Porselein schilderen: zo versier je een bord of kop met een porseleinstift

Porselein schilderen doe je met een porseleinstift of met speciale porseleinverf. Je reinigt het porselein, tekent of schildert je ontwerp, laat het drogen en brandt het daarna in een oven in, zodat de verf blijft zitten. Voor een eerste keer is een wit bord of kopje met een glad oppervlak de beste keuze. Een eenvoudig patroon van blaadjes, stippen of lijnen is genoeg voor een mooi resultaat.

Porselein schilderen is een tak van keramiek schilderen, maar met een eigen kenmerk: porselein is hard, wit en bijna glasachtig. Daardoor zie je elk kleurtje helder en blijft een tekening scherp. Het is ook een materiaal dat veel mensen liever niet uit hun kast halen om te schilderen, uit angst iets te verpesten. Daarom leg ik hier uit wat kan en wat niet, met een stappenplan en voorbeelden. Wil je meer weten over de hele wereld van klei en keramiek, begin dan bij de pijler over klei boetseren.

Wat is porselein en waarom schilder je er anders op dan op aardewerk?

Porselein is een harde, witte keramiek die bij zeer hoge temperatuur wordt gebakken. Het oppervlak is glad en niet poreus. Aardewerk is zachter en neemt water en verf sneller op. Voor porselein schilderen betekent dat de verf niet in het materiaal trekt, maar bovenop het glazuur blijft liggen. Daarom heeft die verf een speciale samenstelling nodig of een inbrandstap, zodat hij blijft zitten.

Het materiaal is ook historisch bijzonder. Porselein kwam oorspronkelijk uit China. Het Rijksmuseum legt uit dat Nederland vanaf 1610 jaarlijks ongeveer 100.000 Chinese porseleinen voorwerpen importeerde. Delftse pottenbakkers maakten in de zeventiende eeuw aardewerk met wit tinglazuur en blauwe beschildering dat daarop leek. Er zat geen echt porselein in, want volgens Museum Prinsenhof Delft ontbrak in de Nederlandse bodem witte porseleinklei. Het blauw-witte patroon dat veel mensen nu associëren met porselein schilderen, komt dus uit die traditie.

Welke materialen heb je nodig voor porselein schilderen?

Je hebt maar een paar dingen nodig:

• Een wit porseleinen voorwerp met een glad oppervlak: een bord, kopje, schaaltje of eierdopje.
• Een of meer porseleinstiften, met een fijne punt of een penseelpunt.
• Alcohol en een schone, pluisvrije doek.
• Een potlood om licht voor te tekenen en papier om te oefenen.
• Een oven om in te branden en een rooster of bakplaat.
• Wattenstaafjes om foutjes weg te vegen zolang de verf nog nat is.

Een porseleinstift bevat meestal pigment op waterbasis en is bedoeld voor porselein, geglazuurd keramiek en ovenvast glas. Dat vermeldt de winkelomschrijving van de Edding 4200. Volgens die pagina laat je de decoratie eerst een kwartier drogen en bak je haar 25 minuten op 160 °C, waarna ze volgens de omschrijving na het inbranden vaatwasserbestendig is tot 50 °C. Dat zijn gegevens van een enkel product. Lees altijd de aanwijzing op de stift die jij koopt.

Porseleinstift of porseleinverf: wat kies je?

Er zijn twee manieren om te beginnen, en ze verschillen vooral in gemak.

Een porseleinstift is het eenvoudigst. Je pakt hem uit, schudt hem en tekent. Er is geen mengen, geen water en geen penseel dat je moet schoonmaken. Daarom is een stift de beste keus voor een eerste bord of kopje. Het nadeel is dat je minder kunt mengen: je werkt met de kleuren die je hebt gekocht, en grote vlakken invullen gaat langzamer dan met een penseel.

Porseleinverf kom je tegen in kleine potjes. Je werkt met een penseel, kunt kleuren mengen en kunt vlakken sneller vullen. Daar staat tegenover dat je meer materiaal nodig hebt, zoals een palet, penselen en een verdunner of reiniger die de fabrikant voorschrijft. Voor een beginner is dat vaak een stap te ver, maar als je merkt dat stiften je beperken, is het een logische volgende stap.

Of je nu een stift of verf kiest: lees altijd wat de fabrikant zegt over het inbranden. Sommige producten drogen aan de lucht en worden daardoor al redelijk stevig, andere hebben een warmtebehandeling nodig om goed te hechten. Dat verschil bepaalt of je werk bestand is tegen afwassen.

Kleuren en ontwerp: zo houd je porselein schilderen rustig

Hier werkt een beperkt palet het mooist. Een bord met drie kleuren oogt rustiger en nadrukkelijker dan een bord met tien. Een paar combinaties die altijd werken:

• Blauw op wit: de klassieker, bekend van Delfts blauw. Dit past bij bijna elk servies.
• Zwart op wit: modern en strak, ideaal voor lijntekeningen en letters.
• Goud en wit: een nette, feestelijke afwerking voor een rand of een naam.
• Aardetinten: terracotta, mosgroen en crème voor een warm, natuurlijk geheel.

