Een kalimba leer je het snelst spelen door te beginnen met een model van 17 tongen dat in C-majeur is gestemd, met je duimen de tongen aan te tokkelen en te werken met cijfertabs in plaats van noten. Je hoeft geen noten te kunnen lezen en binnen een uur speel je een eenvoudige melodie. Het instrument is klein, stil genoeg voor thuis en goedkoop om uit te proberen.
Veel mensen kennen de kalimba als het kleine houten kistje met metalen strips dat een zacht, helder geluid maakt. Het is een van de laagdrempeligste instrumenten die je kunt kiezen voor een muziekhobby. Hieronder lees je wat het eigenlijk is, welke soorten er zijn, waar je op let bij het kopen en hoe je in een paar weken van je eerste toon naar een liedje komt. Zoek je meer keuzes? Het overzicht muziek leren laat zien welke instrumenten bij welke leerstijl passen, en bij muziekinstrument leren vergelijk je meerdere instrumenten naast elkaar.
Kort samengevat
- Een kalimba is een duimpiano: je tokkelt metalen tongen met je duimen. Het is een afstammeling van de Afrikaanse mbira.
- Kies als beginner een kalimba met 17 tongen in C-majeur. Dat is een gangbare keuze en past bij de meeste tabs.
- Je hoeft geen noten te lezen. Cijfertabs zijn genoeg om te beginnen.
- Stem je kalimba af en toe bij met een stemapp of tuner. Verschuif een tong alleen met kleine stapjes.
- Oefen vijftien minuten per dag. Dat werkt beter dan één lange sessie per week.
Wat is een kalimba?
Een kalimba is een tokkelinstrument met metalen tongen op een klankkast of een plankje. Je houdt hem met twee handen vast en tokkelt de tongen met je duimen, soms met je wijsvingers erbij. In het Nederlands wordt het ook wel duimpiano genoemd. Volgens Wikipedia is de kalimba een lamellofoon: een instrument waarbij een metalen tong op een resonator is bevestigd en door de speler wordt aangetokkeld. Het instrument wordt veel gebruikt in Centraal-Afrika en heeft daar meerdere namen, zoals mbira, likembe en sansa.
Waar komt de kalimba vandaan?
De traditionele mbira komt van het volk van de Shona in Zimbabwe. Op de Engelstalige pagina over de mbira staat dat de etnomusicoloog Hugh Tracey in de jaren vijftig een westerse variant ontwierp op basis van de mbira nyunga nyunga. Zijn kalimba is diatonisch gestemd in G, met de laagste tonen in het midden en de hogere tonen afwisselend links en rechts daarvan. Die indeling vind je nog steeds terug op de meeste kalimba’s die je tegenwoordig kunt kopen, ook al zijn de moderne modellen vaak in C gestemd.
Het is goed om die achtergrond te kennen. De kalimba die je in een webwinkel ziet, is een westerse versie van een instrument met een lange traditie, en de mbira heeft in Zimbabwe een grote culturele betekenis. Speel je kalimba, dan speel je dus een verwant van dat instrument. Het hoeft je speelplezier niet te veranderen, maar het maakt je nieuwsgieriger naar de muziek zelf.
Hoe maakt een kalimba geluid?
Elke tong is een metalen strip die op een kam is bevestigd en vrij kan trillen. De lengte van het stuk dat kan trillen, bepaalt de toonhoogte. Volgens de Nederlandse Wikipedia wordt de toonhoogte bepaald door de lengte van het trillende deel van de tong. Een kortere tong klinkt hoger, een langere lager. De klankkast of het hout versterkt het geluid, en bij veel modellen zitten er gaten in de achterkant of de voorkant die het geluid kleuren als je ze met je vinger afdekt.
Soorten kalimba’s: welke past bij jou?
Er zijn grofweg drie manieren om een kalimba te kiezen: op het aantal tongen, op de bouw en op de stemming. Allemaal beïnvloeden ze wat je ermee kunt spelen en hoe het klinkt.
