Bovenfrees en freestafel: zo begin je met frezen

Met een bovenfrees frees je profielen in randen, groeven, sponningen en houtverbindingen: een snel ronddraaiend freesje haalt hout weg langs een geleider of sjabloon. Als beginner kies je een bovenfrees met 6 of 8 mm spantang, 1.000 tot 1.500 watt en regelbaar toerental. Voor kleine werkstukken en veiliger werken zet je hem later in een freestafel.

Een bovenfrees is een van de meest veelzijdige machines in de werkplaats, en tegelijk een van de meest onderschatte als het om veiligheid gaat. Het freesje draait veel sneller dan een zaagblad en trekt aan alles wat het raakt. In dit artikel lees je hoe een bovenfrees werkt, welke freesjes je nodig hebt, hoe je een freestafel inricht en hoe je veilig begint. Wil je weten waar de machine in je gereedschapsset past? Dan helpt ons overzicht van houtbewerking.

Wat is een bovenfrees en wat doe je ermee?

Op de Engelse Wikipedia-pagina over de router staat dat een router een machine is met een vlakke zool en een draaiend freesje dat onder de zool uitsteekt. De motor zit in een behuizing en de hoogte van het freesje stel je in via een opening in de zoolplaat. Een geleider, een rechte lat of een kopieerring bepaalt de snede. Zonder geleiding is de machine door het koppel van de motor moeilijk te beheersen.

In houtbewerking gebruik je een bovenfrees voor:

• Randen afwerken: afronden, afschuinen of een decoratief profiel aanbrengen.
• Groeven en sponningen frezen, bijvoorbeeld voor de achterwand van een kast of voor een plank in een zijwand.
• Houtverbindingen maken, zoals pen en gat, zwaluwstaart en vingerlas. Meer daarover lees je bij houtverbindingen en de zwaluwstaartverbinding.
• Kopiëren met een sjabloon, zodat je meerdere identieke delen krijgt.
• Gaten en uitsparingen frezen voor scharnieren en beslag.

Een bovenfrees kan het werk van veel handgereedschap doen, maar je moet het gereedschap wel leren kennen. Het is geen machine om op de eerste dag zonder oefening te gebruiken.

Het verschil tussen bovenfrees en kantenfrees

Een bovenfrees en een kantenfrees lijken op elkaar. Een kantenfrees is een kleinere, lichtere machine die je met één hand vasthoudt en die meestal bedoeld is voor het afwerken van kanten, zoals het afronden van een rand of het bijwerken van laminaat. Dat is een algemeen onderscheid en de grenzen lopen soms door elkaar. Een bovenfrees heeft meer vermogen, een grotere spantang en past bij zwaardere klussen: groeven, verbindingen en grotere profielen. Voor een beginner die meubels wil maken, is een bovenfrees de logischer aanschaf, omdat je de kantenfrees-functie ook meekrijgt.

Plunge of vaste basis: welke bovenfrees kies je?

De Engelse Wikipedia onderscheidt twee soorten.

• Een bovenfrees met vaste basis. Je stelt de diepte in voordat je start. Je zet de zool vlak op het hout en gaat vanaf de rand het hout in, of je kantelt de machine en laat het freesje in het hout zakken. Dit type is eenvoudig en goed voor randen.
• Een invalfrees (plunge router). Je zet de zool op het hout met het freesje omhoog, start de motor en laat het freesje dan in het hout zakken. Dat geeft een beheerste start midden op een werkstuk en past bij groeven en gaten.

Veel bovenfrezen van gangbare merken zijn invalfrezen, omdat die het veelzijdigst zijn. Voor een eerste machine is een invalfrees dus een veilige keuze.

Waar let je op bij het kiezen van een bovenfrees?

