Voor schilderen heb je vier penselen nodig: een groot plat penseel voor vlakken en achtergronden, een middelgroot rond penseel voor vormen, een klein rond penseel voor details en een waaier of schuin penseel voor structuur. Kies synthetische haren voor acrylverf en natuurhaar of synthetisch voor olieverf. Spoel penselen na gebruik meteen uit en bewaar ze met de haren omhoog.
In een kunstwinkel hangt een muur vol penselen in alle vormen, maten en prijzen. Dat is overweldigend, zeker als je nog niet weet wat je nodig hebt. Gelukkig is de basis eenvoudig. In dit artikel lees je welke soorten penselen er zijn, waar het haar van gemaakt is, welke vormen je waarvoor gebruikt en hoe je penselen langer mee laten gaan. Wil je eerst de basis van verf en kleur? Lees dan onze gids schilderen voor beginners.
Kort samengevat
- Een beginnersset bestaat uit vier tot zes penselen: plat, rond, klein rond en waaier.
- Synthetische penselen zijn goedkoper, duurzamer en de beste keuze voor acrylverf.
- Natuurhaar (zoals marter) is zachter en vooral geliefd bij aquarel en olieverf.
- Spoel penselen direct na gebruik uit en laat ze liggen of staan met de haren omhoog.
- Een penseel dat hard is geworden kun je soms nog redden met warm water en zeep.
Hoe is een penseel opgebouwd
Een penseel bestaat uit drie delen: de haren, de metalen huls (ferrule) en de steel. De ferrule houdt de haren op hun plaats en verbindt ze met de steel. Volgens de Engelstalige Wikipedia over het penseel wordt de huls meestal van aluminium, nikkel, koper of vernikkeld staal gemaakt. Een goede ferrule zit stevig vast, zodat er geen haren uitvallen.
Voor schilderen zijn drie dingen belangrijk: het soort haar, de vorm en de maat. Hieronder lees je wat je bij elk moet weten.
Natuurhaar of synthetisch
Natuurhaar
Volgens de Nederlandstalige Wikipedia over het penseel worden penselen gemaakt van onder meer marter, das, eekhoorn, rund, kameel en synthetische vezels. Marterhaar is het duurst. De pagina maakt ook onderscheid tussen een penseel met zacht haar en een kwast, die meestal van stijver varkenshaar wordt gemaakt en meer penseelstreken zichtbaar laat. Natuurhaar houdt veel verf of water vast en geeft zachte overgangen. Dat maakt het mooi voor aquarel en olieverf, maar het is duur en gevoeliger voor schade.
Synthetisch
Synthetische penselen zijn volgens dezelfde bron duurzamer en veel goedkoper dan penselen van natuurhaar. Vroege versies hielden weinig verf vast, maar dat is sterk verbeterd. Voor acrylverf zijn synthetische haren de standaard, omdat ze niet opzwellen in water. Volgens de Engelstalige Wikipedia geven natuurlijke haren de voorkeur bij oliegebonden verf en vernis, terwijl synthetische penselen bij verf op waterbasis passen. Een gebruikelijke vuistregel is dan ook: natuurhaar voor olieverf, synthetisch voor acryl.
Voor beginners is synthetisch bijna altijd de slimste keuze. Je hoeft er niet voorzichtig mee te zijn en je kunt ze eenvoudig schoonmaken. Zet je een stap verder, dan kun je later een duurder natuurhaarpenseel kopen voor aquarel of fijnwerk.
Meer informatie over aquarelpenselen lees je in onze gids over aquarel penselen.
Welke vormen penselen zijn er
De vorm van een penseel bepaalt wat voor streek je maakt. Een paar vormen dekken bijna alles.
- Rond penseel. Een puntige kop met lange, dicht op elkaar staande haren. Voor lijnen, vormen en details. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia gebruik je ronde penselen voor lijnen met dunne verf.
- Plat penseel. Een rechte rand en een brede kop. Voor grote vlakken, achtergronden en brede streken.
- Filbert (kattentong). Een plat penseel met een afgeronde punt. Geeft zachte randen en is goed voor mengen en bladeren.
- Waaierpenseel. Een waaiervormige kop voor zeer dunne lagen en voor het zacht laten overlopen van kleuren.
- Schuin penseel (angle). Een afgeschuinde rand, handig voor hoeken en lijnen met variatie in dikte.
- Detailpenseel of liner. Heel dun en lang, voor lijnen, tekst en snorharen.
