij olieverf: gebruik, veiligheid en alternatieven

Terpentine is een oplosmiddel dat schilders gebruiken om olieverf te verdunnen en om penselen schoon te maken. Het is ontvlambaar en irriteert huid, ogen en longen, dus werk altijd bij een open raam, houd het uit de buurt van vuur en lever restjes in als klein chemisch afval. Geurloze terpentine ruikt minder, maar is daarmee niet automatisch veilig.

Wie olieverf gebruikt, komt al snel bij terpentine uit. Het staat in elke kunstwinkel naast de verf, maar de uitleg erbij is vaak summier. Welke terpentine heb je nodig? Is geurloze terpentine echt beter? En kan het ook zonder? In dit artikel lees je wat terpentine is, waarvoor je het gebruikt, hoe je er veilig mee werkt en welke alternatieven er zijn. Ben je nog niet zeker welke verf bij je past? Lees dan eerst onze gids schilderen voor beginners.

Wat is terpentine

Het woord terpentine wordt voor twee verschillende dingen gebruikt, en dat zorgt voor verwarring.

• Terpentijn is het natuurlijke product. Dat wordt gewonnen uit de hars van naaldbomen. De Nederlandstalige Wikipedia over olieverf noemt het als een traditionele verdunner, naast lijnolie.
• Terpentine (met een e) is volgens de Nederlandstalige Wikipedia over terpentine een kleurloze, heldere en niet-viskeuze vloeistof met een sterke, kerosineachtige geur. Het is een aardoliedestillaat, dus geen natuurproduct, en het wordt niet uit dennenhars gemaakt. Het kookbereik ligt volgens die bron tussen ongeveer 140 en 200 °C. White spirit is de Engelse naam, en merknamen als Varsol, Shellsol en Solvesso komen ook voor.

In de winkel staan beide soorten, vaak onder dezelfde naam. Bij kunstschilders wordt met terpentine meestal de eerste of een zuivere variant bedoeld, terwijl in bouwmarkten vooral het aardolieproduct ligt. Lees dus altijd het etiket en het veiligheidsinformatieblad van het product dat je koopt.

Waarvoor gebruik je terpentine bij olieverf

Volgens Wikipedia wordt terpentine gebruikt om verf, vernis en lak te verdunnen, om verfresten te verwijderen en om kwasten te reinigen. Bij olieverf zie je drie toepassingen.

Verf verdunnen

Je kunt olieverf met terpentine verdunnen, zodat hij dunner en sneller te verwerken is. In het kader van het regeltje ‘vet over mager’ dat de Nederlandstalige Wikipedia over olieverf noemt, maakt terpentine de verf mager en lijnolie hem vet. De regel zegt dat elke laag vetter moet zijn dan de laag eronder, zodat de bovenste laag niet scheurt. Gebruik terpentine dus vooral in de eerste, dunne lagen en minder in de laatste lagen. Meer over verf en lagen lees je in onze gids over olieverf schilderen.

Penselen reinigen

Na het schilderen veeg je het grootste deel van de verf af op een doek. De Wikipedia beschrijft dat je een penseel na olieverf daarna kunt spoelen in terpentine en vervolgens kunt wassen met zeep en warm water. Zet penselen nooit op de haren in terpentine: dat beschadigt ze. Meer over het verzorgen van penselen lees je in onze uitleg over penselen.

Verf van je palet of gereedschap halen

Droge olieverf op je palet, paletmes of een ander voorwerp kun je met terpentine losmaken. Weeg wel af of het nodig is: een metalen of glazen palet maak je ook met olie en een doekje schoon.

Geurloze terpentine

Geurloze terpentine is een zuiverder, met minder geur dan gewone terpentine. Een bekend voorbeeld is Gamsol. Het wordt verkocht aan schilders die in een kamer werken en de geur willen verminderen.

Maar hier ligt een belangrijke kanttekening. Minder geur betekent niet dat een product veilig is. Ook een geurarm oplosmiddel is een vluchtige stof die je niet moet inademen, en het blijft ontvlambaar. Ventileer dus net zo goed, en lees het veiligheidsinformatieblad (VIB) van het product dat je koopt. Dat blad is altijd leidend en staat meestal op de website van de fabrikant.