Denk ook aan de verdeling. Een bord heeft een spiegel (het vlakke midden) en een rand. Je kunt beide versieren, maar vaak is het mooiste resultaat om één van de twee leeg te laten. Een kop heeft een voorkant en een achterkant, en een patroon dat doorloopt over de hele omtrek vraagt om een gelijkmatige verdeling. Zet daarom je ontwerp eerst in potlood neer, en draai het stuk een paar keer rond voordat je begint met de stift.

Porselein schilderen en afwassen: zo houd je het mooi

Ook een ingebrand ontwerp is een laagje bovenop het glazuur. Behandel het dus liefdevol. Was geschilderd porselein liever met de hand, met een zachte spons en lauw water. Schuurspons, scherpe schoonmaakmiddelen en een zeer hete vaatwasser kunnen het ontwerp na verloop van tijd aantasten. Sommige fabrikanten geven aan dat het resultaat in de vaatwasser kan, bijvoorbeeld tot een bepaalde temperatuur. Kijk daarvoor naar de aanwijzing bij je stift en houd je eraan.

Bewaar een geschilderd stuk niet gestapeld met een wrijvend oppervlak, zoals een ander bord zonder ertussen een zachte doek of een stukje keukenpapier. Zo voorkom je krasjes op de geschilderde rand.

Porselein schilderen in 7 stappen

Stap 1: kies een voorwerp en een ontwerp

Kies een eenvoudig, glad stuk met weinig reliëf. Teken je ontwerp eerst op papier, op de schaal van je bord of kop. Een patroon met herhaling is makkelijker dan een plaatje. Denk aan een krans van blaadjes langs de rand, stippen in rijen of een enkele tak.

Stap 2: maak schoon en laat drogen

Veeg het porselein af met alcohol, zodat er geen vet of vingerafdrukken op zitten. Raak daarna alleen nog de randen of de onderkant aan.

Stap 3: teken voor

Zet je ontwerp met een potlood op het porselein. Potlood laat zich op een glad oppervlak weer wegvegen met een vochtig doekje. Zet de lijnen licht neer: je gaat ze straks overtekenen.

Stap 4: teken de lijnen

Schud de stift en druk hem op een stuk papier tot de verf vloeit. Trek rustige lijnen en haal de stift aan het eind op. Werk van boven naar beneden en van je schrijfhand af, zodat je niet door natte verf strijkt.

Stap 5: vul in en geef detail

Vul vlakken in met een penseelpunt, in dunne lagen. Wil je een tweede kleur over de eerste leggen, laat dan de eerste kort drogen. Voeg details toe, zoals nerfjes in een blad of stippeltjes in een bloem.

Stap 6: laat drogen

Laat het stuk drogen zolang de verpakking aangeeft. Leg het ergens waar niemand het aanraakt.

Stap 7: brand in en laat afkoelen

Zet het stuk in de oven zoals de fabrikant voorschrijft, op een rooster of bakplaat. Laat het afkoelen in de oven. Een heet stuk dat je meteen in koude lucht haalt, kan scheuren. Wacht daarna nog even voordat je het gebruikt.

Porselein schilderen voorbeelden en ideeën

• Blauwe bladkrans: een rand van fijne blaadjes in kobaltblauw, geïnspireerd op Delfts aardewerk.
• Vakken met bloemen: deel de rand van een bord in vakken, zoals op een Delfts blauwe schotel uit de zeventiende eeuw met bloemen en Chinese geluksymbolen, die het Rijksmuseum beschrijft.
• Naam of initiaal: een persoonlijk kopje voor een cadeau.
• Stippen en streepjes: een modern ontwerp waar je geen tekentalent voor nodig hebt.
• Gouden rand: een eenvoudige gouden lijn rond een wit bord, met een goudkleurige stift.
• Seizoensontwerp: sneeuwvlokken voor de winter of kleine bloemetjes voor de lente.

Zoek je meer ideeën, dan vind je er nog veel in de gids over keramiek schilderen.

Porselein schilderen thuis of in een workshop

Thuis heb je alles in eigen hand: je kiest je tijd, je voorwerp en je ontwerp, en je brandt het zelf in. Het nadeel is dat je zelf je oven nodig hebt en dat het resultaat van je stift afhangt.

In een workshop schilder je meestal samen met anderen, onder begeleiding, en wordt je werk daarna gebakken in een atelier. Er zijn workshops voor porselein schilderen in steden als Utrecht, Den Haag, Rotterdam, Leiden en Zoetermeer. Zoek op de naam van je stad om te kijken wat er is, en vraag bij het boeken of je werk geschikt wordt voor dagelijks gebruik en hoelang het duurt voor je het ophaalt. Prijzen verschillen per aanbieder.

Wie na het schilderen ook zelf aan de slag wil met het voorwerp, kan terecht bij pottenbakken, de draaischijf of de uitleg over glazuur: zo leer je hoe het voorwerp zelf ontstaat.

Veelgemaakte fouten bij porselein schilderen

1. Een vette ondergrond. Veeg altijd af met alcohol.
2. Te dikke verf. Werk in dunne lagen en laat ze drogen.
3. Te vroeg gebruiken. Wacht tot het stuk afgekoeld is.
4. Te heet wassen. Een geschilderd stuk kan beter met de hand worden afgewassen, tenzij de fabrikant iets anders aangeeft.
5. Te groot beginnen. Een kopje met een eenvoudig patroon lukt beter dan een volledig geschilderd serviesstel.

Veelgestelde vragen over porselein schilderen

Verder lezen