1. Spantang. De schacht van het freesje moet precies in de spantang passen. De Engelse Wikipedia noemt schachtmaten van 6 mm tot een halve inch en waarschuwt dat de schacht exact bij de spantang moet passen, anders kan het freesje tijdens het werk losraken. Veel hobbymachines hebben 8 mm of een halve inch, en een reductiering voor 6 mm. Een machine met een grotere spantang is stabieler bij zwaardere freesjes.
2. Vermogen. Als richtwaarde volstaat voor hobbygebruik een machine van ongeveer 1.000 tot 1.500 watt. Voor grote profielen en lange sessies is meer vermogen prettig.
3. Regelbaar toerental. Volgens Wikipedia liggen de toerentallen van routers gewoonlijk tussen 8.000 en 30.000 omwentelingen per minuut, en worden grotere freesjes meestal op lagere toerentallen gebruikt. Een regelbaar toerental is dus belangrijk, zeker als je ook grote freesjes wilt gebruiken.
4. Zachte start. Een zachte start voorkomt dat de machine bij het inschakelen schiet. De Engelse Wikipedia noemt dit nuttig bij grote freesjes.
5. Fijninstelling van de diepte. Een knop of wieltje waarmee je de diepte in millimeters bijstelt, bespaart je veel frustratie.
6. Stofafzuiging. Een aansluiting voor een stofzuiger of afzuiger is bij frezen echt nodig: het zaagsel vliegt rond. Houtstof kan een risico voor de gezondheid zijn, schrijft het Arboportaal, en het komt vrij bij zagen, schuren, boren en schaven. Frezen hoort daar ook bij.
7. Geschikt voor een freestafel. Kijk of de machine eenvoudig onder een tafel te monteren is en of de diepte van onderaf in te stellen is.
8. Accu of snoer. Er zijn bovenfrezen op accu. Die zijn handig voor een kort klusje, maar een snoermachine heeft meer vermogen voor langer werk. Heb je al een accu van een merk, kijk dan of een accu bovenfrees uit dezelfde reeks beschikbaar is.

Een beste bovenfrees bestaat niet los van je werk. Voor de meeste beginners is een invalfrees van een gerenommeerd merk met regelbaar toerental en een spantang van 8 mm of een halve inch ruim voldoende. Een bovenfrees kopen is vooral verstandig als je al weet wat je gaat maken: groeven en randen vragen weinig, verbindingen en sjablonen vragen meer van de machine en je opstelling.

Freesjes: welke heb je nodig?

Het freesje bepaalt wat de machine doet. Volgens de Engelse Wikipedia zijn er groeffrezen voor het afwerken en bijwerken van randen, profielfrezen voor vormen, en spiraalfrezen voor zachtere materialen. Freesjes met een kogellager (edge bits) volgen de rand van het werkstuk, freesjes zonder lager vragen om een geleider. Er bestaan ook freesjes met extra materiaal op de schouders dat de voedsnelheid beperkt: dat vermindert de kans op terugslag. Freesjes zijn gemaakt van snelstaal (HSS) of hardmetaal.

Een goede beginnersset bevat:

• Een rechte frees (6 en 12 mm) voor groeven en sponningen.
• Een afrondfrees voor afgeronde randen, met een kogellager.
• Een afschuinfrees voor schuine randen.
• Een sponningfrees met verwisselbare lagers.
• Een profielfrees voor een siervorm, bijvoorbeeld een holle kant.

Hardmetaal blijft langer scherp dan snelstaal, maar is duurder en breekt makkelijker als je het laat vallen. Kies voor een eerste set hardmetaal als je het budget hebt. Sommige sets zijn goedkoop maar van mindere kwaliteit: bij een zwak freesje is het snijvlak snel dof. Bewaar freesjes in een kistje en maak ze af en toe schoon van hars.

Zo frees je veilig met een bovenfrees

De Engelse Wikipedia is duidelijk over de basis: draag altijd een veiligheidsbril en gehoorbescherming, houd een grote machine met twee handen vast, controleer bij een tuimelschakelaar of die uit staat voordat je de stekker erin steekt, en gebruik grotere freesjes bij voorkeur in een freestafel, die veiliger en stabieler is.

Een werkwijze voor je eerste projecten:

1. Klem het werkstuk vast op je werkbank. Een werkstuk dat meeschuift, wordt door het freesje weggeslingerd.
2. Schakel de stekker uit voordat je een freesje wisselt. Zet de schacht ver genoeg in de spantang en trek hem met een kleine marge terug, zodat hij niet op de bodem staat. Draai de moer stevig vast.
3. Stel de diepte in op een restje hout. Frees een groef in meerdere stappen van 3 tot 6 mm als richtwaarde, in plaats van alles in één keer.
4. Zet de geleider in en test op een restje. Controleer of de lat of aanslag goed vastzit.
5. Start de machine in de lucht, laat hem op toeren komen en breng hem pas daarna naar het hout.
6. Voer de machine in de goede richting. Als algemene regel voer je een handbediende bovenfrees tegen de draairichting van het freesje in. Gebruik je de machine meelopend, dan trekt hij zichzelf het hout in en kan hij je uit de hand rukken. Lees voor je eigen machine altijd de handleiding.
7. Duw gelijkmatig door en blijf in beweging. Blijf je op één plek stilstaan, dan ontstaan brandplekken.
8. Zet de machine uit en wacht tot het freesje stilstaat voordat je hem neerlegt.

