Kaarsen maken met bijenwas kan op twee manieren: je rolt een plaat bijenwas om een lont, of je smelt de was en giet haar in een mal of houder. Rollen is de eenvoudigste manier en vraagt geen vuur, dus het is ook geschikt om met kinderen te doen. Gieten geeft meer vormvrijheid, maar vraagt aandacht voor temperatuur en lont, omdat bijenwas een hoger smeltpunt heeft dan veel andere kaarsenwas.
Bijenwas is een van de oudste kaarsmaterialen. Wikipedia schrijft dat bijenwaskaarsen duur waren en voorbehouden aan de elite en de kerk, en dat de was nog altijd wordt gebruikt voor onder meer de paaskaars. Op deze pagina lees je hoe je ermee werkt, wat het verschil is met andere kaarsenwas en wat je moet weten over lont, geur en veiligheid. De basis van het ambacht staat in kaarsen maken, de vergelijking van alle soorten in kaarsenwas en het overzicht in de pijler epoxy, kaarsen en zeep.
Kort samengevat
- Bijenwas smelt volgens Wikipedia tussen 62 en 64 graden en verkleurt boven 85 graden.
- Je kunt platen rollen (zonder vuur) of de was smelten en gieten.
- De was heeft een eigen geur en kleur, dus je hebt meestal geen kleurstof of geurolie nodig.
- Kies de lont op basis van de doorsnede van de kaars, en maak een proefkaars.
- Houd je aan de basisregels: lont inkorten, nooit onbeheerd branden, geen water op hete was.
Wat is bijenwas?
Bijenwas is een natuurlijke was die door honingbijen wordt gemaakt. Volgens Wikipedia over bijenwas scheiden werkbijen de was af via acht wasklieren in hun achterlijf en gebruiken ze haar om honingraten en broedcellen te bouwen. Het artikel noemt dat voor 1 kilo was 6,66 tot 8,80 kilo honing nodig is, volgens een experiment van Whitcomb. Dat verklaart waarom bijenwas relatief duur is.
De was is vers kleurloos en wordt geelbruin door stuifmeelolie en propolis. De kleur varieert van bijna wit tot bruin, maar is meestal geel, en dat hangt af van de zuiverheid, de regio en de bloemsoort. Was uit broedraten is doorgaans donkerder dan was uit honingraten. Bijenwas is bij kamertemperatuur een geurende vaste stof, en die geur proef je terug in je kaars.
Eigenschappen die ertoe doen
- Smeltpunt. Tussen 62 en 64 graden, aldus Wikipedia.
- Verkleuring. Boven 85 graden verkleurt de was. Smelt haar dus rustig.
- Vlampunt. Het vlampunt is volgens Wikipedia 254 graden. Dat is veel hoger dan de temperatuur waarop je smelt, maar blijf bij het smelten en laat de was nooit onbeheerd.
- Brandtijd. Volgens Wikipedia over kaarsen branden bijenwas en kokoswas langer dan paraffine of sojawas. Bijenwaskaarsen branden volgens de tekst helderder, buigen niet door en roken minder. Het artikel presenteert die uitspraken als beweringen en onderbouwt ze niet, dus beschouw ze als algemene ervaring van gebruikers.
Twee manieren om kaarsen te maken met bijenwas
Bijenwasplaten rollen
Je koopt platen bijenwas, vaak als vellen met een honingraatpatroon, in verschillende kleuren. Een plaat rol je om een lont en je krijgt een kaars. Het werkt zonder vuur, het is snel en het vraagt weinig gereedschap. Dat maakt het geschikt voor beginners en voor kinderen, zie kaarsen maken met kinderen.
Wat je nodig hebt:
- Een of meer platen bijenwas.
- Een katoenen lont, iets langer dan de plaat.
- Een scherp mes of een schaar, en een liniaal.
- Een haardroger of een warme ruimte, zodat de plaat soepel wordt.
Zo ga je te werk:
- Maak de plaat soepel. Een plaat die te koud is, breekt. Leg haar even in een warme ruimte of houd haar kort bij een warmtebron, zonder dat ze smelt.
- Snij op maat. Bepaal de hoogte van je kaars en snij de plaat op die breedte.
- Leg de lont. Leg de lont langs de korte rand, iets boven de bovenkant uitstekend, en vouw de rand over de lont.
- Rol strak. Rol de plaat rustig en strak om de lont. Druk de laatste rand aan, zodat hij blijft zitten.
- Knip de lont. Houd de bovenkant ongeveer 6 millimeter, zoals de National Candle Association adviseert.