Voordelen van geurloze terpentine:

• Minder geur in je woonruimte.
• Vaak zuiverder, zodat je minder last hebt van onverwachte stoffen.
• Veel gebruikt door schilders die binnen werken.

Nadelen:

• Nog steeds ontvlambaar.
• Nog steeds irriterend voor huid en luchtwegen.
• Een stuk duurder dan gewone terpentine.

Veiligheid: zo werk je verstandig met terpentine

Wikipedia noemt terpentine ontvlambaar en irriterend voor longen, huid en ogen. Hoge concentraties kunnen bewusteloosheid veroorzaken en langdurige blootstelling kan leiden tot het organisch psychosyndroom. Het vetoplossende effect kan de huid aantasten. Dat is geen reden voor paniek, maar wel voor een paar vaste regels.

1. Ventileer goed. Zet een raam open, bij voorkeur zo dat er een luchtstroom ontstaat. Dampen kunnen blijven hangen.
2. Werk niet bij vuur. Geen kaarsen, geen sigaretten, geen warme apparaten vlakbij.
3. Gebruik weinig. Een klein glazen potje met deksel is genoeg. Giet het niet over.
4. Houd het afgesloten. Doe het deksel op de pot als je klaar bent.
5. Draag handschoenen</strong> die tegen oplosmiddelen bestand zijn als je veel met terpentine werkt. Kijk op het veiligheidsblad welk materiaal de fabrikant adviseert. Het kan de huid aantasten.
6. Vermijd huid- en oogcontact. Spoel direct met water als je er toch mee in aanraking komt.
7. Bewaar het buiten bereik van kinderen en huisdieren, in de originele verpakking.
8. Let op zelfontbranding van doekjes. Doekjes met olie en oplosmiddel kunnen warm worden en in brand vliegen. Laat ze buiten drogen of doe ze in een metalen bus met water.

Werk je met kinderen, zwangeren of in een kleine ruimte zonder raam? Gebruik dan liever geen terpentine en kies een alternatief.

Terpentine weggooien en bewaren

Giet terpentine nooit door de gootsteen of het toilet. Volgens Wikipedia moet het in Nederland na gebruik als klein chemisch afval worden ingeleverd, en in België als klein gevaarlijk afval. Dat kan bij een milieustraat of een inleverpunt van je gemeente. Laat de verf in het gebruikte oplosmiddel bezinken: de verf zakt naar de bodem en het schone oplosmiddel boven kun je opnieuw gebruiken. Zo gebruik je minder en heb je minder afval.

Doekjes en keukenpapier met terpentine laat je buiten helemaal drogen voordat je ze weggooit. Vraag bij je gemeente na hoe je ze moet afvoeren.

Alternatieven voor terpentine

Wie liever zonder terpentine werkt, heeft meerdere opties.

Lijnolie en plantaardige olie

Voor het schoonmaken van penselen kun je plantaardige olie gebruiken, zoals zonnebloemolie of lijnolie. Je roert de penselen door de olie, veegt ze af en wast ze daarna met zeep en water. Wil je verf verdunnen? Lijnolie is dan de klassieke keuze: het maakt de verf vetter en glanzender. Wikipedia noemt lijnolie het belangrijkste bindmiddel in olieverf. Lees meer over lijnolie en over gekookte lijnolie, die sneller droogt.

Wateroplosbare olieverf

Wateroplosbare olieverf is olieverf die je met water verdunt en waarmee je penselen met water en zeep schoonmaakt. Je hebt dus geen oplosmiddel nodig. Het resultaat lijkt veel op gewone olieverf. Voor beginners is dit een goede ingang tot olieverf.

Acrylverf

Wil je helemaal geen oplosmiddelen? Dan is acrylverf het alternatief. Je verdunt met water en ruimt op met water. Lees meer in onze gids over acryl schilderen.

Ander oplosmiddel

Er zijn gezuiverde oplosmiddelen speciaal voor schilders, zoals geurloze terpentine. Ze zijn mogelijk minder irriterend, maar blijven ontvlambaar. Lees het veiligheidsblad voordat je ze gebruikt.

