Een schaaf kiezen en afstellen

Een schaaf is een gereedschap met een vlakke zool en een scherp mes, waarmee je dunne krullen van het hout afhaalt om het vlak, glad of dunner te maken. Als beginner begin je het beste met een blokschaaf voor kleine klussen en eventueel een voorloper voor langere planken. Een scherp mes en goed afgestelde diepte zijn belangrijker dan het merk.

Veel beginners vinden schaven moeilijker dan het eruitziet. Dat klopt: het vraagt om een scherp mes, de goede afstelling en een gevoel voor de richting van de nerf. Maar het is ook bevredigend gereedschap, stil en stofvrij, en je haalt precies zoveel weg als je wilt. Dit artikel loopt door de soorten schaven, de keuze, het afstellen en het gebruik. Wil je eerst het grotere plaatje? Lees dan de gids over houtbewerking.

Hoe werkt een schaaf?

Het principe is eenvoudig. Volgens Wikipedia heeft een schaaf een schaafbeitel die onder een vaste hoek op de zool staat. De beitel steekt een instelbaar stukje onder de zool uit, en dat stukje bepaalt de dikte van de krul. Haal je hem over het hout, dan neem je de hoogste plekken weg, zodat het oppervlak vlakker of gladder wordt, of het werkstuk dunner.

De Engelse Wikipedia-pagina over de hand plane noemt de belangrijkste onderdelen:

• Het mes (iron). Steekt door de zool en snijdt de krul af.
• De zool. De vlakke onderkant die op het hout rust. Een langere zool geeft een vlakker resultaat, omdat hij hoge plekken beter overbrugt.
• De bek (mouth). De opening in de zool waar de krul doorheen komt.
• De keerbeitel (chipbreaker of cap iron). Versterkt het mes en breekt de krul, zodat hij niet blijft kleven. Volgens de Nederlandse Wikipedia werd de keerbeitel in het laatste kwart van de 18e eeuw uitgevonden, en maakte hij het gereedschap makkelijker in gebruik doordat de krullen krullen en de bek niet verstopt raakt.
• Het diepteknopje. Bepaalt hoe ver het mes onder de zool uitsteekt.
• De zijdelingse stelhendel (lateral adjustment lever). Draait het mes iets, zodat de snede over de hele breedte gelijk is.

De soorten schaven

De Nederlandse Wikipedia noemt een hele reeks modellen. Voor een beginner zijn er een paar belangrijk.

Blokschaaf

Een klein model voor één hand. Volgens de Engelse pagina heeft hij geen keerbeitel en staat het mes met de schuine kant naar boven. Hij is geschikt voor kopshout, voor afschuinen en voor het wegnemen van knoesten. Op de Nederlandse pagina staat dat de blokschaaf vooral populair is bij hobbyisten. Voor een eerste aankoop is dit de meest logische keuze: hij past in je hand, is makkelijk af te stellen en je gebruikt hem voor kleine correcties aan elk project.

Voorloper en gladschaaf

Een gladschaaf is volgens de Engelse Wikipedia tot ongeveer 25 cm lang en dient om een oppervlak klaar te maken voor afwerking. De voorloper is wat langer en bedoeld voor het ruwe vlakmaken. Beide hebben een keerbeitel en het mes staat met de schuine kant naar beneden. Voor een tafelblad, een deur of een plank die je vlak wilt hebben, is een gladschaaf of voorloper de logische keuze.

Langschaaf (rechtschaaf)

Een lange schaaf, ongeveer 55 tot 75 cm. Wikipedia noemt de jointer plane van 22 tot 30 inch, voor het recht maken en het eindvlak van planken. Voor lange planken is dit het gereedschap dat een rechte rand geeft, maar hij is zwaar en kost aardig wat. Voor beginners is hij niet nodig.

Speciale schaven

Er zijn nog meer schaven voor specifieke klussen, zoals de reischaaf voor sponningen, de ploegschaaf voor groeven en de veerploeg voor tand en groef, plus profielschaven voor lijstwerk. Wikipedia meldt dat veel van die schaven zijn vervangen door machines zoals de bovenfrees. Voor details over zo’n machine lees je bovenfrees en freestafel. Een davidschaafje, een soort schraapmesje, is handig voor kleine correcties, zoals het afwerken van fineerkanten.