- Sleper (rigger). Een lang, dun rond penseel dat veel verf vasthoudt voor lange lijnen, zoals takken en kabels.
Welke maten heb je nodig
Penselen worden genummerd. Hoe hoger het getal, hoe groter het penseel, al verschilt het per merk. Als richtwaarde:
- Klein (nummer 0 tot 2): details en lijnen.
- Middel (nummer 4 tot 8): vormen, bladeren, veel gebruik.
- Groot (nummer 10 tot 14): vlakken en achtergronden.
- Breed plat (2 tot 5 cm): lucht, achtergrond en grote doeken.
Kies voor een doek van 30 × 40 cm bijvoorbeeld een plat penseel van 2 cm, een rond penseel van maat 6 en een fijn penseel van maat 1 of 2. Voor een groot doek heb je ook een brede kwast nodig.
Een beginnersset samenstellen
Een penselenset is vaak goedkoper dan losse penselen, maar vaak zitten er te veel in. Zo stel je zelf een nette beginnersset samen:
- Een plat penseel van 2 cm voor achtergronden en vlakken.
- Een middelgroot rond penseel voor vormen en ondergronden.
- Een klein rond penseel voor details.
- Een waaierpenseel of filbert voor structuur en mengen.
- Eventueel een sleper voor lange lijnen.
Penselen kopen kan bij een hobbywinkel, een kunstenaarswinkel of online. Ook grote winkelketens zoals Action en HEMA verkopen penselen, vaak in sets. Het aanbod wisselt, dus kijk bij het kopen naar de stevigheid van de ferrule, of de haren niet uitvallen en of de punt goed in vorm blijft. Een set penselen voor acryl is een prima keuze als de haren synthetisch zijn.
Acryl penselen of olieverf penselen
Acryl penselen moeten tegen water kunnen en niet te snel verslijten, want acrylverf is hard voor haren. Gebruik daarom synthetische haren of een mengsel. Plak je met acrylverf in dikke lagen of met een paletmes, dan hoef je geen dure penselen te kopen: de verf is toch snel op en de haren slijten door het schrobben.
Voor olieverf zijn natuurharen en stijve varkenshaarkwasten gebruikelijk. Ze houden de dikke verf goed vast en laten penseelstreken zichtbaar. Maar ook hier kun je synthetische penselen gebruiken, vooral de nieuwe varianten die tegen oplosmiddelen kunnen.
Een penseel kiezen in de winkel
Sta je in de winkel en mag je een penseel vastpakken? Doe dan een paar eenvoudige controles. Strijk met je duim over de haren: ze moeten terugveren en mogen niet uitvallen. Kijk of de punt van een rond penseel netjes toeloopt, en of de rand van een plat penseel recht is. Beweeg de ferrule voorzichtig: hij mag niet los zitten. Houd het penseel in je hand en voel of het goed in balans is. Een lange steel geeft meer afstand tot het doek en past bij werken aan de ezel, een korte steel geeft meer controle bij werk op tafel. Kies je voor je eerste set, koop dan liever vier goede penselen dan twintig goedkope.
Penselen schoonmaken
Een goed onderhouden penseel gaat jaren mee. Het begint met het direct schoonmaken.
Acrylverf
- Veeg de verf zo veel mogelijk af op een doek of keukenpapier.
- Spoel het penseel onder lauw stromend water en wrijf zacht over de haren.
- Gebruik zeep: een mild afwasmiddel of speciale penseelzeep. Masseer de haren tot er geen verf meer uit komt.
- Spoel na tot het water helder is.
- Breng de haren in vorm met je vingers.
Olieverf
Veeg de verf af. De Wikipedia beschrijft dat je het penseel na olieverf kunt spoelen in terpentine en daarna met zeep en warm water kunt wassen. Lees in onze uitleg over terpentine meer over oplosmiddelen en alternatieven. Gebruik liever een geurloos oplosmiddel of plantaardige olie om verf te verwijderen.
Penselen schoonmaken zonder terpentine
Penselen met olieverf kun je ook zonder terpentine schoonmaken: veeg de verf af, wrijf het penseel in plantaardige olie (zoals zonnebloemolie) en was daarna met zeep en water. Dat is milder voor je gezondheid en voor het milieu.
Penselen drogen en bewaren
- Laat penselen drogen liggend of staand met de haren omhoog. Zet ze nooit op de haren in een pot water of terpentine. De Wikipedia waarschuwt dat dit de penselen beschadigt.
