Beitels kiezen, gebruiken en slijpen

Voor houtbewerking heb je als beginner genoeg aan drie of vier beitels: een set steekbeitels van 6, 12, 19 en 25 mm breed. Daarmee maak je verbindingen, werk je sponningen bij en verwijder je rest hout waar een zaag of schaaf niet bij kan. Het belangrijkste is niet het merk, maar dat je beitels echt scherp zijn en dat je ze veilig gebruikt.

Een scherpe beitel snijdt hout als boter, een stompe beitel scheurt het. De meeste frustratie bij beginners komt daarom niet van de techniek, maar van een stomp mes. Dit artikel loopt door de soorten beitels, door de keuze, door het gebruik en door het slijpen. Zoek je eerst het grote plaatje? Lees dan houtbewerking voor de basis.

Welke soorten beitels zijn er?

De namen lopen door elkaar, dus eerst een overzicht. Volgens Wikipedia heb je onder meer de volgende houtbeitels.

• Hakbeitel. Je slaat er met een houten hamer gaten mee, bijvoorbeeld voor houtverbindingen. Hieronder vallen de vermoorbeitel en de schietbeitel. De beitel is dik en stevig, zodat hij tegen slagen kan.
• Steekbeitel. Je steekt er hout mee af, bijvoorbeeld bij een halfhoutverbinding. Een steekbeitel is dunner en scherper geslepen en bedoeld voor fijn werk, vaak zonder hamer.
• Sloopbeitel. Bedoeld om overtollig hout weg te schrapen en kleine stukken te splijten. Grof en robuust.
• Guts. Een holle beitel, als steekguts of vermetguts. Gebruikt bij houtsnijden en voor holle vormen.
• Burijn. Een V-vormige beitel voor hout of metaal.
• Schaafbeitel. Het mes in een schaaf, zoals de blokschaaf. Meer daarover lees je bij een schaaf kiezen en afstellen.

Op de Engelse Wikipedia-pagina over de chisel komen een paar bekende varianten terug: de firmer chisel met een dik, rechthoekig blad voor zwaarder werk, de mortise chisel met een dik, stijf blad voor het hakken van gaten, de paring chisel met een lang blad voor het schoonmaken van groeven en moeilijk bereikbare plekken, en de bevel edge chisel, waarvan de afgeschuinde zijkanten in scherpe hoeken passen.

In de praktijk koop je als hobbyist vooral deze soorten:

• Een set platte beitels met afgeschuinde randen voor verbindingen en afwerking. Dit is wat je nodig hebt.
• Een hakbeitel voor het hakken van pen en gat.
• Een steekbeitel met een lang blad voor fijn pareerwerk.
• Een holle beitel of guts voor houtsnijden.

SDS-beitels en steenbeitels: een andere beitel

Zoek je op beitels sds, dan gaat het meestal niet om hout. Een SDS-beitel past in een boorhamer en is bedoeld voor het hakken in beton en steen. Wikipedia noemt de steenbeitel apart, voor beton, baksteen en natuursteen. Ze zijn niet bedoeld voor houtwerk en je gebruikt ze nooit op hout. Heb je een boormachine met klopfunctie, kijk dan goed welke opname je nodig hebt.

Beitels voor de houtdraaibank

Draaibeitels voor de houtdraaibank vormen een eigen gereedschapsgroep. Ze hebben een andere vorm, een langere steel voor meer hefboomwerking en worden anders geslepen. De Engelse Wikipedia vermeldt dat gereedschap voor de draaibank langere handvatten heeft om de krachten van het draaiende hout te weerstaan. Draai je hout, lees dan eerst houtdraaien. Een gewone steekbeitel is daar niet geschikt voor.

Wat heb je nodig als beginner?

Je hoeft niet te beginnen met een kist vol gereedschap. Een compacte basis is genoeg:

1. Vier steekbeitels van 6, 12, 19 en 25 mm. Dat zijn gangbare breedtes, als richtwaarde.
2. Een houten hamer (klophamer) om een hakbeitel te slaan. Gebruik geen staalhamer op een houten handvat: die beschadigt het handvat.
3. Een wetsteen met een grove en een fijne kant, of twee stenen.
4. Een slijphulp (beitelgeleider) die de hoek vasthoudt. Dat maakt slijpen voor een beginner veel eenvoudiger.
5. Een stuk leer of karton met slijppasta (strop) om de beitel af te werken.

Later voeg je een hakbeitel, een lange beitel voor pareren en eventueel een schaaf toe. Heb je ook een decoupeerzaag voor de ruwe vorm, dan haal je met de beitel alleen nog de laatste millimeters weg.

Waar let je op bij het kopen van beitels?

De prijsverschillen zijn groot. Dit zijn de punten waar je op let.

1. Staal. Hardere staalsoorten blijven langer scherp, maar zijn lastiger te slijpen. Zachter staal slijp je snel, maar hij slijt ook sneller. Voor een beginner is een goed middelmatig staal vaak prettiger dan het allerhardste.
2. Vlakke rug. De achterkant van de beitel moet vlak zijn, anders kun je hem nooit echt scherp krijgen. Controleer dat in de winkel met een liniaal.
3. Handvat. Een handvat van hout of kunststof. Een stevig handvat met een metalen of verstevigde kop kan tegen een hamer. Kies een model dat in je hand past.
4. Afgeschuinde randen. Een bevel edge beitel past ook in een zwaluwstaart en andere scherpe hoeken.
5. Merk en reputatie. Er zijn veel merken, van goedkope pakketten tot Japanse beitels. Japanse beitels worden vaak geroemd om het harde staal, maar dat maakt ze ook brozer. Voor je eerste set is een gewoon en degelijk merk een goede keuze. Vergelijk altijd de eigenschappen en niet alleen de naam op het blad.
6. Losse beitels of een set. Een set is vaak goedkoper per beitel, maar bevat soms maten die je zelden gebruikt. Losse beitels geven je de keuze.

Welke beitels de beste zijn, hangt af van wat je maakt. Voor meubelwerk en verbindingen volstaat een middenklasse set met vlakke rug en goed staal. Voor houtsnijden heb je gutsen nodig. Wil je beitels kopen, bekijk dan eerst wat je van plan bent te maken. Goede beitels koop je liever één voor één, op de maten die je werkelijk gebruikt, dan als een groot pakket.

Zo gebruik je een beitel veilig

Een beitel is een scherp mes met een handvat. De meeste ongelukken ontstaan doordat de hand van de snijkant niet ver genoeg weg is.

1. Zet het hout vast. Klem het werkstuk in een bankschroef of met lijmklemmen op je werkbank. Houd hout nooit in je hand terwijl je er een beitel in zet.
2. Houd beide handen achter de snijkant. Je ene hand houdt het handvat vast, de andere leidt het blad. Zet de hand die leidt nooit voor de snijkant.
3. Werk van je lichaam af. Als de beitel uitschiet, moet hij weg van je gaan.
4. Lees de nerf. Een beitel volgt de nerf. Snijd je tegen de nerf in, dan scheurt het hout in plaats van dat het netjes snijdt.
5. Neem dunne spanen. Veel kleine beetjes zijn netter en veiliger dan een grote hap.
6. Gebruik de hamer voor de hakbeitel. Een steekbeitel druk je met je hand, een hakbeitel sla je met een houten hamer. De Engelse Wikipedia vermeldt dat sommige beitels, zoals de slick, nooit worden geslagen.
7. Leg hem neer, niet in je zak. Bewaar beitels in een rol of een rek met beschermkapjes op de snijkant.

Draag bij het hakken een veiligheidsbril, want splinters vliegen. Een snijhandschoen aan de hand die het hout vasthoudt, is een slimme extra. Dit zijn algemene richtlijnen.

Een gat of pen en gat maken met een beitel

Voor een eenvoudige pen en gat verbinding teken je het gat af, boor je het grootste deel weg met een boormachine en maak je de wanden recht met een beitel. Zet de beitel op de tekenlijn, met de schuine kant naar het afvalhout, en tik hem met een lichte slag in het hout. Hak dan van het midden naar de lijn. Meer over verbindingen vind je bij houtverbindingen en bij de zwaluwstaartverbinding.

Beitels slijpen: slijphoek en wetsteen

Een beitel slijp je meestal in twee fasen: eerst slijpen voor de vorm, daarna wetten voor de scherpte. Wikipedia over de wetsteen beschrijft dat houtbeitels worden gewet met een wetsteen en bij beschadiging worden geslepen met een slijpsteen.

De slijphoek

De slijphoek is de hoek tussen de rug en de schuine kant van de beitel. Op Wikipedia staat: bij een hakbeitel 35 tot 40 graden, bij een steekbeitel 25 tot 30 graden en bij een guts ongeveer 30 graden. De algemene regel is dat een kleinere slijphoek beter snijdt, maar dat de beitel dan sneller beschadigd raakt. Een hakbeitel heeft een grotere hoek omdat hij tegen slagen moet kunnen. Een steekbeitel heeft een scherpere hoek, want hij is voor fijn werk.

Zo slijp je een beitel met de hand

1. Maak de rug vlak. Leg de rug van de beitel op een grove wetsteen en wrijf hem heen en weer tot het uiterste stuk bij de snijkant glanst en vlak is. Alleen het deel bij de snijkant hoeft vlak.
2. Slijp de schuine kant. Zet de beitel in een slijphulp op de gewenste hoek, of houd de hoek met de hand vast. Wrijf op de grove steen tot er een kleine braam aan de rugzijde komt.
3. Ga naar een fijnere steen. Wikipedia schrijft dat je meestal meerdere stenen gebruikt, van opeenvolgend fijnere korrel, zodat het gereedschap steeds gladder wordt.
4. Gebruik een smeermiddel. Volgens Wikipedia is dat meestal water, speeksel of een olie. Volg de aanwijzing bij je eigen steen.
5. Haal de braam weg. Leg de rug plat op de fijne steen en trek de beitel een paar keer licht naar je toe.
6. Strop de beitel op leer met slijppasta voor een spiegelende snijkant.
7. Test hem. Een scherpe beitel snijdt een dunne spaan af van het kopse hout van een restplank zonder te scheuren.

Er zijn natuurlijke en synthetische wetstenen. Synthetische stenen hebben vaak twee lagen, een grove en een fijne. Ze zijn volgens Wikipedia over het algemeen grover dan natuurlijke stenen, die meestal voor de laatste, vlijmscherpe afwerking worden gebruikt. Er zijn ook diamantstenen, die snel werken en vlak blijven. Meer over stenen, hoeken en techniek bij messen lees je bij slijpsteen.

Beitels laten slijpen en zelf slijpen

Veel mensen vragen zich af of ze beitels moeten laten slijpen en wat dat kost. Dat laten doen kan bij een gereedschapsslijper, maar een beitel moet je regelmatig bijwerken: tijdens het werk. Een slijper is verstandig bij een zwaar beschadigde beitel, een uitgebroken snijkant of een scheve slijphoek. Voor de dagelijkse onderhoudsbeurt slijp je liever zelf. Dat gaat sneller dan naar een slijper rijden en je leert er veel van. De kosten van laten slijpen verschillen per bedrijf, dus vraag vooraf een prijs.

Onderhoud en opbergen van beitels

Een beitel gaat een mensenleven mee als je hem goed behandelt.

• Berg hem droog op, in een rol of rek, met de snijkant beschermd.
• Gooi hem niet in een gereedschapskist met ander metaal, want dat geeft slijtage aan de snijkant.
• Wet hem vaak. Na elk werksessie een paar halen over de fijne steen houdt de snijkant scherp.
• Smeer de rug licht in met een druppel olie om roest te voorkomen.
• Gebruik hem alleen voor hout. Een beitel die je op een spijker of steen gebruikt, is vaak voorgoed uitgebroken.

Meer ideeën om je spullen in orde te houden vind je bij gereedschap opbergen.

Veelgestelde vragen over beitels

Verder lezen