Japanse schaaf (kanna)

Een Japanse schaaf werkt anders: je trekt hem naar je toe in plaats van hem van je af te duwen. Op de Engelse Wikipedia is te zien dat de kanna een bijzonder fijne krul kan nemen voor een extreem glad oppervlak, de pagina beschrijft het model verder niet. Dat is een bekende eigenschap van dit type. Veel mensen zoeken er een om te kopen, maar voor een beginner is het een mooie tweede keuze, geen eerste. Het afstellen is anders dan bij een metalen model en vraagt oefening.

Elektrische schaaf en schaafmachine

Een elektrische schaaf is een handmachine met een draaiende trommel met messen. Hij neemt snel veel hout weg, bijvoorbeeld om een deur te laten sluiten of een balk op maat te brengen. Hij is geschikt voor grof werk, minder voor nauwkeurig vlakmaken: je kunt er gemakkelijk een golf of een trap in schaven. Een schaafmachine of vandiktebank is een vaste machine waarmee je hout op dikte brengt, en past eerder bij een grotere werkplaats.

Welke schaaf kies je als beginner?

Het hangt af van wat je maakt. Deze tabel helpt.

Een goede start is een blokschaaf, aangevuld met een schuurmachine of een schuurblok voor het werk dat de schaaf overlaat. Later komt een gladschaaf van ongeveer 25 cm erbij.

Waar let je op bij het kopen van een schaaf?

1. Zool. Die moet vlak en stevig zijn. Een zool van gietijzer of staal blijft vlak. Bij goedkope modellen is de zool soms krom: leg er een liniaal tegenaan.
2. Mes. Een mes van goed staal blijft langer scherp. Een slecht mes wordt snel bot. Vervang je een mes, kies dan een gerenommeerd merk.
3. Afstelling. De diepte en de zijdelingse stand moeten soepel en zonder speling te verstellen zijn. Bij sommige schaven gaat dat met knopjes, bij andere tik je het mes met een hamertje op zijn plaats.
4. Keerbeitel. Op de Engelse Wikipedia staat dat bankschaven een keerbeitel hebben en blokschaven niet. Een keerbeitel helpt vooral bij lastig hout.
5. Gewicht en grip. Een zwaardere schaaf neemt gemakkelijker een gelijkmatige krul. Voel of het model prettig in je hand ligt.
6. Merk en tweedehands. Wikipedia noemt merken als Stanley, Record, Lie-Nielsen en Veritas, en de Bailey-constructie uit rond 1860 die nog steeds wordt gebruikt. Een oude, goed bewaarde Stanley of Record van een markt is vaak een prima koop, mits de zool vlak en het mes bruikbaar is.
7. Elektrisch of handmatig. Een elektrische schaaf is sneller, maar maakt lawaai, stof en weinig onderscheid tussen vlak en bijna vlak. Een handschaaf is stil en preciezer, maar vraagt oefening.

Het beste model bestaat niet los van je werk. Voor de meeste beginners is een blokschaaf van een degelijk merk, of een goede tweedehands metalen exemplaar, de beste koop. Weet je nog niet wat je gaat maken, begin dan klein en bouw uit. Een gereedschap dat prettig in gebruik is, is beter dan het duurste dat je niet durft aan te raken. Wil je een elektrische variant kopen, kijk dan naar een instelbare diepte met een duidelijke schaal en een goede stofafvoer.

Een schaaf afstellen

Een nieuwe of zojuist geslepen schaaf moet je afstellen voordat je hem gebruikt. Volg deze stappen, die je bij elk model van een metalen schaaf terugvindt.

1. Haal het mes eruit en controleer of het scherp is. Is het stomp, slijp het dan eerst. Hoe je dat doet, lees je bij beitels slijpen: het schaafmes wordt op dezelfde manier geslepen.
2. Plaats het mes terug met de schuine kant naar beneden (bij een bankschaaf), met de keerbeitel er een klein stukje achter. Een kleine ruimte tussen mes en keerbeitel geeft de beste krul.
3. Zet het mes vast en kijk langs de zool. Het mes moet een klein stukje uitsteken, evenwijdig aan de zool.
4. Draai aan het diepteknopje tot het mes net zichtbaar uitsteekt. Het uitstekende stuk is de dikte van de krul.
5. Stel de zijdelingse hendel bij tot het mes over de volle breedte even ver uitsteekt.
6. Test op een restje. Geeft het gereedschap een dunne, doorlopende krul over de hele breedte, dan staat hij goed. Is de krul aan één kant dikker, dan draai je de zijdelingse hendel bij. Neemt de schaaf niets of rafelt hij, dan stel je dieper of slijp je het mes.