Penselen schoonmaken met olie en zeep: stap voor stap

Wil je zonder oplosmiddel werken, dan is dit een betrouwbare methode voor olieverfpenselen. Je gebruikt alleen plantaardige olie, zeep en water.

1. Veeg de verf af op een oude doek of keukenpapier. Hoe meer verf je hier al weghaalt, hoe minder je later nodig hebt.
2. Roer het penseel door een schaaltje olie, zoals zonnebloemolie of lijnolie. De olie lost de verf op die in de haren zit.
3. Veeg het penseel opnieuw af. Herhaal stap 2 en 3 tot er nauwelijks nog kleur uit komt.
4. Was het penseel met zeep en lauw water. Gebruik een mild afwasmiddel of speciale penseelzeep en wrijf zachtjes in je handpalm.
5. Spoel af tot het water helder is en breng de haren in vorm.
6. Laat het penseel drogen liggend of met de haren omhoog.

Het gebruikte stuk keukenpapier en de olie kun je beter niet door de gootsteen spoelen. Doe de olie in een afgesloten potje en lever het in, zoals dat bij ander verfafval hoort.

Mager en vet: zo bouw je olieverflagen op

Het regeltje ‘vet over mager’ is een van de belangrijkste dingen om te onthouden bij olieverf. Mager betekent weinig olie in de verf, vet betekent veel olie. Een onderlaag die vet is, blijft langer nat dan de laag erboven. Als de bovenste laag eerder droogt dan de onderste, kunnen er later scheuren ontstaan. Daarom begin je met dunne, magere lagen, bijvoorbeeld verf die met wat verdunner is aangemaakt, en werk je langzaam naar vettere lagen toe. Dat is ook waarom veel schilders eerst een dunne onderschildering maken en pas daarna met dikkere, vettere verf de details afwerken.

Voor beginners volstaat een eenvoudige aanpak: gebruik in de eerste laag verf die nauwelijks is aangelengd, voeg in de volgende lagen een beetje olie toe en gebruik voor de laatste laag verf uit de tube. Geef elke laag de tijd om te drogen. De Nederlandstalige Wikipedia vermeldt dat dunne lagen olieverf meestal binnen een week droog zijn, terwijl zeer dikke lagen tot een jaar kunnen duren.

Werken in een kleine ruimte

Veel hobbyschilders werken thuis, in een kamer die ook voor andere dingen wordt gebruikt. Dat is prima, maar het vraagt wat aandacht bij olieverf. Kies een plek bij een raam dat je kunt openzetten. Zet je ezel niet in een slaapkamer waar je slaapt of in een ruimte waar kinderen spelen. Leg een stuk plastic of krant onder je ezel en tafel, en houd je spullen op een vaste plek, zodat alles in de afgesloten pot en de kist blijft zodra je klaar bent. Wil je er zeker van zijn dat je niets hoeft in te ademen, begin dan met acrylverf of wateroplosbare olieverf en bewaar de traditionele olieverf voor later.

Een olieverfschilderij en terpentine

Voor het eindresultaat telt vooral dat de lagen van mager naar vet gaan, en dat je geduldig wacht tussen de lagen. Een mooi voorbeeld van wat olieverf kan, vind je als je kijkt naar een olieverf schilderij van een oude meester. Daar zie je hoe zachte overgangen en diepe kleuren door dunne, geduldig opgebouwde lagen ontstaan. Terpentine speelt in de eerste lagen een rol, maar de bovenste lagen worden gevormd met olie.

Veelgemaakte fouten met terpentine

• Te veel terpentine in de bovenste lagen. De verf wordt mager en kan scheuren of dof worden.
• Werken zonder ventilatie. Dampen kunnen hoofdpijn en duizeligheid geven.
• Terpentine door de gootsteen gooien. Dat is schadelijk voor het milieu.
• Penselen laten staan in terpentine. De haren buigen en slijten.
• Doekjes in de prullenbak gooien. Laat ze eerst buiten drogen.
• Geloven dat geurloos veilig betekent. Lees altijd het veiligheidsblad.

Veelgestelde vragen over terpentine

Verder lezen