Schilderen en tekenen zijn nauw verwant. Bij tekenen leg je vooral lijnen en vormen vast met potlood, houtskool of pen. Bij schilderen bouw je met verf vlakken en kleuren op. Wie wil leren schilderen, doet er goed aan eerst te leren tekenen: wie vormen en verhoudingen kan zien, schildert een stuk sneller en met meer zelfvertrouwen.
Veel beginners vragen zich af of ze eerst moeten leren tekenen voordat ze aan verf beginnen. Het korte antwoord is nee: je kunt gewoon beginnen met schilderen. Maar tekenen helpt. In dit artikel lees je wat het verschil is tussen schilderen en tekenen, waarom de twee elkaar versterken, welke materialen je nodig hebt en hoe je ze gaat combineren. Ben je helemaal nieuw met verf? Lees dan ook onze gids schilderen voor beginners.
Kort samengevat
- Tekenen werkt met lijnen en vormen, schilderen met vlakken, kleur en lagen.
- Je hoeft niet eerst te kunnen tekenen om te schilderen, maar het helpt bij verhoudingen.
- Een potlood, een schetsboek en een gum zijn genoeg om te beginnen met tekenen.
- Schets je schilderij eerst licht voor, dan schilder je zekerder.
- Een cursus tekenen en schilderen geeft structuur en feedback.
Wat is het verschil tussen schilderen en tekenen
De Nederlandstalige Wikipedia beschrijft tekenen als het maken van afbeeldingen met materialen als potlood of krijt. Het onderscheidt tekenen naar de natuur en tekenen naar de verbeelding. Gebruikelijke materialen zijn grafietpotlood, houtskool, contépotlood, pastel en inkt. Daar komt het verschil met schilderen bij kijken: volgens het Wikipedia-artikel over de schilderkunst bouwt schilderen kleuren en tonen op in lagen en kleurvlakken, terwijl tekenen en grafiek vooral met lijnen werken. De grens is echter niet altijd scherp te trekken, schrijft het artikel. Pastel lijkt bijvoorbeeld op tekenen, maar wordt officieel tot de schildertechnieken gerekend.
Voor de praktijk betekent dat:
- Tekenen is lijn en toon. Je werkt met potlood, houtskool of pen, meestal op papier. Het is snel, goedkoop en makkelijk te corrigeren.
- Schilderen is vlak en kleur. Je werkt met verf, en met penselen of paletmessen, op doek, papier of hout. Het vraagt meer voorbereiding en meer materiaal.
Veel schilderijen beginnen als tekening. Wikipedia noemt dat tekeningen vaak voorbereidende schetsen zijn voor een schilderij of beeldhouwwerk. Daar zit al de belangrijkste reden om ze te combineren.
Waarom tekenen helpt bij schilderen
Tekenen traint drie dingen die je bij schilderen nodig hebt.
- Kijken. Wie tekent, leert naar vorm, verhouding en licht te kijken in plaats van naar het onderwerp als geheel. Dat is de basis van elke goede schildering.
- Verhoudingen. Hoe groot is de kop ten opzichte van het lichaam? Hoe hoog staat de horizon? Dat leg je eerst in een tekening vast, zodat je er in verf niet meer over hoeft na te denken.
- Licht en schaduw. Met een potlood oefen je toonwaarden: licht, midden en donker. Dat is precies wat je later met verf doet.
Bovendien is een tekening een goedkope plek om fouten te maken. Een misstap in potlood gum je weg. Een misstap in verf kost meer tijd en materiaal.
Wat heb je nodig voor tekenen en schilderen
Tekenen
- Een zacht en een hard potlood (bijvoorbeeld 2B en HB) en een gum.
- Een schetsboek van dik papier, minstens A4.
- Een puntenslijper en eventueel een kneedgum.
- Houtskool of een tekenstift als je grotere vlakken wilt zetten.
Schilderen
- Acrylverf in rood, geel, blauw, wit en zwart, zie acryl schilderen.
- Een plat en een rond penseel en een klein fijn penseel.
- Een palet, water en een doek.
