Deuvels boren en verbinden: zo doe je het

Met deuvels verbind je twee houten delen door in beide delen een gat te boren en daar een ronde houten pen met lijm in te drukken. Dat geeft een stevige verbinding zonder zichtbare schroeven. Het belangrijkste is dat de gaten precies tegenover elkaar liggen en loodrecht op het hout staan. Daarom gebruik je een deuvelmal of een kolomboormachine, en niet je losse hand.

Je ziet ze veel in kasten, tafels, planken en kisten, omdat ze weinig kosten en weinig gereedschap vragen. Toch gaat er bij beginners vaak iets mis, vooral bij het boren en uitlijnen. In dit artikel lees je welke deuvels er zijn, welke maat je kiest, hoe je boort en lijmt en wanneer een andere verbinding beter past. Je vindt het ook bij de andere houtverbindingen in het overzicht van houtbewerking.

Wat is een deuvel en hoe werkt een deuvelverbinding?

Volgens Wikipedia is een deuvelverbinding een houtverbinding waarbij twee houten delen met ronde houten pennen, de deuvels, aan elkaar worden gezet. De pennen worden in tegenover elkaar liggende gaten gedrukt, eventueel met lijm. Voor een sterke verbinding moeten de gaten nauwkeurig loodrecht zijn geboord en iets dieper dan de halve deuvellengte, zodat overtollige lijm kan wegvloeien.

De Wikipedia-pagina over de dowel voegt eraan toe dat deuvels veel worden gebruikt als versterking in meubelmakerij en dat ze meestal in blinde gaten worden gelijmd. Een lange deuvelstaaf wordt vaak in korte pennen gezaagd. Zonder een uitweg voor lucht en overtollige lijm kan het hout splijten als je de deuvel inslaat of de verbinding klemt. Daarom hebben veel deuvels groeven of een afgeplat vlak.

Zo’n pen heeft twee taken. Hij zorgt ervoor dat de twee delen niet langs elkaar kunnen schuiven, en hij helpt bij het uitlijnen. De lijm doet de rest van het werk. Zonder lijm is zo’n verbinding alleen een uitlijning.

Welke deuvels bestaan er en welke maat kies je?

Wikipedia schrijft dat deuvels meestal van beukenhout zijn en worden geleverd in diameters van 6 tot 18 mm. Voor de meeste hobbyprojecten gebruik je er maar een paar.

Deuvels van 6 mm en 8 mm

Een deuvel van 6 mm is geschikt voor dun hout en kleine kisten, een deuvel van 8 mm voor kastwanden en planken van ongeveer 18 mm dik. Een goede richtlijn is dat de deuvel ongeveer een derde tot de helft van de dikte van het hout heeft. Dat is een richtwaarde: een te dikke deuvel verzwakt het hout, een te dunne breekt af.

Deuvels met groeven

Gegroefde deuvels hebben kleine sleuven in de lengte, waardoor lijm en lucht kunnen wegvloeien. Ze zitten steviger vast dan gladde deuvels. Voor houtbewerking zijn ze de standaard.

Deuvels van beuken of ander hout

Beukenhout is hard en sterk en daarom de standaardkeuze. Je kunt ook zelf deuvels maken van andere hout, bijvoorbeeld voor een decoratieve verbinding in eikenhout. Wikipedia noemt dat je met een deuvelmal deuvels van vrijwel elke houtsoort kunt maken, maar dat ze een vochtpercentage van ongeveer 6 tot 10 procent moeten hebben. Bewaar ze daarom afgesloten, bijvoorbeeld in een potje met deksel.

Deuvels kopen of zelf maken?

Deuvels kopen is voordelig en handig, want ze zijn in vaste maten en met groeven te krijgen, ook in kleine doosjes met bijpassende boor. Zelf maken kan met een stuk staaf en een zaag, of met een deuvelmal, maar het levert vooral voordeel op als je een bijzondere maat of houtsoort nodig hebt. Kopen is voor beginners het slimst.

Wat heb je nodig voor het boren van deuvelgaten?

Een goede deuvelverbinding begint bij nauwkeurig boren. Dit heb je nodig.

• Een deuvelmal. Een metalen of kunststof mal met geleiders die je op het hout klemt. Hij zorgt dat het gat loodrecht staat en op de goede plaats zit.
• Een goede boor. Een centerboor (brad point) maakt een schoon gat met een scherpe rand. Een gewone houtspiraalboor kan, maar de punt loopt makkelijker weg. Meer over boren staat in het artikel over de boormachine.
• Een dieptebegrenzer. Een stukje tape op de boor of een ring die je op de boor schuift, laat je op diepte stoppen.
• Een kolomboormachine of boorstandaard. Met een kolomboormachine boor je loodrecht en op dezelfde diepte. Heb je er geen, dan helpt een boorstandaard.
• Een winkelhaak en potlood. Voor het aftekenen. Meer over meten lees je in het artikel over de winkelhaak.
• Lijm en klemmen. Een goede houtlijm en genoeg lijmklemmen.
• Een rubberen hamer. Om deuvels te plaatsen zonder het hout te beschadigen.

Zo boor je deuvelgaten stap voor stap

Hier de werkwijze voor twee planken die je op elkaar wilt verbinden, bijvoorbeeld een plank die tegen een zijwand komt.