Het aantal tongen
Op de Nederlandse Wikipedia staat dat een kalimba tussen de 8 en 24 tongen heeft, verdeeld over twee groepen zodat elke hand ongeveer het volledige bereik beslaat. In de praktijk zijn de volgende maten het meest gangbaar:
- Mini-kalimba met 8 tot 10 tongen. Klein, vaak goedkoop en geschikt als cadeautje of om te proberen. Je kunt er korte melodieën mee spelen, maar niet veel meer.
- Kalimba met 17 tongen. Dit is de maat waarvoor de meeste tabs en lesvideo’s zijn geschreven. Het geeft je ruim twee octaven en is makkelijk te vinden.
- Kalimba met 21 tot 34 tongen. Meer bereik en laag klinkende tonen, handig als je al weet dat je blijft spelen. Het instrument is groter en je hand moet verder reiken.
De keuze voor 17 tongen is een praktische richtwaarde, geen regel. Zoek je alleen een stil, rustig instrument voor ontspanning, dan is een kleiner model genoeg. Wil je later liedjes met een bredere melodie spelen, dan loont het om meteen een grotere te nemen.
Plank of kistje
Er bestaan twee hoofdvormen. Een plankkalimba is een plat plankje met tongen, soms met een gat achterin. Een kistkalimba heeft een holle houten klankkast. Door de holle kast klinkt een kistkalimba meestal vol en lang door, terwijl een plank wat droger en korter klinkt. Een kistmodel is voor de meeste beginners de betere keuze, omdat het een rijker geluid geeft en je tonen langer hoort doorklinken. Het resonatorgat kun je met een vinger of duim afdekken om een zachte wah-wah te maken.
De stemming
De meeste kalimba’s zijn gestemd in C-majeur: alleen de witte toetsen van de piano, dus geen kruisen of mollen. Dat betekent dat bijna elke melodie in die toonsoort goed klinkt en dat je niet kunt missen. Er zijn ook uitvoeringen in G of in een pentatonische stemming. De Nederlandse Wikipedia noemt dat de pentatonische toonladder vaak wordt gebruikt bij de traditionele instrumenten. Zo’n stemming klinkt mooi en meditatief, maar je kunt er minder bekende liedjes op spelen. Wil je liedjes naspelen met een tab, kies dan C-majeur.
Waar let je op bij het kopen van een kalimba?
Een kalimba kost veel minder dan een gitaar of piano, en dat maakt het makkelijk om een goedkoop exemplaar te kopen dat niet bevalt. Let daarom op een paar dingen. Ze bepalen of je het instrument blijft pakken.
- Stemming en aantal tongen. Kies 17 tongen in C-majeur, tenzij je een reden hebt om anders te kiezen.
- Nummering of letters op de tongen. Veel modellen hebben cijfers of nootnamen op de tongen of op stickers. Dat versnelt het leren van tabs.
- Afwerking van de tongen. Controleer dat de tongen gelijkmatig staan, dat geen enkele ratelt en dat de randen glad zijn. Scherpe randen doen pijn aan je duimnagels.
- Hout en bouw. Een stevige kist met een gladde achterkant ligt prettiger in je handen. Een dun, hol klinkend plankje geeft een minder mooi geluid.
- Stemhamertje en zakje. De meeste sets worden met een klein stemhamertje geleverd. Een zakje of hoes helpt om het instrument heel te houden.
- Sets met een tabboek. Sommige sets bevatten een boekje of een link naar online tabs. Handig als beginner, maar die vind je ook gratis online.
Let ook op de prijs. Een heel goedkoop model is vaak prima om te leren, maar de tongen raken sneller uit stem en het geluid is dunner. Een middenklasse kalimba van een merk met goede beoordelingen houdt zijn stemming vaak langer vast. Zoek niet naar het duurste exemplaar. Lees liever beoordelingen van mensen die het instrument al langer gebruiken.
Hoe stem je een kalimba?