Bijenwas smelten en gieten
Gieten geeft je meer vorm: kaarsen in een glas, in een mal of een gedoopte kaars. Voor het smelten gelden de basisregels van kaarsen maken: au bain-marie, met een thermometer en nooit onbeheerd.
Wat anders is bij bijenwas:
- Het smeltpunt is hoger. De was heeft meer warmte nodig dan zachte soja. Giet niet te heet, want boven 85 graden verkleurt de was.
- De was is stijver. Daardoor trekt een kaars van bijenwas minder gemakkelijk een smeltplas dan soja. Een lont die te dun is, brandt dan een tunnel. Kies een iets dikkere lont dan je voor soja gebruikt. Dat is een algemene praktijkervaring, dus volg de aanwijzingen van je leverancier en maak een proefkaars.
- De was krimpt. Houd een bodempje achter om de bovenkant bij te werken.
- Het restant plakt. Bijenwas is lastig schoon te maken. Gebruik gereedschap dat je alleen voor kaarsen gebruikt.
Welke lont kies je bij bijenwas?
De lont is het onderdeel waarop bijenwaskaarsen het vaakst falen. Wikipedia schrijft dat de pitdikte de vlamhoogte grotendeels bepaalt, dat de pit gesmolten was omhoog trekt door capillaire werking en dat te hoge capillariteit was langs de kaars laat lopen. Bij een stijve was als bijenwas is de combinatie van doorsnede en lontdikte extra belangrijk.
Hoe doe je dat in de praktijk?
- Meet de doorsnede van je kaars of glas.
- Kies een lont volgens de tabel van je leverancier, en liever een maat groter dan kleiner bij twijfel.
- Maak een proefkaars. Steek hem aan en laat hem branden tot de bovenkant volledig vloeibaar is.
- Kijk naar de vlam. Is hij laag en dooft hij bijna, dan is de lont te dun. Is de vlam hoog, onrustig en rokerig, dan is hij te dik of te lang.
Geur en kleur
Bijenwas heeft een eigen geur en een eigen kleur. Je hebt dus meestal geen kleurstof of geurolie nodig, en een kaars van pure bijenwas heeft een zachte, warme geur. Wil je toch kleur, dan zijn gekleurde platen het eenvoudigst. Geurolie in bijenwas is lastig, omdat de eigen geur het mengt en de stijve was minder geur opneemt. Wil je geur, test dan een kleine hoeveelheid. Volgens Wikipedia over kaarsen kunnen geurkaarsen bij hoge doses schadelijk zijn, dus overdrijf niet.
Bijenwas kopen
Je koopt bijenwas bij hobbywinkels, imkers, webshops en groothandels. Let op:
- Zuivere bijenwas of een mengsel? Vraag naar de samenstelling. Een mengsel met paraffine gedraagt zich anders.
- Platen of blok of korrels? Platen zijn voor rollen, blokken en korrels voor smelten.
- De kleur. Van bijna wit tot bruin. Dat is natuurlijk en zegt iets over de herkomst.
- De herkomst. Bij een imker weet je vaak waar de was vandaan komt. Dat is een persoonlijke keuze.
- De hoeveelheid. Begin klein. Bijenwas is duurder dan soja of paraffine.
Zoekopdrachten als bijenwas voor kaarsen kopen laten zien dat mensen zoeken naar een bron. Een imker in de buurt is een goede plek om te beginnen. Wij noemen geen winkels of prijzen, want die wisselen.
Kaarsen maken met bijenwas voor beginners
Wie voor het eerst kaarsen maken met bijenwas probeert, kan het best met gekleurde platen beginnen. Je hebt geen pan, thermometer of mal nodig en je ziet binnen tien minuten een kaars. Maak er een paar en steek er een aan om te zien hoe ze branden. Bevalt het, dan is gieten een logische tweede stap. Kaarsen maken van bijenwas door te gieten vraagt meer uitrusting, maar geeft kaarsen in een glas of in een mal, en dat is iets wat platen niet kunnen.
Een goede volgorde voor een beginner ziet er zo uit:
- Rol een paar kleine kaarsen van platen.
- Giet een kleine kaars in een glas met een geschikte lont en een proefbrand.
- Probeer een mal, bijvoorbeeld van siliconen.
- Experimenteer met kleur, mengsels en geur.
Noteer bij elke stap wat je gebruikte: de was, de lont, de temperatuur en hoe de kaars brandde. Zo bouw je kennis op en voorkom je dat je steeds dezelfde fout maakt. Met bijenwas kun je bovendien restjes goed hergebruiken: smelt ze, zeef ze en giet ze in een nieuwe kaars. Een restje is meestal zuiver genoeg om opnieuw te gebruiken, al kan het donkerder worden doordat stof of roet in de was achterblijft. Zeef het gesmolten restje daarom door een fijne zeef of een oude panty voor je het opnieuw giet. Zo blijft je nieuwe kaars schoon en brandt hij gelijkmatiger.