1. Zaag en schaaf de delen op maat. De hoeken moeten haaks zijn. Een scheve zaagsnede geeft een scheve verbinding.
2. Teken de delen aan. Leg beide delen op de plek waar ze komen en markeer de plaats van de deuvels met een potlood. Zet over beide delen een streep, zodat je ze later in dezelfde volgorde kunt leggen.
3. Zet de plaats van de gaten over. Meet de afstand van de rand en markeer het midden. Een deuvelmal doet dit voor je. Een tweede methode is een markeerpunt of een deuvelpunt, een klein pinnetje dat je in het eerste gat steekt en tegen het andere deel drukt.
4. Zet de mal vast. Klem hem op het hout of schroef hem vast.
5. Boor het eerste deel. Gebruik een boor die past bij je deuvel (bijvoorbeeld 8 mm bij een deuvel van 8 mm) en stel de diepte in. De deuvel moet ruim in het gat zitten, dus boor iets dieper dan de halve lengte van de deuvel, zoals Wikipedia aangeeft.
6. Boor het tweede deel. Zorg dat de gaten overeenkomen. Hier gaat het vaak mis, dus controleer de plaats voor je boort.
7. Probeer de verbinding droog. Steek de deuvels in en leg de delen tegen elkaar. Passen ze zonder kracht, dan kun je lijmen.
8. Lijm en klem. Smeer een dunne laag lijm in de gaten en op de deuvels. Druk alles in elkaar en klem de verbinding.

Hoe lijn je twee gaten precies uit?

Gaten die niet precies tegenover elkaar liggen, zijn de meest voorkomende fout. De Wikipedia-pagina over de dowel noemt een slimme truc om gaten te markeren: leg tussen de twee delen een stukje kleine kogel of een puntje en klem ze tegen elkaar. De afdruk in het hout laat zien waar de middens zitten. Met een deuvelpuntje werkt het hetzelfde. Een deuvelmal geeft ook een goed resultaat zonder die truc.

Hoe diep boor je en hoeveel speling geef je?

Boor beide gaten iets dieper dan nodig zodat er ruimte is voor lijm en lucht. Als richtwaarde: ongeveer een halve millimeter tot een millimeter dieper dan de deuvel. Neem de totale lengte van een deuvel en deel die door twee, plus een beetje extra, voor de diepte per gat. Een gat dat te diep is, schaadt de sterkte niet, een gat dat te ondiep is wel: je krijgt de delen dan niet tegen elkaar.

Welke afstand houd je tussen deuvels?

Er is geen vaste regel, maar met een paar richtlijnen kom je ver.

• Afstand tot de rand. Plaats een deuvel niet te dicht bij de rand van het hout, zodat het hout niet splijt. Een afstand van minstens één à twee keer de deuveldiameter is een gebruikelijke richtwaarde.
• Afstand tussen deuvels. Ongeveer 5 tot 10 cm voor planken, naar behoefte. Voor lange verbindingen zet je ze op regelmatige afstand.
• Aantal per verbinding. Gebruik minstens twee deuvels naast elkaar. Eén deuvel laat het hout draaien.
• Dikte hout. Voor 18 mm dik hout past een deuvel van 8 mm. Voor 12 mm gebruik je 6 mm.

Het zijn praktische richtwaarden en geen norm. Test altijd eerst op een stuk afval.

Wanneer gebruik je deuvels, en wanneer niet?

Wikipedia stelt dat deuvelverbindingen minder sterk zijn dan een pen-en-gatverbinding en dat ze daarom vooral worden gebruikt in stabiel materiaal zoals meubelplaat. Dat past bij de praktijk.

Geschikt voor

• Het verbinden van planken tot een breder paneel of tafelblad.
• Kasten, plankdragers en kastwanden.
• Kisten en eenvoudige meubels.
• Het uitlijnen van delen tijdens het lijmen.

Minder geschikt voor

• Dunne planken, want het gat verzwakt het hout.
• Verbindingen die op trek worden belast. Daarvoor gebruik je een zwaluwstaartverbinding.
• Kopshout zonder extra versterking. Lijm op kopshout hecht slecht.
• Zware belasting, zoals de poten van een stoel. Een pen-en-gatverbinding is daar sterker.

Bij een hoek, zoals een kader, kun je deuvels combineren met een verstek. Dat versterkt de verbinding en voorkomt dat de delen verschuiven tijdens het lijmen.

Wil je een voorraad aanleggen, koop dan een doos gegroefde beukenhouten pennen in 6 en 8 mm, met een bijpassende centerboor. Zo heb je voor de meeste projecten genoeg. Een deuvelmal is een goede investering als je vaker deuvels gebruikt.

Veelgemaakte fouten bij deuvels

• Scheve gaten. De verbinding komt scheef te zitten. Gebruik een mal of kolomboormachine.
• Gaten die niet overeenkomen. Teken beide delen goed aan en test droog.
• Te weinig lijm of te veel lijm. Een dunne gelijkmatige laag is genoeg. Te veel lijm kan het hout splijten, zoals Wikipedia beschrijft wanneer lucht en lijm niet weg kunnen.
• Gladde pennen. Gebruik gegroefde exemplaren of maak zelf een groef.
• Te dik of te dicht bij de rand. Het hout splijt of de verbinding wordt zwak.
• Te vochtige deuvels. Bewaar ze droog. Vochtige pennen zwellen en verliezen hun pasvorm.

Veilig werken

Boor het werkstuk altijd vast op de tafel of klem het, en houd je handen weg van de boor. Draag een veiligheidsbril. Haal de spaanders pas weg als de boor stilstaat. Lees de handleiding van je eigen machine.

Veelgestelde vragen over deuvels

Verder lezen