Een nieuwe kalimba is meestal al gestemd, maar na verloop van tijd verschuiven tongen. Ook als je hem vervoert of in een koude kamer laat liggen, kan de stemming veranderen. Stemmen doe je met een stemapp of tuner op je telefoon en het kleine stemhamertje dat bij het instrument hoort.
Zo pak je het aan
- Tokkel één tong en kijk op de tuner welke toon het is en of hij te hoog of te laag zit.
- Is de toon te laag, dan moet het trillende deel van de tong korter worden. Verschuif de tong met het stemhamertje een fractie richting de kam, zodat er minder tong vrij kan trillen. De toon wordt dan hoger.
- Is de toon te hoog, dan moet het trillende deel langer worden. Verschuif de tong een fractie de andere kant op, zodat er meer tong vrij kan trillen. De toon wordt dan lager.
- Werk met heel kleine slagjes en controleer na elke slag. De precieze handeling verschilt per model, dus lees ook de instructie die bij je kalimba zit.
- Begin bij de tong die het meest vals klinkt en werk daarna de rest langs.
Doe dit rustig en tik nooit hard. Een tong die te ver verschuift, kan gaan rammelen of dof klinken. Wil je weten hoe tuners werken en wat je nodig hebt? De pagina over de tuner legt dat stap voor stap uit.
Je eerste kalimba-liedjes leren
Het mooie van de kalimba is dat je met één hand een toon kunt spelen en met de andere een tweede, zonder dat je akkoorden hoeft te kennen. De volgorde van de tongen helpt: de laagste tongen liggen in het midden en de hogere naar buiten, dus je wijst met je duimen altijd naar het midden voor lage tonen.
Lees een cijfertab
De meeste beginnersmuziek voor kalimba staat in cijfertabs. Je ziet cijfers zoals 1, 2, 3, 4, 5 voor de tongen in de middelste rij en een puntje boven of onder voor een hogere of lagere octaaf. Een tab zonder maten en ritmes is voor een beginner ook goed te volgen, zolang je het liedje al kent. Zoek op de naam van je model, het aantal tongen en de stemming als je tabs zoekt, want de nummering verschilt per model.
Een oefenschema voor de eerste weken
- Week 1: tokkel elke tong los, van laag naar hoog en terug. Let op een gelijkmatige aanslag met de zijkant van je duim.
- Week 2: speel de toonladder van C-majeur op- en neerwaarts. Gebruik beide duimen om en om.
- Week 3: leer een kort, bekend liedje met een enkel stemmetje, zoals een kinderliedje of een volksliedje.
- Week 4: probeer twee tonen tegelijk te spelen, met een duim per hand.
Vijftien minuten per dag is een goede richtlijn. Een instrument als de kalimba beloont herhaling: de vingers onthouden de plek van de tongen sneller dan je denkt.
Een metronoom helpt
Zodra je een melodie kunt spelen, is het nuttig om met een vast tempo te oefenen. Zet een metronoom langzaam aan en laat het liedje op het ritme meelopen. Zo leer je regelmatig spelen, ook als je moeilijk op het ritme komt.
Technieken en tips voor een mooier geluid
Als je de eerste liedjes kunt spelen, is er nog veel te verfijnen. Je geluid hangt af van je aanslag, de manier waarop je het instrument vasthoudt en de plek waar je speelt.
- Aanslag. Tokkel met de rand van je duimnagel of met de vleeskant van je duim, afhankelijk van wat prettig klinkt. Een korte nagel van een paar millimeter geeft een helder geluid. Een te lange nagel klikt.
- Houding. Houd het instrument met je pinken en ringvingers aan de achterkant en laat je duimen vrij bewegen. Leg hem niet op een tafel, want dan klinkt hij gedempt, tenzij je een tafel als extra resonator wilt gebruiken.
- Vibrato. Beweeg hem iets heen en weer of tik de achterkant zachtjes met je vinger tijdens het naklinken. Dat geeft een wiegend effect.
- Dempen. Leg een vinger op een tong om hem te laten stoppen, bijvoorbeeld bij korte staccatonoten.
