Synthesizer kiezen voor beginners: analoog, digitaal of software

Als beginner kies je een synthesizer met een duidelijke indeling van draaiknoppen, genoeg toetsen om met twee handen te spelen en een uitvoer via MIDI of USB, of je begint met een gratis softwaresynthesizer op je computer. Of hij analoog of digitaal is, maakt voor het leren weinig uit. Wat telt, is dat je de bouwstenen van het geluid, zoals oscillator, filter en envelope, snel kunt vinden en horen.

Een synthesizer is een elektronisch instrument dat geluid zelf opwekt. Dat maakt hem anders dan een piano of gitaar: je speelt niet alleen noten, maar vormt ook het geluid zelf. Daarom trekt hij mensen aan die van sfeer, klank en experimenteren houden. In dit artikel lees je hoe een synthesizer werkt, welke typen er zijn, waar je op let bij het kiezen en hoe je het leren aanpakt. Je kunt ook breder kijken bij muziek leren en bij muziekinstrument leren.

Hoe werkt een synthesizer?

Volgens Wikipedia is een synthesizer een elektronisch instrument dat op kunstmatige wijze geluid opwekt, zodat nieuwe klankkleuren mogelijk zijn die niet eerder bestonden. De meeste synthesizers zijn opgebouwd uit dezelfde bouwstenen. Als je die kent, kun je elk model beter begrijpen.

De bouwstenen

• Oscillator: wekt een periodieke golfvorm op met een gekozen frequentie. Dit is de bron van het geluid.
• Filter: onderdrukt of versterkt bepaalde frequenties. Hiermee maak je een geluid dof of helder.
• Envelope: bepaalt hoe een geluid in de tijd verloopt, bijvoorbeeld hoe snel het begint en hoe lang het uitklinkt. De Engelstalige pagina over de synthesizer noemt de ADSR-envelope als gangbare vorm: attack, decay, sustain en release.
• Versterker: regelt het volume.
• LFO: een langzame oscillator die een instelling periodiek laat variëren, bijvoorbeeld voor vibrato.
• Mixer: combineert signalen.

Bij klassieke subtractieve synthese gaat het signaal van de oscillator door een filter en daarna door een versterker, met envelopes die filter en volume aansturen. De Nederlandse Wikipedia noemt de Minimoog als bekend voorbeeld. Je begint dus met een rijk geluid en haalt er met het filter iets van af.

Golfvormen

De Engelstalige pagina noemt oscillatoren die golfvormen als zaagtand, sinus of puls maken. Een sinus klinkt zacht en puur, een zaagtand scherp en vol. Door met de golfvorm en het filter te spelen, hoor je meteen wat elk onderdeel doet. Dat is de beste manier om te leren.

Analoog, digitaal of software?

De meeste vroege synthesizers waren analoog. Digitale technologie maakte later kleinere en goedkopere instrumenten mogelijk, zo vermeldt de Nederlandse Wikipedia. De Yamaha DX7 (1983) wordt beschreven als de eerste succesvolle digitale synthesizer. Daarna kwamen digitale synthesizers die analoge modellen nabootsen, de zogenoemde virtual analog.

Wat betekent dat voor jou?

• Analoog: het geluid wordt met elektronische schakelingen gemaakt. Veel spelers waarderen de directheid van knoppen en de eigen klank. Ze zijn vaak monofoon of beperkt polyfoon.
• Digitaal: het geluid wordt met rekenkracht opgewekt. Er zijn vaak meer geluiden en functies, soms met menu’s in plaats van knoppen.
• Virtual analog: een digitale synthesizer die het gedrag van een analoge nabootst, vaak met knoppen.
• Software: een programma op je computer of tablet. De Nederlandse Wikipedia vermeldt dat softwaresynthesizers in de jaren negentig verschenen en dat VST in 1997 werd geïntroduceerd. Je bespeelt ze met een MIDI-keyboard of het toetsenbord van je computer.

Voor een beginner is er geen beste keuze. Een analoge synthesizer met veel knoppen laat je de bouwstenen goed zien. Een digitale of softwarematige synthesizer is vaak goedkoper en biedt meer geluiden. Wil je eerst proberen, begin dan met software.

Knoppen of menu’s

Op de Engelstalige pagina staat dat oudere synthesizers werkten met kabels en knoppen en dat het geluid niet altijd precies te herhalen was. Latere digitale modellen gebruikten menu’s en knoppen, en kunnen geluiden opslaan als preset. Voor leren is een instrument met genoeg knoppen prettig, omdat elk onderdeel een eigen regelaar heeft. Menu’s werken ook, maar je ziet minder snel wat je doet.

Monofoon of polyfoon?

Een monofone synthesizer speelt één noot tegelijk, een polyfone meerdere. De Nederlandse Wikipedia beschrijft dat vroege analoge synthesizers meestal monofoon waren en dat de eerste polyfone instrumenten halverwege de jaren zeventig verschenen, waarbij de Prophet-5 (1978) als eerste betaalbare polyfone synthesizer geldt.