- Een doek of een stuk dik papier.
Een tafelezel voor beide
Een tafelezel is handig als je tekent en schildert op een klein formaat. Je zet je papier of doek rechtop en hebt je spullen binnen handbereik. Er zijn tafelezels die dichtklappen tot een kist, zodat je ze makkelijk meeneemt. Wie een tafelezel kiest voor tekenen, kijkt naar het formaat van het schetsboek. Een A4-boek past bijvoorbeeld in een compacte tafelezel met opbergkist.
Zo combineer je schilderen en tekenen
Eerst schetsen, dan schilderen
De eenvoudigste combinatie is een lichte voorschets met potlood op je doek of papier. Je zet de grote vormen en de horizon neer en schildert er daarna overheen. Gebruik een zacht potlood en druk niet hard aan. Acrylverf dekt een potloodlijn goed af, en wie wil kan de lijnen later nog met een fijn penseel versterken.
Een kleine studie vooraf
Voor een groter werk maak je eerst een kleine schets van 10 × 15 cm op papier. Je test de compositie, bepaalt waar het licht vandaan komt en kiest je kleuren. Daarna schaal je op naar het doek. Dit voorkomt dat je halverwege je schilderij ontdekt dat de verhoudingen niet kloppen. In ons artikel over schilderij maken lees je hoe je van een idee naar een afgerond werk gaat.
Tekenen met verf
Je kunt ook met een fijn penseel en verdunde verf tekenen. Zo oefen je lijnen en toon in verf. Een monochrome studie in één kleur, bijvoorbeeld donkerbruin op papier, is een mooie tussenstap tussen tekenen en schilderen.
Mixed media
Veel kunstenaars combineren beide. Een tekening met potlood of inkt, aangevuld met aquarel of acryl, geeft een levendig resultaat. Een pen- en inkttekening met een lichte aquarelwash is een klassieke manier om je tekening kleur te geven.
Oefeningen voor beginners
- Contourtekening. Teken een voorwerp zonder je potlood op te tillen en zonder naar je papier te kijken. Het traint je oog.
- Een bol in drie tinten. Teken een bol met licht, midden en donker en een schaduw. Doe het daarna met verf.
- Vormen herkennen. Teken een dier of een voorwerp met cirkels, ovalen en driehoeken. Dat is de basis van elk schilderij, ook bij dieren schilderen.
- Een foto in vlakken. Verdeel een foto in drie tinten en teken of schilder die vlakken.
- Dagelijks schetsen. Tien minuten per dag in een schetsboek werkt beter dan één keer per maand drie uur.
Een cursus tekenen en schilderen
Een tekenen en schilderen cursus geeft je structuur en feedback. Je volgt een opbouw van eenvoudig naar moeilijk en je ziet hoe een docent werkt. Er zijn cursussen in je buurt en online. Een online cursus tekenen en schilderen heeft als voordeel dat je op je eigen tempo werkt en lessen kunt terugkijken, maar je mist de persoonlijke feedback. Kies op basis van wat je zoekt: een korte workshop om kennis te maken of een langere cursus om een vaardigheid op te bouwen. Let op het niveau, het aantal lessen, wat je zelf mee moet nemen en of het materiaal is inbegrepen.
Zonder cursus kun je het ook: boeken, filmpjes en vooral veel oefenen brengen je ver. Zoek een rustige plek, een vaste tijd en doe het regelmatig.
Schilderen en tekenen op andere ondergronden
Schilderen en tekenen hoeven niet alleen op papier en doek. Je kunt ook op andere dingen werken, en elke ondergrond leert je iets nieuws. Op keramiek teken je eerst met een speciale stift of potlood en schilder je daarna met verf die voor die ondergrond bedoeld is. Op hout en steen werkt een voorschets met potlood of krijt even goed. Schilderen en tekenen op verschillende materialen geeft je gevoel voor hoe verf en lijn zich gedragen.