Voor een kleine rand frees je liever in meerdere stappen dan één diepe snede. Zo zijn de snede en het hout beter beheersbaar, en blijft de motor koeler.

Frezen in een freestafel

Een freestafel is een tafel waaronder je de bovenfrees ondersteboven monteert, zodat het freesje door een opening in het blad steekt. Je schuift dan het werkstuk over het freesje, in plaats van de machine over het hout. Wikipedia beschrijft dat dit past bij kleinere werkstukken en dat sommige bewerkingen zo veiliger zijn. Een geleider en een drukstuk vergroten de nauwkeurigheid en de controle.

De Nederlandse Wikipedia-pagina over freesmachines geeft een paar nuttige tips voor het werken aan een freestafel: houd de opening in de tafel zo klein mogelijk voor maximale steun en plaats de geleiderschoenen zo dicht mogelijk bij het snijgereedschap. Voor kleine stukken gebruik je een duwhout, handgreep, verticale drukker, liniaal als geleider of klemtoestel. Bij groefprofielen is een goede aanslag op de tafel belangrijk om terugslag te voorkomen.

Een freestafel maken of kopen

Veel zoekopdrachten gaan over een freestafel zelf maken. Dat is een populair en haalbaar project, maar het vraagt om goed meetwerk en een vlak blad. Een eenvoudige freestafel bestaat uit:

• een stabiel blad van multiplex of MDF, bij voorkeur 18 tot 25 mm dik;
• een inlegplaat (freesplaat) waarin je de bovenfrees monteert, vlak met het tafelblad;
• een rechte geleider met een opening voor het freesje en een aansluiting voor stofafzuiging;
• een stevig onderstel op je werkbank of een eigen tafel;
• een stekkerdoos met een aparte schakelaar, zodat je de machine snel kunt uitzetten.

Zelf maken is goedkoper dan kopen en je kunt de maat aanpassen. Kopen is sneller en meestal vlakker. De inlegplaat moet exact vlak met het blad liggen, anders loopt het werkstuk vast. Heb je weinig ervaring, bouw dan eerst een eenvoudig model en leer ermee werken voordat je investeert in een duur systeem.

Een cirkelgeleider voor je bovenfrees zelf maken

Een cirkel frezen doe je met een cirkelgeleider: een strook multiplex die je aan de voet van de machine schroeft, met een draaipunt op de gewenste afstand van het freesje. Het draaipunt zet je met een kleine schroef in het midden van de cirkel. Zo frees je gaten, ronde tafelbladen en bogen. De afstand tussen draaipunt en freesje is de straal van je cirkel. Test op een restje voordat je het echte werkstuk frees.

Houtverbindingen maken met een bovenfrees

Een bovenfrees is een goede aanvulling voor houtverbindingen, vooral als je veel identieke delen maakt. Je frees een sponning voor een rugwand, een groef voor een lade, of met een sjabloon een zwaluwstaart of een pen en gat. Bij een zwaluwstaart gebruik je een speciale frees en een sjabloon. Dat geeft snel en nauwkeurig een sterke verbinding. Wie een pen en gat met de bovenfrees wil maken, zet een rechte frees in een freestafel of gebruikt een sjabloon. De verbindingen die je met een beitel afwerkt, passen dan beter.

Voor het voorbewerken van hout gebruik je liever eerst een decoupeerzaag of een zaag: laat het freesje alleen de laatste millimeters doen, anders raakt de machine overbelast. En voor het boren van gaten voor beslag blijft een boormachine handiger. Meer gereedschap vind je bij houtbewerking gereedschap.

Veelgemaakte fouten bij frezen

• Te diep in één keer frezen. De machine slaat af, het freesje wordt heet en het hout brandt. Frees in stappen.
• Een stomp freesje gebruiken. Brandplekken en rafelranden wijzen daarop.
• Het werkstuk niet vastklemmen. Een los werkstuk is het gevaarlijkst.
• De verkeerde richting van voeden. Dit kan de machine uit je hand trekken.
• De spantang niet goed aandraaien. Een losgeraakt freesje is gevaarlijk. Controleer de schachtmaat en de moer.
• Stof negeren. Sluit een afzuiging aan en draag een stofmasker bij langer werk.
• Zonder oefening op een goed werkstuk beginnen. Test altijd op een restje.

Veelgestelde vragen over de bovenfrees

Verder lezen