• Monofoon: geschikt voor baslijnen en leadmelodieën. Vaak compact en goedkoop, en een goede manier om geluid te leren vormen.
• Polyfoon: nodig voor akkoorden en pads. Het aantal stemmen bepaalt hoeveel noten tegelijk kunnen klinken.

Wil je akkoorden spelen of een liedje met begeleiding maken, kies dan polyfoon. Wil je vooral geluiden ontdekken, dan is monofoon prima. Meer over akkoorden lees je bij akkoorden.

Waar let je op bij het kiezen van een synthesizer?

Een synthesizer koop je op basis van wat je ermee wilt doen. De lijst hieronder helpt je kiezen.

1. Je doel. Wil je melodieën spelen, geluiden ontwerpen, muziek produceren of live spelen? Dat bepaalt wat je nodig hebt.
2. Monofoon of polyfoon. Zie hierboven.
3. Het aantal toetsen. Een richtwaarde: 25 toetsen is compact, 37 geeft meer ruimte en 49 of 61 is prettig voor twee handen. Hoeveel je nodig hebt, hangt van de muziek af.
4. Knoppen per functie. Een duidelijke indeling met aparte knoppen voor oscillator, filter en envelope helpt je leren.
5. Aansluitingen. MIDI, USB en een koptelefoonuitgang zijn praktisch. De Nederlandse Wikipedia legt uit dat MIDI, ingevoerd begin jaren tachtig, instrumenten laat samenwerken. Het is een communicatieprotocol en geen audioformaat.
6. Voorinstellingen. Veel instrumenten bewaren geluiden. Handig om te luisteren en om je eigen geluiden op te slaan.
7. Aanslaggevoeligheid. Op de Engelstalige pagina staat dat toetsenborden velocity en aftertouch kunnen hebben. Voor expressief spelen is aanslaggevoeligheid prettig.
8. Afmetingen en gewicht. Past het op je bureau of in je tas? Reken ook op een stand en een voeding.

Kijk ook naar wat je al hebt. Heb je een computer en wil je muziek maken, dan kan een goedkoop MIDI-keyboard met software genoeg zijn. Wil je een eigen instrument in de kamer, dan is een losse synthesizer leuker om te spelen. Lees ook over het MIDI-keyboard als je op zoek bent naar een instap.

Een softwaresynthesizer proberen

Softwaresynthesizers zijn een laagdrempelige manier om kennis te maken. Je installeert een programma op je computer, sluit eventueel een MIDI-keyboard aan en begint. Er bestaan zowel betaalde als gratis varianten, en veel bevatten voorinstellingen. Een gratis synthesizer geeft je een idee of je het leuk vindt voor je een instrument koopt. Houd wel in de gaten dat de kwaliteit en het gebruiksgemak per programma verschillen.

Je werkt dan vaak in een programma voor muziekproductie, zoals een DAW. Lees voor meer informatie hierover bij muziek produceren.

Leren spelen op een synthesizer

Een synthesizer leren bestaat uit twee dingen: spelen op de toetsen en geluid vormen. Je kunt die los van elkaar oefenen.

Spelen

Je speelt op een synthesizer net zoals op een piano of keyboard. Als je geen ervaring hebt, begin je met toonladders en eenvoudige akkoorden. Een metronoom houdt je tempo regelmatig. Meer over de basis lees je bij piano leren spelen.

Geluid vormen

Begin met een eenvoudig geluid en verander één ding tegelijk.

1. Kies een zaagtandgolf en speel een lage noot.
2. Draai de filterknop open en dicht en luister.
3. Verander de attack van de envelope: snel voor een scherpe aanslag, langzaam voor een zacht begin.
4. Verander de release: kort voor een gedempt geluid, lang voor een geluid dat uitsterft.
5. Voeg een LFO toe aan het filter of de toonhoogte en luister naar het effect.

Schrijf op welke instellingen je mooi vindt, of sla ze op als preset. Zo bouw je een gevoel op voor geluid. Kijk ook eens naar een basiscursus synthese. Er bestaan veel gratis video’s.

Een oefenschema

• Week 1: ken de bouwstenen. Speel met oscillator en filter.
• Week 2: leer envelopes. Maak een korte, een lange en een zachte aanslag.
• Week 3: speel een eenvoudige melodie of baslijn met je geluid.
• Week 4: combineer: een baslijn met een lead, of akkoorden met een pad.

Veilig en handig werken

Een synthesizer is elektrisch, dus gebruik de bijgeleverde voeding en let op kabels. Zet het volume laag voor je een koptelefoon opzet en bouw het geleidelijk op. Dat is een algemene richtlijn om je gehoor te beschermen. Een stabiele stand en een plek waar je kabels niet in de weg liggen, voorkomen beschadiging.

Veelgestelde vragen over de synthesizer

Verder lezen