Palet: welk schilderspalet kies je en hoe gebruik je het

Een palet is de plank, plaat of het bordje waarop je verf mengt voordat je hem op het doek zet. Voor acrylverf kies je een wegwerppalet van papier of een vlak palet van glas of keramiek. Voor olieverf is een houten palet de klassieker, en bij aquarel gebruik je een palet met vakjes. Wit of neutraal is het best, zodat je kleuren goed kunt beoordelen.

Een goed mengvlak maakt schilderen eenvoudiger, ook als je net begint met schilderen voor beginners. Je kunt je kleuren netjes bij elkaar houden, je mengt zonder je doek te verpesten en je ziet meteen of een kleur klopt. In dit artikel lees je welke soorten paletten er zijn, hoe je een schilderspalet vasthoudt en gebruikt, hoe je een beperkt palet samenstelt en hoe je alles schoonhoudt.

Wat is een palet?

Volgens het artikel over het palet op Wikipedia is het een dunne houten plank waarop een schilder zijn verf mengt. Meestal zit er een gat in voor de duim. De traditionele vorm is rond, maar rechthoekige paletten komen tegenwoordig ook veel voor.

In de praktijk is het een ruimer begrip. Het kan een plank zijn, maar ook een glasplaat, een keramisch bord, een plastic plaat of een blok wegwerppapier. Het woord wordt ook gebruikt voor het geheel aan kleuren dat een schilder gebruikt, zoals in een beperkt palet. In dit artikel gaat het vooral over de fysieke ondergrond en over de kleuren die erop liggen.

Het gebruik is eenvoudig. Het artikel over schildersmateriaal op Wikipedia noemt het palet als plek waar een schilder verf mengt, met een paletmes om te mengen en uit te smeren. Je knijpt de verf uit de tube in kleine hoopjes aan de rand, en je mengt hem met een penseel of een paletmes. Zo houd je de zuivere kleur apart van de mengsels.

Soorten schilderspaletten

Houten palet

Het klassieke schilderspalet is een dunne, gelakte plank, vaak met een duimgat. Dat is vooral bedoeld voor olieverf. Hout is licht en prettig vast te houden, en gelakt hout is makkelijk schoon te maken. Het Wikipedia-artikel vermeldt dat het van oudsher van donker hout is, maar dat veel schilders tegenwoordig liever licht hout gebruiken, omdat kleur ook afhangt van de omgeving. Lichter hout geeft een betere indruk van hoe je kleur op een wit doek zal staan.

Voor acrylverf is hout minder handig. Acryl droogt snel en laat zich niet meer van het hout verwijderen. Je kunt het hout wel eerst behandelen met een laagje vernis, maar een wegwerpvariant is eenvoudiger.

Palet van glas of keramiek

Een glasplaat of een wit keramisch bord is glad en waterdicht. Je schraapt het schoon met een schraper of lost het op met water. Glas is zwaarder, maar het toont je kleuren zuiver, vooral als je er een wit vel papier onder legt. Dat maakt het geschikt voor zowel olie als acryl. Eenmaal opgedroogde acryl krab je er met een scheermesje af.

Wegwerppalet van papier

Een wegwerppalet bestaat uit een blok vellen met een waterdichte laag. Je mengt je verf op het bovenste vel en scheurt het af als je klaar bent. Dat is makkelijk en vooral handig voor acryl. Je hoeft niets schoon te maken. Het Wikipedia-artikel noemt dit type: een blok met een kartonnen basis en vellen voorbereid papier, waarvan je het bovenste vel weghaalt om met een schone ondergrond te beginnen.

Het nadeel is afval en prijs, als je veel schildert. Voor een beginner is dit toch de beste eerste keuze, omdat je je kunt concentreren op het schilderen en niet op het schoonmaken.

Kunststof palet met vakjes

Plastic heeft vaak een rij kuiltjes voor je kleuren, en soms een apart vak om te mengen. Dit type vind je vooral bij aquarel en gouache. Het Wikipedia-artikel meldt dat aquarelpaletten verdiepte vakjes hebben, zodat het water niet wegloopt. Een model met deksel is handig om je verf vochtig te houden en mee te nemen.

Nat palet voor acryl

Acrylverf droogt snel op een gewoon vlak. Een nat palet voorkomt dat: je legt een vochtige spons of een natte doek onder een speciaal vel papier, zodat de verf er langer vloeibaar op blijft. Er zijn kant-en-klare natte paletten te koop, maar je kunt er zelf een maken met een bakje, keukenpapier en bakpapier. Voor acryl is dit een goede investering als je langere sessies schildert. De verf blijft dan uren bruikbaar, afhankelijk van de verf en de kamertemperatuur.