Bij zware of knoestige houtsoorten helpt een kleinere diepte en een scherper mes. De bek van het gereedschap kun je bij sommige modellen vernauwen met een kleine verstelling, zodat de krul niet voor het mes uitscheurt. Dat is vooral nuttig bij moeilijk hout met wisselende nerf.

Zo schaaf je hout

Volgens Wikipedia hebben de nerfrichting, een scherp mes, het vastzetten van het werkstuk en je houding veel invloed op het resultaat. Beginners vinden schaven daarom vaak lastiger dan experts doen lijken. Gebruik deze stappen.

1. Zet het hout vast op je werkbank, in een bankschroef of tegen een aanslag. Een werkstuk dat schuift is het grootste obstakel.
2. Lees de nerf. Kijk naar de zijkant van de plank: de nerf loopt in een bepaalde richting omhoog. Schaaf in die richting: dat noem je met de nerf mee. Schaaf je tegen de nerf in, dan scheurt het hout uit.
3. Sta stabiel. Zet je voeten uit elkaar en gebruik je hele lichaam. Duw de schaaf met je gewicht, niet alleen met je armen.
4. Begin met druk op de voorkant van het gereedschap en verplaats de druk naar de achterkant naarmate je het eind nadert. Zo blijft het vlak en maak je geen kuiltje aan het begin of het eind.
5. Neem lange, gelijkmatige halen. Eén doorlopende krul is het teken van een goed afgestelde schaaf.
6. Controleer vaak. Leg een liniaal of een winkelhaak op het hout en kijk of er licht onder zit. Zie ook de uitleg over meten met een winkelhaak.
7. Schaaf kopshout vanaf de rand naar het midden en draai het werkstuk, of kantel het blok, zodat de rand niet uitscheurt.

Uitscheuren voorkomen

De Nederlandse Wikipedia noemt dat een hogere snijhoek meer kracht vraagt, maar uitscheuren (“happen”) vermindert en handig is voor fijn hardhout. Bij lastig hout met wisselende nerf helpt het dus om een scherp mes, een kleine diepte en een nauwe bek te gebruiken. Heb je toch rafels, schuur dan licht na of werk het af met een scherpe beitel.

Een deur schaven

Een deur die klemt, haal je meestal aan de zijkant af waar hij schuurt. Bepaal eerst waar hij wrijft: schuif een stuk papier of tekenpotlood tussen deur en kozijn. Haal de deur uit het scharnier voor het mooiste resultaat, zet hem vast en neem een dun laagje weg van de rand, met de nerf mee. Haal weinig weg, een paar tienden van een millimeter per keer, en pas de deur tussendoor opnieuw. Werk de zijkant licht schuin af, zodat de deur aan de sluitzijde iets smaller wordt en niet blijft haken. Behandel de kale rand daarna met grondverf of lak om vocht buiten te houden. Dat zijn praktische vuistregels, geen vast voorschrift.

Onderhoud van je schaaf

Een schaaf vraagt weinig, maar wel regelmatig onderhoud.

• Houd het mes scherp. Wet het vaak, slijp het als de snijkant uitgebroken is. Meer over slijpen en stenen vind je bij slijpsteen.
• Trek het mes in na gebruik. Draai het mes terug en zet de schaaf op zijn zij of op een stukje hout, zodat de snijkant niet op de tafel rust.
• Wrijf de zool in met een beetje wax of kaarsvet. De schaaf glijdt dan lichter.
• Houd de zool schoon en droog. Roest en hars maken hem ruw en zorgen voor strepen in het hout.
• Bewaar hem droog en zet hem niet op de zool op metaal of beton.

Een boormachine en een decoupeerzaag doen het voorbereidende werk, het gereedschap maakt het af. Meer over wat je nog meer nodig hebt vind je bij houtbewerking gereedschap.

Veelgestelde vragen over de schaaf

Verder lezen