- Breng de haren in vorm voor het drogen, zodat de punt weer netjes wordt.
- Bewaar ze met de haren omhoog in een pot of houder, of liggend in een etui.
- Bescherm de haren met een dopje bij het meenemen.
- Houd natuurhaar droog en motvrij. Bewaar het in een gesloten etui.
Een penselen etui of een penselenhouder is geen luxe: hij beschermt je kwasten. Een eenvoudige glazen pot of een houten houder is al genoeg, en een etui is handig als je penselen meeneemt naar een cursus.
Penselen redden
Een penseel dat hard is geworden, kun je soms nog redden:
- Acrylverf: leg het penseel een tijd in warm water met zeep of in een penseelreiniger, en wrijf het met een oude tandenborstel schoon. Gedroogde acrylverf is waterbestendig, dus dit kost tijd en lukt niet altijd.
- Olieverf: week het penseel in een oplosmiddel of in plantaardige olie, en was het daarna met zeep.
- Gekromde haren: zet het penseel kort in heet water en breng de haren in vorm. Laat het zo drogen.
Lukt het niet? Gebruik het penseel dan voor grof werk, zoals het gronden van een doek met gesso of het schilderen van achtergronden.
Penselen voor speciale technieken
- Fijnschilderen: fijne ronde penselen en sleper voor minuscule details, zoals het schilderen van ogen en haren.
- Chinese en Japanse penselen: lange, zachte penselen met een dikke buik die veel verf vasthouden. Ze zijn bedoeld voor inkt en aquarel, en maken vloeiende lijnen met veel variatie.
- Schminkpenselen: zachter en kleiner, bedoeld voor huid. Gebruik ze niet voor schilderen op doek en andersom.
Veelgemaakte fouten met penselen
- Penselen laten opdrogen. Spoel ze direct na gebruik uit.
- Op de haren laten staan. Dat verbuigt de punt.
- Acryl met olie penselen. Gebruik aparte penselen voor elk type verf.
- Te goedkoop of te duur kopen. Een middenklasse synthetisch penseel is voor beginners ideaal.
- Een te grote set. Je gebruikt maar vier of vijf penselen vaak.
- Hard drukken. Het penseel hoeft niet te buigen om verf af te geven.
Veelgestelde vragen over penselen
Welke penselen heb je nodig om te schilderen?
Een plat penseel van 2 cm, een middelgroot rond penseel, een klein rond penseel en een waaier of filbert. Daarmee schilder je de meeste onderwerpen.
Wat is het verschil tussen natuurhaar en synthetische penselen?
Natuurhaar, zoals marter, is zachter en houdt veel verf of water vast, maar is duurder en kwetsbaarder. Synthetische haren zijn duurzamer en goedkoper, en zijn de standaard voor acrylverf.
Welke penselen zijn het beste voor acrylverf?
Synthetische penselen. Ze zwellen niet op in water en zijn duurzaam. Gebruik een plat penseel voor vlakken en een rond penseel voor details.
Hoe maak je kwasten schoon na acrylverf?
Veeg de verf af, spoel onder lauw water en masseer de haren met zeep. Spoel na en breng de haren in vorm. Doe dit direct, voordat de verf droogt.
Hoe bewaar je penselen?
Met de haren omhoog in een pot of houder, of liggend in een etui. Zet ze nooit op de haren in water of oplosmiddel.
Kun je een hard geworden penseel redden?
Soms. Week het in warm water met zeep of in een reiniger en wrijf voorzichtig. Bij gedroogde acrylverf lukt dat niet altijd.
Hoeveel penselen heb je nodig als beginner?
Vier tot zes is genoeg. Meer heb je pas nodig als je specifieke technieken gaat gebruiken.
Wat betekenen de nummers op penselen?
Hoe hoger het nummer, hoe groter het penseel. De maten verschillen per merk, dus vergelijk de werkelijke breedte van de haren.
Je penselen binnen handbereik
Een goede werkplek houdt je kwasten bij de hand, en een schildersezel met een lade doet dat het best. De Rembrandt is een stevige ezel van FSC-gecertificeerd beukenhout op vier poten, in hoogte verstelbaar van 150 tot 192 cm. In de lade onder het werkvlak liggen je penselen en tubes binnen handbereik. Je krijgt er het e-book Ontdek de wereld van kunstschilderen bij. Combineer hem met een schilderdoek, een palet en een daglichtlamp voor een complete werkplek.
Begin met vier penselen en leer ze goed kennen.