Schilderen en tekenen als je liever een voorbeeld volgt
Niet iedereen wil direct vrij schilderen en tekenen. Wie liever een duidelijk voorbeeld volgt, kan beginnen met schilderen op nummer. Je krijgt een getekend motief waarvan de vlakken genummerd zijn, en je vult ze met verf. Zo leer je penselen vasthouden, kleuren naast elkaar zetten en geduldig werken, zonder dat je zelf hoeft te tekenen. Veel mensen gaan daarna stap voor stap over op vrij schilderen en tekenen: eerst overtrekken of een eigen schets maken, dan zelf kleuren kiezen en uiteindelijk een eigen compositie opbouwen.
Een vaste routine voor schilderen en tekenen
Een routine houdt je gemotiveerd. Kies een vast moment, bijvoorbeeld twee avonden per week een uur, en wissel af: de ene keer teken je, de andere keer schilder je. Begin elke sessie met vijf minuten opwarmen, zoals een contourtekening of een bol in drie tinten. Houd een schetsboek en een kleine set verf bij de hand, zodat je geen reden hebt om het uit te stellen. Na een maand heb je al een stapel werkjes waarin je je eigen voortgang ziet. Dat is vaak het beste moment om aan een groter doek te beginnen.
Schilderen en tekenen met kinderen
Kinderen doen vanzelf allebei. Een kleurpotlood en een vel papier zijn voor een kind net zo goed een schilderij als een penseel. Laat ze vrij kiezen en praat over wat ze maken. Combineer ze: laat een kind eerst een eenvoudige tekening maken en die daarna inkleuren met waterverf of plakkaatverf.
Veelgemaakte fouten
- Te veel willen in één keer. Begin met één onderwerp en weinig materiaal.
- Te hard drukken met potlood. Lichte lijnen zijn makkelijk te corrigeren en schijnen niet door de verf.
- Details te vroeg tekenen. Begin met grote vormen.
- Niet kijken maar tekenen wat je denkt te zien. Kijk naar je onderwerp, niet naar het idee ervan.
- Een schets overslaan. Een kleine studie voorkomt problemen op een groot doek.
Veelgestelde vragen over schilderen en tekenen
Moet je eerst leren tekenen voordat je leert schilderen?
Nee, maar het helpt. Tekenen traint kijken, verhoudingen en licht, en dat gebruik je bij schilderen. Je kunt beide tegelijk leren.
Wat is het verschil tussen schilderen en tekenen?
Tekenen werkt vooral met lijnen en toon, schilderen met vlakken, kleur en lagen. De grens is niet altijd scherp: pastel lijkt op tekenen maar telt als schildertechniek.
Welke materialen heb je nodig om te beginnen met tekenen?
Een potlood in twee hardheden, een gum en een schetsboek van dik papier. Meer heb je in het begin niet nodig.
Kun je tekenen met verf?
Ja, met een fijn penseel en verdunde verf. Een monochrome studie in één kleur is een goede oefening.
Is een cursus tekenen en schilderen nodig?
Niet verplicht, maar een cursus geeft structuur en feedback. Je kunt ook leren met boeken, filmpjes en veel oefenen.
Wat is een goede eerste oefening?
Teken een bol met licht, midden en donker en een schaduw. Doe dezelfde oefening daarna met verf.
Heb je een ezel nodig om te tekenen?
Niet nodig, maar een tafelezel houdt je papier rechtop en geeft een beter overzicht dan tekenen op een vlakke tafel.
Hoe vaak moet je oefenen?
Liever vaak en kort dan zelden en lang. Tien minuten per dag brengt je verder dan één keer per maand drie uur.
Een tafelezel voor tekenen en schilderen
Voor tekenen en schilderen op tafel past De Mondriaan: een tafelezel en opbergkist in één, van FSC-gecertificeerd beukenhout. Het werkvlak is verstelbaar van plat tot rechtop en geschikt voor doeken tot 55 cm hoog. Er past gewoon een A4-schetsboek in, en onder het werkvlak is een opbergvak voor potloden, tubes en penselen. Na afloop klap je alles dicht en neem je hem mee aan het handvat. Je krijgt het e-book Ontdek de wereld van kunstschilderen erbij.
Begin met een potlood, een schetsboek en tien minuten.