Bijenwas bewaren en opruimen
Bewaar bijenwas droog en koel, uit de zon, zodat de was niet verkleurt of vervormt. Platen leg je plat, in een doos, zodat ze niet breken en geen stof opnemen. Smeltresten laat je stollen in een oude pot en je gebruikt ze later weer. Giet gesmolten was nooit door de gootsteen, want ze stolt in de afvoer en kan die verstoppen. Was uit kleding of van een tafel verwijder je door haar eerst hard te laten worden en dan voorzichtig weg te schrapen. Zie ook kaarsenwas voor meer tips en het overzicht van alle soorten wax.
Gereedschap dat je met bijenwas gebruikt, hou je liever apart. Was is lastig volledig schoon te krijgen, en je wilt geen kaarsenwas in je keuken. Dat is een algemene vuistregel van kaarsenmakers, geen bronuitspraak.
Veilig branden
Voor bijenwaskaarsen gelden dezelfde regels als voor elke kaars. De National Candle Association adviseert om de lont voor elk gebruik tot ongeveer 6 millimeter in te korten, een brandende kaars nooit onbeheerd te laten, kaarsen ongeveer 30 centimeter van brandbare spullen te houden, te stoppen met branden als er nog ongeveer 13 millimeter was over is en geen water te gebruiken om te doven. Gebruik een kaarsendover of blaas voorzichtig uit.
Gebruik stevige standaards. Verzekeraar NN adviseert dat kaarsenstandaards stevig staan en niet van plastic zijn, omdat plastic kan smelten, en dat je alle kaarsen uitblaast als je de kamer of woning verlaat. Zie hun pagina over brandpreventie.
Veelgemaakte fouten
- Te heet smelten. Boven 85 graden verkleurt de was.
- Een te dunne lont. De kaars tunnelt.
- Een plaat die te koud is. Ze breekt bij het rollen.
- Te los rollen. De kaars brandt ongelijk.
- Een mengsel voor zuivere bijenwas aanzien. Lees het etiket.
- Een lont die te lang blijft. Knip hem tot ongeveer 6 millimeter.
Veelgestelde vragen over kaarsen maken met bijenwas
Hoe maak je kaarsen van bijenwas?
Op twee manieren: je rolt een plaat bijenwas om een lont, of je smelt de was au bain-marie en giet haar in een mal of houder. Rollen is het eenvoudigst en vraagt geen vuur. Gieten vraagt meer uitrusting, zoals een pan, een kan, een thermometer en een mal of glas, maar geeft je meer keuze in vorm en grootte van de kaars.
Welke temperatuur heeft bijenwas nodig?
Bijenwas smelt volgens Wikipedia tussen 62 en 64 graden en verkleurt boven 85 graden. Smelt rustig en giet niet te heet. Volg de aanwijzingen van je leverancier.
Welke lont gebruik je voor bijenwas?
Kies de lont op basis van de doorsnede van de kaars en bij twijfel een maat dikker. Maak een proefkaars om te zien of de was gelijkmatig tot de rand smelt.
Heb je geurolie nodig voor bijenwaskaarsen?
Meestal niet. Bijenwas heeft een eigen geur. Wil je toch geur, test dan een kleine hoeveelheid en overdrijf niet.
Wat is het verschil tussen bijenwas en sojawas?
Bijenwas is een natuurlijke was van bijen met een smeltpunt van 62 tot 64 graden. Sojawas is plantaardig en doorgaans zachter, met een lager smeltpunt. Zie sojawas.
Brandt een bijenwaskaars langer?
Volgens Wikipedia branden bijenwas en kokoswas langer dan paraffine en soja. De brandtijd hangt ook af van de lont en de doorsnede van de kaars.
Kun je bijenwaskaarsen maken met kinderen?
Ja, met platen die je rolt. Dat werkt zonder hete was. Houd toezicht en laat de kaars niet branden zonder volwassene.
Waar koop je bijenwas voor kaarsen?
Bij hobbywinkels, imkers, webshops en groothandels. Let op of het zuivere bijenwas is, of je platen of blokken nodig hebt en begin met een kleine hoeveelheid.
Verder lezen
Je weet nu hoe je met bijenwas werkt. Lees verder bij deze pagina’s.
- Het overzicht: de pijler epoxy, kaarsen en zeep.
- De basis: kaarsen maken en kaarsenwas.
- Een andere was: sojawas.
- Leren met anderen: kaarsen maken workshop.