Tafel of eigen werkblad

Wie grote doeken schildert, mengt volgens het Wikipedia-artikel soms gewoon op een tafel of kastblad. Dat is een optie als je veel verf nodig hebt. Het werkblad moet dan wel glad en afneembaar zijn.

Welk palet past bij welke verf?

De kleur van het vlak is belangrijker dan je denkt. Een wit of lichtgrijs vlak laat je kleuren zien zoals ze op je doek komen. Een donkere plank doet kleuren er anders uitzien dan ze zijn. Als je werkt op een wit doek, kies dan een wit mengvlak.

Zo gebruik je een palet

Vasthouden

Een schilderspalet vasthouden doe je zo: je steekt je duim door het gat en laat de plank op je onderarm rusten. Het Wikipedia-artikel beschrijft dat een rechtshandige schilder het op de linkerarm laat rusten, zodat de rechterhand vrij blijft. Met je andere vingers houd je je penselen vast. Dat is vooral handig als je staand schildert, bijvoorbeeld voor een doek op een schildersezel.

Schilder je zittend of aan tafel, dan leg je het gewoon op een tafeltje naast je. Een los vlak op een stoel of kleine tafel is makkelijker dan een plank die je steeds moet optillen.

Verf neerzetten

Zet je verf in kleine hoopjes langs de rand, in een vaste volgorde. Veel schilders zetten de lichte kleuren links en de donkere rechts, of ordenen ze volgens de kleurencirkel. Een vaste volgorde zorgt ervoor dat je zonder kijken weet waar je kleur ligt. Houd het midden vrij om te mengen.

Zet niet te veel verf neer. Acryl droogt op het vlak, en wat je weggooit is verspild. Begin met een klein hoopje en neem er later bij.

Mengen

Meng met een paletmes of een schoon penseel. Een paletmes houdt je penselen schoon en meng je gelijkmatiger. Pak steeds een beetje van de lichte kleur en voeg die toe aan de donkere. Andersom heb je veel verf nodig. Wit is sterk: een klein beetje is genoeg om een donkere kleur duidelijk te verlichten.

Meng genoeg verf voor het hele vlak. Dezelfde kleur opnieuw mengen lukt zelden precies. Bij acryl kun je een kleine rest in een afsluitbaar potje bewaren.

Licht en kleur beoordelen

Kijk altijd onder dezelfde lamp. Een daglichtlamp geeft een neutraal licht, zodat je kleur op de plank overeenkomt met je kleur op het doek. Onder een gele lamp lijken alle kleuren warmer. Test een kleur door er een veeg van op een proefstrook te zetten, zeker bij acryl, dat tijdens het drogen iets donkerder wordt.

Zo hou je overzicht tijdens het schilderen

Een palet raakt snel vol, zeker als je enthousiast aan het mengen bent. Met een paar vaste gewoontes houd je overzicht, ook bij een lange schildersessie.

• Houd zuivere kleuren en mengsels gescheiden. Zet de zuivere verf aan de rand en meng in het midden. Zo kun je altijd terug naar de basiskleur.
• Meng op voorraad voor grote vlakken. Maak voor een lucht of achtergrond meteen genoeg van de kleur. Een klein beetje extra is beter dan te weinig.
• Veeg je penseel af voor je van kleur wisselt. Een restje blauw in je gele verf geeft meteen groen, en dat is niet altijd wat je wilt.
• Gebruik aparte penselen voor licht en donker. Dat voorkomt dat een donkere kleur in je lichte mengsels belandt. Dit is een praktische tip, geen regel.
• Maak halverwege een pauze. Kijk met frisse ogen naar je werk. Vaak zie je dan dat een kleur op het mengvlak anders is dan op het doek.
• Noteer mengsels die je mooi vindt. Schrijf bij een proefstrook welke kleuren je hebt gebruikt. Over een maand ben je dat vergeten.

Heb je een kleur gemengd die precies goed is, maar is hij bijna op? Meng dan nooit zomaar opnieuw. Bewaar een restje in een afsluitbaar potje of op een natte spons, zodat je er later mee verder kunt.

Een palet voor onderweg

Schilder je buiten of in een workshop, dan moet je palet makkelijk mee kunnen. Dit zijn de handigste opties.

• Een palet met deksel. Je sluit het af en je verf blijft vochtig. Er zijn modellen die in een tas passen.
• Een kleine wegwerpblok. Licht, plat en je hoeft niets schoon te maken. Neem een tweede blok mee voor als de eerste vol is.
• Een plat blikje of doosje. Een leeg kauwgom- of theeblikje werkt als vakjespalet. Meng in het deksel en bewaar de rest in het blik.
• Een klein glasplaatje met een stuk papier. Past in een schetsboekomslag en is klaar voor gebruik.

Neem altijd een paar doekjes en een plastic zakje mee, zodat je je spullen schoon en droog kunt terugbrengen. Voor onderweg is het belangrijk dat het mengvlak plat blijft liggen. Zet het in de wind niet op een kantelende plek, anders waait je verf weg of loopt hij van je plank.

Een beperkt palet schilderen

Dit is een selectie van een paar kleuren waarmee je het hele schilderij maakt. Het is een van de beste manieren om kleuren mengen te leren. Je kunt minder fouten maken en je schilderij krijgt vanzelf een samenhangende kleurstelling.

Een bekende beginselectie bestaat uit:

• titaanwit om te verlichten en te laten dekken;
• een geel, bijvoorbeeld koel of warm geel;
• een rood, bijvoorbeeld een warme of een koele tint;
• een blauw, bijvoorbeeld ultramarijn;
• een aardkleur, zoals omber of gebrande sienna, voor donker en bruin.

Met deze vijf kleuren meng je groen, oranje, paars en alle bruintinten. Een schilderij met zo’n selectie heeft meteen een rustige kleurharmonie. Dit is een voorbeeld, geen strakke regel: andere schilders kiezen andere kleuren, afhankelijk van onderwerp.

Deze aanpak werkt in elke verfsoort. Voor acrylverf is het ook zuinig: je gebruikt minder tubes en minder verf.

Een palet schoonmaken en onderhouden

Hoe je het schoonmaakt, hangt af van het materiaal en de verf.

• Papier: scheur het vel af. Klaar.
• Glas of keramiek, acryl: veeg verse verf af met een doekje. Opgedroogde acryl laat vaak los als een vlies of schraap je weg met een schraper of scheermesje. Laat niet te lang liggen.
• Glas, olie: veeg de verf af met een doek en gebruik een beetje olie of een milde oplosser. Doe dat in een goed geventileerde ruimte.
• Hout, olie: schraap met een paletmes en veeg schoon met een doek. Voeg af en toe een laagje lijnolie toe om het hout te beschermen.
• Kunststof, aquarel en gouache: spoel met water. Droge verf kun je weer nat maken.

Het Wikipedia-artikel merkt op dat paletten vaak jaren worden gebruikt en vol verfresten raken, en dat schilders aan hun oude plank gehecht raken. Dat mag, maar een zware laag oude verf verstoort je kleurbeoordeling. Schraap het af en toe schoon.

Palet kopen: waar let je op

Het is een eenvoudig en goedkoop hulpmiddel. Toch zijn er een paar dingen om op te letten.

• Materiaal. Kies op basis van je verf: papier of glas voor acryl, hout voor olie, vakjes voor aquarel.
• Kleur. Wit of lichtgrijs voor de beste kleurbeoordeling.
• Grootte. Een groot formaat geeft meer mengruimte, maar is zwaarder. Voor een doek tot 50 cm is een middelgroot formaat genoeg. Een schilderspalet groot is vooral nuttig voor grote doeken.
• Duimgat en gewicht. Wie staand schildert met een palet in de hand, wil een lichte plank met een duimgat dat goed voelt.
• Deksel. Een deksel houdt de verf vochtig en neemt makkelijk mee.
• Prijs. Het kost weinig. Een wegwerpblok, een keramisch bord of een glasplaatje zijn goedkoop en uitstekend voor een beginner.

Een glasplaatje uit een goedkope fotolijst is een bewezen tip: je legt er een wit papier onder, en je hebt een gratis mengvlak dat je zo schoon krijgt. Dit is een praktische tip van schilders.

Het palet en de rest van je spullen

Het werkt het best samen met de rest van je opstelling. Zet het op een stabiele plek binnen handbereik, naast je ezel of op een tafeltje. Zorg dat je doek goed is voorbereid, bijvoorbeeld met gesso op een paneel, en dat je een goed schilderdoek hebt dat bij je verf past. Met een goede schildersezel staat je doek op ooghoogte, zodat je tussen palet en doek heen en weer beweegt zonder je houding te veranderen.

Veelgestelde vragen over het palet

Verder lezen over schildermaterialen