- Samen spelen. Hij past bij een gitaar of ukelele, omdat hij in dezelfde toonsoort kan meelopen. Wie al een ander instrument speelt, kan dit makkelijk combineren.
Een kalimba zelf maken of verzorgen
Sommige hobbyisten maken er zelf een, bijvoorbeeld van een houten kistje en metalen strips. Dat is een leuk project, maar het stemmen is lastig en de toon wordt zelden zuiver zonder goed gereedschap. Voor de meeste beginners is een kant-en-klare kalimba een betere start. Heb je zin om zelf te bouwen, begin dan met een goed model en kijk er pas daarna naar hoe het in elkaar zit.
Onderhoud kost weinig moeite:
- Bewaar hem droog en niet in de zon of bij een verwarming.
- Veeg de tongen af met een zachte doek als je ze lang niet gespeeld hebt.
- Draai nooit zomaar de bouten of schroeven los waarmee de tongen vastzitten, want dan moet je opnieuw stemmen.
- Doe hem na het spelen terug in het zakje.
Veelgestelde vragen over de kalimba
Hoe moeilijk is het om kalimba te leren spelen?
De kalimba is een van de makkelijkste instrumenten om mee te beginnen. Je hebt geen noten nodig, de stemming is meestal C-majeur en elke toon klinkt goed bij de andere. De eerste melodie speel je vaak al op de eerste dag. Het wordt pas lastiger als je snelle liedjes of twee stemmen tegelijk wilt spelen.
Hoeveel tongen heeft een kalimba nodig?
Voor een beginner zijn 17 tongen een goede maat. Dat is een richtwaarde, omdat de meeste tabs en lessen voor dit model zijn geschreven. Een model met 8 tot 10 tongen is genoeg voor eenvoudige melodieën. Wikipedia noemt een bereik van 8 tot 24 tongen voor het instrument in het algemeen.
In welke stemming moet mijn kalimba zijn?
C-majeur is de meest gebruikelijke keuze voor beginners. Alle tonen horen bij dezelfde toonladder, zodat je geen verkeerde noot raakt. Een kalimba in G of een pentatonische stemming is mooi voor sfeer, maar daar vind je minder tabs voor.
Hoe stem ik een kalimba?
Gebruik een stemapp en het stemhamertje dat bij het instrument hoort. Een korter trillend deel van de tong geeft een hogere toon, een langer deel een lagere. Verschuif de tong met kleine slagjes en controleer na elke slag met de tuner.
Kan ik kalimba leren zonder noten te lezen?
Ja. De meeste muziek voor de kalimba staat in cijfertabs, waarbij elk cijfer bij een tong hoort. Je leert dus spelen zonder een notenbalk te kennen. Wil je later toch noten leren lezen, dan help je jezelf met de uitleg over noten lezen.
Hoe lang duurt het voor ik een liedje kan spelen?
Een eenvoudig liedje speel je meestal binnen een paar dagen tot een week als je dagelijks een kwartier oefent. Hoe snel dat gaat, hangt af van het liedje en je ervaring met ritme. Dit is een algemene richtlijn, geen garantie.
Wat is het verschil tussen een kalimba en een mbira?
Beide zijn tongenspelen die met de duimen worden bespeeld. De mbira is het traditionele instrument van het volk van de Shona in Zimbabwe, met een eigen stemming en een grote culturele rol. De kalimba van Hugh Tracey is een westerse versie die in de jaren vijftig is ontworpen, gestemd in G. Wat je nu in de winkel ziet, is meestal een moderne variant daarvan.
Is een duimpiano geschikt voor kinderen?
Ja, het instrument is zacht van geluid en vergevingsgezind. Let wel op kleine onderdelen bij heel jonge kinderen en kies een model zonder scherpe tongen. Een kleiner model met minder tongen is voor kinderen vaak makkelijker te hanteren.
Verder lezen
Dit instrument is een mooie start, maar misschien trekt een ander instrument je meer. Lees verder: