Tag: Handlettering en kalligrafie

Het handletteren alfabet oefen je het best in groepen letters die op elkaar lijken: eerst de ronde letters (a, c, d, e, g, o, q), dan de rechte (i, l, t, u, j), dan de letters met lussen en bogen (b, h, k, m, n, p, r) en tot slot de rest. Je tekent elke letter met hulplijnen in potlood, trekt hem over met een brush pen en herhaalt dat tot de vorm vanzelf gaat.

Een alfabet leren is de kern van handlettering. Wie de 26 letters beheerst, kan elk woord maken. In dit artikel lees je hoe je het alfabet opbouwt, in welke volgorde je oefent en hoe je letters sierlijk maakt zonder dat ze rommelig worden. Wil je eerst de basis van de kunst begrijpen? Lees dan onze gids over handlettering.

Het alfabet in cijfers

Het Latijnse alfabet telt volgens de Nederlandse Wikipedia over het Latijns alfabet 26 basisletters, en het Nederlands gebruikt dezelfde 26. Elke letter heeft een hoofdletter en een kleine letter, de minuskel, dus samen zijn het 52 vormen. Bij letters als a, b, d, e, g, l, n, q, r en t verschilt de hoofdletter vaak sterk van de kleine letter. Dat betekent dat je bij handletteren eigenlijk twee alfabetten leert.

Dat klinkt veel, maar veel letters delen dezelfde bouwstenen. Wie de ovaal, de rechte lijn en de lus beheerst, kan bijna elke letter maken. Dat is ook de reden dat je het alfabet niet van a naar z oefent, maar in groepen.

Wat heb je nodig?

• Een brush pen met harde punt voor de eerste weken, of een fineliner voor faux calligraphy.
• Potlood, gum en liniaal voor hulplijnen.
• Glad papier. Ruw papier beschadigt de punt.
• Een oefenblok met lijnen of stippen. Zo hoef je niet elke keer lijnen te trekken.

Meer over materiaal staat in de gids over handlettering, en over het schrijven met de pen lees je in kalligrafie.

De vier hulplijnen

Elke letter staat tussen lijnen. Trek ze met potlood, en gum ze na het inkten weg:

1. Basislijn. Waar de letters op staan.
2. x-hoogte. De hoogte van de kleine letters zonder stok of staart, zoals a, c en e.
3. Bovenlengte. De hoogte van de stokken van b, d, h, k en l en van de hoofdletters.
4. Onderlengte. Hoe diep de staarten van g, j, p, q en y komen.

Kies een vaste verhouding, bijvoorbeeld x-hoogte een derde van de hoogte tussen basislijn en bovenlengte. Een hellingshoek van ongeveer 55 tot 70 graden (richtwaarde) voor schuine letters houdt alles gelijk.

Het handletteren alfabet in groepen oefenen

Groep 1: ronde letters (a, c, d, e, g, o, q)

Deze letters beginnen allemaal met een ovaal. Oefen eerst de ovaal: dun omhoog, dik omlaag. Voeg dan een stok toe voor a, d en g, een opening voor c en e. Teken de ovaal telkens in dezelfde vorm, zodat de letters bij elkaar passen.

Groep 2: rechte letters (i, l, t, u, j, y)

Hier draait het om de rechte, dikke neerwaartse lijn en de dunne verbinding onderaan. Oefen een rij streepjes met gelijke afstand. De u is eigenlijk twee streepjes met een bocht. De t krijgt een kleine dwarslijn.

Groep 3: bogen (b, h, k, m, n, p, r)

Dit zijn letters met een boog bovenin. Begin met de stok en trek de boog er dun aan vast. Bij de m en n herhaal je de boog. Let op dat de bogen even breed zijn.

Groep 4: de rest (f, s, v, w, x, z)

Dit zijn de letters met een eigen vorm. De s is de lastigste, want de curve gaat van dun naar dik naar dun. Oefen hem apart.

Hoofdletters

Hoofdletters zijn groter en hebben meer variatie. Oefen ze in dezelfde groepen, maar teken ze met meer ruimte en eventueel een sierlijke lus of krul. Een eenvoudige regel: houd hoofdletters in hetzelfde stijlgezin als de kleine letters. Zijn je kleine letters rond, maak ze dan niet scherp en hoekig.

Sierlijk handletteren alfabet

Wil je het handletteren alfabet sierlijk maken, voeg dan met mate extra’s toe:

• Lussen en krullen aan het begin of einde van letters.
• Verbindingen. Laat de uitloop van de ene letter vloeien in de volgende.
• Contrast. Wissel dikke en dunne lijnen duidelijker af.
• Een schuine stand. Alles in dezelfde hoek.
• Schaduw of inline voor hoofdletters.

Gebruik niet alles tegelijk. Eén of twee versieringen zijn genoeg. Als het te veel wordt, verlies je de leesbaarheid.

Een oefenschema voor het alfabet

Dit schema duurt vier weken, een kwartier per dag:

• Week 1: groep 1, de ronde letters. Elke dag drie letters, vijf regels.
• Week 2: groep 2 en 3, de rechte en gebogen letters.
• Week 3: groep 4 en de hoofdletters.
• Week 4: woorden. Schrijf je naam, de namen van vrienden en korte woorden.

Schrijf elke dag het hele alfabet één keer, zodat je ziet welke letters nog niet goed zijn. Maak daarna van de zwakste letter een extra oefenregel.

Veelgemaakte fouten

• Ongelijke hoogte. Gebruik hulplijnen.
• Ongelijke ruimte tussen letters. Kijk naar de witte ruimte, niet naar de letters.
• Te hard drukken in de opwaartse lijn. Dan verdwijnt het verschil met de neerwaartse lijn.
• Te snel willen. Trager werken geeft strakkere lijnen.
• Alleen losse letters oefenen. Schrijf ook woorden.

Het handletteren alfabet stap voor stap opbouwen

Wie het handletteren alfabet wil leren, kan het beste beginnen met één stijl en die goed oefenen. Kies eerst een eenvoudig, rechtopstaand lettertype zonder sierlijke krullen, zodat je de bouw van de letters leert kennen. Pas daarna ga je naar een schuine of sierlijke variant.

Een handig begin is het alfabet op te delen in letters die dezelfde vormen gebruiken. De a, d, g, q en o zijn gebouwd op een rondje. De h, m, n, r en u hebben een steel met een boog. De i, l, t, j en f draaien om een rechte lijn. Als je een groep oefent, hoef je steeds maar één beweging goed te leren.

Zo oefen je het alfabet makkelijk

• Teken eerst met potlood en liniaal de hulplijnen: onderlijn, x-hoogte, bovenlijn en de lijn voor de onderlengtes.
• Schrijf elke letter minstens tien keer onder elkaar voordat je naar de volgende gaat.
• Kijk niet naar de losse letter, maar naar de ruimte tussen de letters. Die moet overal ongeveer even groot lijken.
• Schrijf daarna korte woorden en je eigen naam. Daar zie je meteen of het alfabet klopt.

Van basisalfabet naar sierlijk alfabet

Een sierlijk handletteren alfabet bouw je op een basis. Maak eerst een netjes alfabet met dunne en dikke lijnen: de lijnen die naar beneden gaan worden dik, de lijnen die naar boven gaan blijven dun. Dat contrast geeft het sierlijke effect, zonder dat je veel extra krullen nodig hebt.

Daarna voeg je kleine sierelementen toe. Denk aan een uitloper aan het begin van een letter, een krul aan de onderkant van de y of een extra lus aan de f. Houd het bij een paar elementen per letter. Te veel versiering maakt een woord moeilijk leesbaar.

Kalligrafiemusea en schrijfscholen laten vaak oude voorbeeldalfabetten zien. Die zijn een goede bron om je te laten inspireren, ook al schrijf je zelf met een eenvoudige brushpen. Meer over het verschil tussen handletteren en kalligrafie lees je in de pagina over kalligrafie.

Welk papier en welke pen kies je om te oefenen?

Voor de eerste weken is een fineliner met een dunne punt genoeg. Oefen op gewoon printpapier of op een blok met stippen, dat is goedkoop en je durft te rommelen. Heb je het gevoel dat de letters vloeiend gaan, dan kun je overstappen op een brushpen. Die voelt eerst lastig omdat je de druk moet doseren, maar de dikke en dunne lijnen komen dan vanzelf.

Gebruik je een brushpen, schrijf dan rustig en til de pen na elke streek op. Een gladder papier is dan fijner dan ruw papier, omdat de punt van de pen anders snel slijt. Wissel af: een pagina oefenen met de fineliner, een pagina met de brushpen, zodat je beide leert beheersen.

Verbindingen en woorden: van letters naar tekst

Als je losse letters redelijk beheerst, is het tijd om ze te verbinden. Veel mensen merken dan dat een mooie A en een mooie B naast elkaar nog geen mooi woord maken. De ruimte tussen de letters bepaalt het totaalbeeld.

Let op de witruimte

Kijk niet naar de letters, maar naar de ruimtes ertussen. Die moeten er optisch even groot uitzien. Een l naast een i heeft weinig ruimte nodig, een o naast een o iets meer, en een v naast een a nog minder omdat de vormen in elkaar vallen. Oefen met het woord “minimum”: alle stokjes staan dicht bij elkaar, dus je merkt meteen als de afstand niet klopt.

Een woord in drie stappen opbouwen

1. Schets het woord licht met potlood en let op de lengte. Past het in de ruimte die je hebt?
2. Controleer de afstand tussen de letters en pas aan waar het te los of te strak is.
3. Trek het woord over met pen of fineliner en gum de hulplijnen pas als de inkt droog is.

Verbinden zonder kalligrafie

Je hoeft niet te leren schrijven met een brede pen om letters te verbinden. Met brush-lettering of fineliner kun je de uitloop van een letter laten overgaan in de volgende. Kijk welke letters een natuurlijke verbinding hebben, zoals de e naar de r, en welke je beter los laat staan. Een verbinding is geslaagd als je er niet bij nadenkt. Voelt het geforceerd, laat de letters dan los.

Beperk de variatie

Een woord wordt rustiger als je niet alles tegelijk doet. Kies voor één woord één sierelement, bijvoorbeeld een lange uitloop of een andere letter in een andere stijl. Te veel versiering doet af aan de leesbaarheid. Meer over de basis vind je op de pagina over handlettering, en wie het met een brede pen wil proberen, vindt uitleg bij kalligrafie.

Veelgestelde vragen over het handletteren alfabet

Verder lezen

Kalligrafie is de kunst van het mooi schrijven met een pen, penseel of ander schrijfgereedschap, volgens vaste lettervormen. Je begint met een penhouder en een stalen penpunt, een flesje inkt en glad papier. Je leert eerst de houding en de penhoek, daarna de basisstreken en pas dan de letters van het alfabet. Dat vraagt geduld, maar wie dagelijks een kwartier oefent, schrijft na een paar weken al regelmatige, nette letters.

Kalligrafie lijkt gereserveerd voor mensen met een vaste hand, maar het is een leerbare techniek. Het gaat niet om mooi handschrift: je leert opnieuw hoe je een letter opbouwt, streek voor streek. In dit artikel lees je wat kalligrafie is, wat je nodig hebt en hoe je begint. Wil je liever vrij tekenen met letters, bekijk dan ook handlettering, en lees voor de basis van tekenen leren tekenen.

Wat is kalligrafie?

Volgens Wikipedia is kalligrafie fraai handschrift behandeld als beeldende kunst: het ontwerpen en schrijven van letters of tekens met een pen, inktpenseel of ander schrijfgereedschap. Er zijn veel tradities. De westerse kalligrafie gebruikt het Latijnse alfabet, met historische stijlen als uncialen, Karolingische minuskel en gotisch schrift. De Chinese kalligrafie (shufa) gebruikt penseel, inktstaaf, papier en inktsteen, de zogenoemde vier schatten van de studeerkamer. De Japanse (shodo) werkt met kanji en kana, en de Arabische kalligrafie is nauw verbonden met religieuze teksten en gebouwen.

In Nederland en Vlaanderen bedoelen de meeste mensen met kalligrafie de westerse variant: letters schrijven met een pen met brede of puntige punt. Die is verwant aan handlettering, maar niet hetzelfde. Wikipedia legt uit dat kalligrafie op penvoering is gebaseerd, dus eigenlijk letters schrijven, en strenger is: je leert formele lettervormen, meestal met een kroonpen en inkt. Lettering is daarentegen gebaseerd op tekenen: je tekent letters. In onze pagina over handletteren lees je hoe die tweede aanpak werkt.

Wat heb je nodig voor kalligrafie?

Je hebt weinig nodig, maar kies wel goed.

Een penhouder en penpunten

Een dip pen, ook wel kroonpen of doopspen, bestaat uit een steel en een verwisselbare penpunt. Volgens Wikipedia is de punt meestal van metaal met een spleet in het midden waarlangs de inkt door capillaire werking naar de punt stijgt. De steel is meestal van hout. De pen heeft weinig of geen reservoir: je doopt hem steeds opnieuw in de inkt. Flexibele penpunten geven lijnen die dikker en dunner worden bij meer of minder druk.

Voor kalligrafie zijn er twee hoofdtypen. Een penpunt met een brede, platte punt (broad-edged) geeft vaste dikke en dunne streken zonder dat je drukt, en past bij gotisch en italic schrift. Een spitse penpunt (pointed) geeft dunne haarlijnen en dikke streken als je meer druk geeft, en past bij schuinschrift zoals copperplate. Voor beginners is een breedpen met een formaat rond 2 tot 3 millimeter vaak het eenvoudigst, omdat de dikte vanzelf klopt als je de hoek goed houdt. Dit is een praktische richtwaarde.

Er zijn ook alternatieven. Een kalligrafiepen met vulling, een brush pen of een kalligrafie-fineliner vragen minder voorbereiding. Ze zijn handig om te wennen aan vormen, maar geven een ander gevoel dan een dip pen. Wie later met een echte dip pen wil schrijven, kan de oefenvormen meenemen.

Inkt

Gebruik inkt die bij een dip pen past, bijvoorbeeld kalligrafie-inkt of Oost-Indische inkt. Wikipedia noemt onder meer ijzergalinkt en Oost-Indische inkt als gangbare soorten. Let op: ijzergalinkt kan stalen penpunten aantasten, zoals de bron vermeldt. Een gewone vulpeninkt is vaak te dun om met een dip pen mooi te schrijven. Begin met een eenvoudige, zwarte inkt, want die geeft het meeste contrast om je vorm te beoordelen.

Papier

Gebruik glad, stevig papier dat de inkt niet laat uitlopen. Ruw of absorberend papier trekt de inkt in en maakt je lijnen vlekkerig. Een oefenblok van 90 tot 120 gram is een prima begin. Dit zijn richtwaarden. Leg een blad kladpapier onder je hand, zodat je vet van je huid het papier niet vervuilt, en een geleidelijke hellende ondergrond helpt bij de schrijfhouding.

Een liniaal en potlood

Voor hulplijnen gebruik je een potlood en een liniaal. Je tekent horizontale lijnen op een vaste afstand en een paar schuine lijnen voor de schuinte van je letters. Gum de lijnen na het drogen van de inkt weg.

Houding, penvoering en penhoek

De basis van elke kalligrafie is een goede houding. Zit rechtop, met je voeten op de grond en je onderarm op tafel. Houd je papier iets gekanteld, zodat je hand natuurlijk beweegt. Pak de pen losjes vast, tussen duim en wijsvinger, met de middelvinger als steun. Een kramp in je hand betekent meestal dat je te hard knijpt.

Bij een breedpen is de penhoek, dus de hoek tussen de punt en de schrijflijn, het belangrijkste. Houd die constant, bijvoorbeeld rond 30 tot 45 graden voor veel schriftsoorten. Dat is een richtwaarde: de ideale hoek hangt af van het schrift. Draai je pen niet tijdens het schrijven. Een vaste hoek geeft automatisch regelmatige dikke en dunne streken.

Oefen het in drie stappen. Trek horizontale lijnen en let op de dikte. Trek daarna verticale lijnen en vergelijk. Trek dan schuine lijnen. Zie je dat de dikte per richting verschilt? Dat is precies het effect dat een breedpen geeft, en het geeft kalligrafie zijn karakter.

Je eerste oefeningen: basisstreken

Voor je letters schrijft, oefen je de basisstreken. Ze zijn de bouwstenen van elk alfabet:

1. Rechte lijnen van boven naar beneden, op gelijke afstand.
2. Bogen naar links en naar rechts, als een kleine n en u.
3. Ovalen, als een o, in één vloeiende beweging.
4. Schuine lijnen en verbindingen tussen letters.
5. Haarlijnen met de punt van de pen, als je een spitse punt gebruikt.

Vul een bladzijde per streek. Let op regelmaat: gelijke afstand, gelijke hoogte, gelijke hoek. Het is niet erg als het saai is. Dit is de oefening waar je later de meeste winst van hebt, want elke letter bestaat uit deze streken.

Schrijf pas daarna het alfabet. Begin met letters die uit eenvoudige streken bestaan, zoals i, l, t, u en n. Ga daarna naar o, a, d, g en q, met ovalen. Laat moeilijke letters zoals s, k, r en z voor het laatst. Zoek een voorbeeldalfabet en volg de volgorde van de streken. Het alfabet vind je uitgewerkt in onze pagina handletteren alfabet, dat ook voor vrijer tekenen nuttig is.

Een schrijfoefening in zes stappen

1. Teken hulplijnen. Maak drie horizontale lijnen op gelijke afstand: de basislijn, de hoogte van de kleine letters en de hoogte van de hoofdletters.
2. Warm je hand op. Schrijf een regel lussen en rechte lijnen zonder inkt of met een droge pen.
3. Doop de pen. Doop de punt tot het gat ongeveer bedekt is en veeg de overtollige inkt af aan de rand van het flesje.
4. Schrijf één letter per keer. Herhaal een letter tien keer, kijk waar je hem het mooiste hebt gemaakt en probeer dat te herhalen.
5. Schrijf een woord. Let op de ruimte tussen letters. Die moet gelijkmatig zijn, geen letters dicht tegen elkaar en andere ver weg.
6. Reinig de pen. Spoel de punt af met water en droog hem af, want ingedroogde inkt maakt de punt stuk. Dat geldt voor de meeste stalen punten.

Wikipedia vermeldt dat penpunten vaak na elk gebruik worden schoongemaakt. Doe dat ook, want het houdt je punt lang goed.

Een korte blik op de geschiedenis van kalligrafie

Wie kalligrafie leert, neemt een lange traditie over. Wikipedia beschrijft dat de Chinese kalligrafie zich ontwikkelde van oraakelbotschrift tot het reguliere schrift dat nog steeds wordt gebruikt, en dat Japanse kalligrafie, shodo of de weg van het schrijven, vaak met washipapier wordt gedaan. Westerse stijlen als uncialen en Karolingische minuskel werden eeuwenlang met riet- en veerpennen geschreven.

Dat is geen droge wetenswaardigheid. Het verklaart waarom penhouders, brede punten en vaste lettervormen bestaan: ze zijn ontstaan uit het gereedschap. Een riet- of veerpen met een schuin afgesneden punt geeft vanzelf dikke en dunne streken, en de lettervormen volgen daaruit. Als je dat weet, begrijp je waarom je de penhoek vast moet houden en waarom je een letter in een vaste volgorde van streken schrijft. Het is minder een kwestie van smaak dan van de pen.

Kalligrafie in het dagelijks leven

Kalligrafie is niet alleen een museumkunst. Je gebruikt het voor kaarten, uitnodigingen, naambordjes en spreuken aan de muur. Een met de hand geschreven naam op een cadeau of een envelop valt meteen op, omdat hij persoonlijk is. Ook voor bruiloften en geboortekaartjes wordt het veel gebruikt.

Een eenvoudige start is een kaartje met één woord. Kies een woord dat je graag schrijft, zoals een naam of “bedankt”, en schrijf het tien keer. Kies het mooiste en zet het op een kaartje. Zo houd je het klein en zie je meteen resultaat. Voeg later een eenvoudige rand of een kleine tekening toe, bijvoorbeeld een blaadje.

Heb je een journal? Kalligrafie maakt van een eenvoudige titel een mooie pagina. Dat is een leuke reden om je oefenregels niet weg te gooien, maar op te nemen in je bullet journal. Je merkt dan ook hoe je schrift verandert in de loop van de maanden, wat een prettige beloning is.

Veelgemaakte fouten bij kalligrafie

• Te hard drukken. Bij een breedpen heb je geen druk nodig. Laat de pen het werk doen.
• De penhoek veranderen. Houd de hoek vast en draai je papier in plaats van je pen.
• Te snel schrijven. Schrijf langzaam en bouw snelheid op.
• Te veel inkt. Veeg af, anders ontstaan vlekken.
• Te vroeg letters schrijven. Oefen eerst basisstreken.
• Slecht papier. Gebruik glad papier dat de inkt niet opneemt.
• Alles in één keer willen. Dagelijks een kwartier werkt beter dan een uur per week.

Van oefenen naar echte werkjes

Als je de basis beheerst, kun je gaan toepassen. Schrijf een kaartje, een spreuk of een naam voor een cadeau. Een eenvoudig begin is een eigen verjaardagskaart in een mooi schrift. Ga je verder, kijk dan naar een bullet journal, waar mooie koppen en titels tot hun recht komen. Ook een tekening van een hond wordt mooier met een kalligrafische titel eronder.

Wil je kalligrafie combineren met tekenen? Leer eerst beide aparte onderdelen, zodat je weet waar je sterk in bent. Een goede tekenaar leert kalligrafie vaak snel omdat hij of zij vorm kan zien. Andersom leert een kalligraaf met een vaste hand sneller een lijn te trekken. Beide vaardigheden versterken elkaar.

Veelgestelde vragen over kalligrafie

Verder lezen over tekenen en lettering

Handletteren is het tekenen van letters, niet het schrijven ervan. Je schetst elke letter met potlood, geeft hem de vorm die je wilt, en trekt hem daarna over met een pen. Met een potlood, een fineliner en een liniaal maak je binnen een uur je eerste kaart of tekst. Je hoeft geen mooi handschrift te hebben: het gaat om vorm, ritme en een beetje geduld.

Handletteren is populair voor kaarten, posters, bullet journals en cadeautjes. Het is een rustige, creatieve bezigheid met snel resultaat. In dit artikel leer je wat handletteren is, welke spullen je nodig hebt, hoe je letters opbouwt en hoe je een eerste ontwerp maakt. Wil je meer over tekenen in het algemeen? Lees dan onze gids leren tekenen.

Wat is handletteren

Volgens Wikipedia is lettering de kunst van het tekenen van letters, in plaats van ze alleen te schrijven. Elke letter wordt met aandacht gemaakt en het geheel ontstaat als één beeld, waarin de letters bij elkaar passen. Kalligrafie is volgens dezelfde bron het schrijven van letters, gebaseerd op penmanschap, meestal met een ganzenveer of kalligrafiepen en met dikke neerhalen en dunne opwaartse halen. Typografie is weer iets anders: het kiezen en rangschikken van lettertypen.

Handletteren zit dus tussen tekenen en schrijven in. Het mag een beetje scheef en persoonlijk zijn, en daarom is het zo toegankelijk. Een letter kan dik, dun, versierd of juist heel eenvoudig zijn. Het woord kalligrafie komt uit het Grieks en betekent mooi schrijven, zoals Wikipedia over kalligrafie uitlegt; daarvoor gebruik je een pen met brede of puntige punt, of een penseel. Meer over de achtergrond en stijlen lees je op onze pagina over handlettering, en over de klassieke pennentechniek op de pagina over kalligrafie.

Wat heb je nodig om te handletteren

• Een potlood (HB of 2B) voor de schets en hulplijnen.
• Een gum. Een kneedgum veegt zacht en laat geen krassen achter.
• Een fineliner van 0,3 tot 0,5 millimeter voor de lijn. Meerdere diktes zijn handig.
• Een liniaal voor rechte hulplijnen.
• Papier. Glad, wit papier van 120 tot 200 gram, zodat de inkt niet doorloopt. Een tekenblok is prima.
• Een brushpen als je later dikke en dunne lijnen wilt. Niet nodig om te beginnen.

Een startersset is niet nodig. Met wat je thuis hebt, begin je. Wil je een kaart maken, kies dan stevig papier of kaartkarton, zodat je ontwerp mooi blijft staan.

De opbouw van een letter

Een handgeletterde letter heeft vaste onderdelen. Wie ze kent, kan elke stijl bouwen.

• Basislijn: de lijn waarop de letters staan.
• X-hoogte: de hoogte van de kleine letters zonder stokken, zoals de a, e en o.
• Bovenlengte en onderlengte: de stokken van de b, d en l, en de staarten van de g, j en p.
• Schreef: het kleine streepje aan het einde van een lijn, bij letters met schreven.
• Dikke en dunne lijnen: bij handletteren maak je de neerwaartse lijnen dikker en de opwaartse dunner, of je tekent de dikte met een tweede lijn.

Teken eerst met potlood vier lijnen op je papier: een bovenlijn, een lijn voor de bovenlengtes, de x-hoogte en de basislijn. Die lijnen zijn je raster en houden alles op dezelfde hoogte.

Handletteren in vijf stappen

Stap 1: kies woord en stijl

Begin met een kort woord, zoals ‘hallo’ of een naam. Kies een eenvoudige stijl: blokletters, schreefletters of een losse schrijfstijl. Eén stijl per ontwerp.

Stap 2: teken je hulplijnen

Trek met potlood en liniaal een basislijn en een x-hoogte-lijn. Voor hoofdletters voeg je er een bovenlijn aan toe.

Stap 3: schets de letters

Teken de letters in potlood, ruim en luchtig. Zet de letters niet te dicht op elkaar. Let op de afstand: de ruimte tussen letters moet er ongeveer even groot uitzien, ook al zijn de letters niet even breed.

Stap 4: werk de vorm uit

Voeg dikte toe aan de neerwaartse lijnen door er een tweede lijn naast te tekenen en het tussenstuk in te vullen. Teken eventueel een schreef of een krul aan het einde van een letter.

Stap 5: overtrekken en wissen

Trek de letters over met de fineliner. Wacht tot de inkt droog is, en gum dan de potloodlijnen weg. Voeg tot slot decoratie toe: een schaduw, een lijntje of een sterretje.

Stijlen om mee te beginnen

• Blokletters: rechte, gelijkmatige letters, eenvoudig en goed leesbaar.
• Schreefletters: letters met kleine streepjes aan de uiteinden, klassiek en sierlijk.
• Schrijfletters (script): letters die in elkaar overlopen, met dikke neerhalen.
• Bubbelletters: dikke, ronde letters, speels en vrolijk.
• Letters met schaduw: een zachte schaduw rechts en onder, die de letters laat opstaan.

Probeer elke stijl met hetzelfde woord. Zo zie je welke bij je past.

Handletteren voorbeelden en ideeën

Zoek je inspiratie? Er zijn veel toepassingen:

• Verjaardagskaart: een naam of een leeftijd met versiering. Een kaart met een grote 80 en wat bloemen is een mooi, persoonlijk cadeau.
• Wenskaarten voor geboorte, trouwen of beterschap.
• Posters en spreuken: een korte tekst voor aan de muur.
• Bullet journal: kopjes en titels.
• Cadeaulabels en enveloppen.
• Een naamplaatje voor een deur of een verjaardagstaart.
• Combinaties met tekeningen: een tekening van een dier met een kort woord eronder. Bijvoorbeeld de hond uit tekenen hond met een naam eronder.

Voor handletteren voor een verjaardag begin je met de naam of de leeftijd als hoofdtekst, met erbij een bloemenrand of slingers. Handletteren cijfers werkt hetzelfde als letters: bouw ze op uit eenvoudige vormen.

Het alfabet leren handletteren

Wie een hele tekst wil letteren, heeft een eigen alfabet nodig. Begin met kleine letters in één stijl en oefen het alfabet in rijen op ruitjespapier. Let op de vormen die je vaak herhaalt: de ronde bogen van a, c, d, e, g, o en q, en de lijnen van b, h, m, n, p en r. Een hele pagina met alleen de letter ‘a’ is een goede oefening. Meer over dit onderdeel lees je in onze uitleg over het handletteren alfabet.

Handletteren met een brushpen

Een brushpen heeft een zachte, flexibele punt. Druk je harder, dan wordt de lijn dikker, trek je licht, dan wordt hij dun. Daarmee maak je het typische handlettering-effect: dikke neerhalen en dunne opwaartse halen. Het kost wat oefening, want je moet leren met druk te variëren. Begin met lijnen: een rij golven, waarbij de neergaande lijn dik is en de opgaande lijn dun. Doe dat een paar bladzijden lang, voor je aan letters begint.

Houd je pen onder een hoek van ongeveer 45 graden en draai je papier zodat je pols ontspannen blijft. Trek de lijnen met je arm, niet alleen met je vingers. Teken een letter in losse streken: eerst de dunne lijnen, dan de dikke, zodat je niet steeds van druk hoeft te wisselen. Gebruik een tekenblok of speciaal brushpenpapier: ruw papier slijt de punt van je pen sneller.

Handletteren in je bullet journal

Veel mensen ontdekken handletteren via een bullet journal. Daar gebruik je het voor titels, maandkoppen en kleine spreuken. Houd de stijl consequent: kies één stijl voor titels en één voor ondertitels, en gebruik dezelfde kleur. Een journal wordt mooier als de letters rustig blijven en de versiering klein. Wil je meer weten over deze combinatie, dan sluit het aan op de manier waarop je handlettering en tekenen kunt combineren.

Begin met één titel per week en bouw dat langzaam uit. Letters in een journal hoeven niet perfect te zijn, want het is een persoonlijk boek. Een wat scheve letter laat zien dat het door jou is gemaakt, en dat is het mooie van handgemaakt werk.

Tips voor mooie letters

• Hou de ruimte gelijk. Zie het witte tussen de letters als vorm.
• Gebruik hulplijnen. Zonder raster loopt je tekst scheef.
• Overdrijf de verhoudingen. Hoge letters en lage letters geven ritme.
• Beperk je tot twee stijlen per ontwerp.
• Teken groot. Bij kleine letters zie je fouten niet, maar ook niet de mooie details.
• Maak een proefversie op los papier voor je op de kaart begint.
• Wees geduldig. Mooie letters zijn zelden de eerste.

Veelgemaakte fouten

• Letters te dicht op elkaar. Geef ze ruimte.
• Geen hulplijnen. Dan gaat alles scheef.
• Te veel stijlen. Kies er één of twee.
• Direct met pen beginnen. Schets eerst met potlood.
• De inkt niet laten drogen voordat je gumt. Dat geeft vegen.
• Te veel decoratie. Een mooie letter heeft weinig nodig.

Oefenschema voor twee weken

• Dag 1 tot 3: hulplijnen en blokletters. Het hele alfabet in potlood.
• Dag 4 tot 6: een schrijfstijl met dikke neerhalen.
• Dag 7 tot 9: woorden en namen, in twee stijlen.
• Dag 10 tot 12: een kaart met tekst en een eenvoudige versiering.
• Dag 13 tot 14: een poster met een korte spreuk.

Vijftien minuten per dag is genoeg. Bewaar je oefenbladen, zodat je na twee weken kunt zien hoeveel mooier je letters zijn geworden.

Veelgestelde vragen over handletteren

Verder lezen

Handlettering is de kunst van het tekenen van letters: je schrijft een woord niet in één vlotte beweging, maar bouwt elke letter op en geeft hem vorm. Met een potlood schets je het woord, met een brush pen of fineliner trek je de lijnen over en met een gum haal je de hulplijnen weg. Je hebt daarvoor geen mooi handschrift nodig, want de letters worden getekend en niet geschreven.

Wie handlettering wil leren, begint met drie dingen: een brush pen met een stevige punt, glad papier en een paar basisoefeningen voor dikke en dunne lijnen. In deze gids lees je hoe je dat aanpakt, welk materiaal het waard is en hoe je van losse oefeningen naar je eerste citaat komt. Wil je meteen een alfabet oefenen, ga dan naar handletteren alfabet.

Wat is handlettering?

Handlettering, ook wel lettering of handletteren genoemd, is het tekenen van letters. Elke letter wordt opnieuw opgebouwd, en juist daardoor krijgt een tekst een eigen karakter. Het is dus geen handschrift, maar een soort illustratie met letters.

Het verschil met kalligrafie zit in de werkwijze, niet in het eindresultaat. Dat legt Lettering Daily goed uit: bij handlettering teken je elke letter, bij kalligrafie schrijf je de letters meestal in één beweging. Bij kalligrafie hoort daarom een vaste techniek met vaste regels, bij handlettering mag je zelf kiezen hoe een letter eruitziet. Meer over die schrijfkunst lees je in onze pagina over kalligrafie.

De grens is niet scherp. Veel mensen die beginnen met handlettering, komen vanzelf bij kalligrafie uit, en andersom. Daarom noemen we in deze gids beide, en kun je gerust tussen de twee wisselen.

Welk materiaal heb je nodig voor handlettering?

Voor handlettering heb je weinig nodig. Een potlood, een gum, een liniaal en een pen zijn genoeg. Hieronder staat wat je echt gebruikt.

Een brush pen

De brush pen is de pen die bij handlettering hoort. De punt is een kleine kwast van vilt of nylon. Als je zacht drukt, trek je een dunne lijn, en als je harder drukt, een dikke. Dat verschil is de basis van de bekende lettering-look.

Er zijn twee soorten:

• Harde punt (small). Kleiner, stijver, makkelijk te besturen. De beste keuze voor beginners met brush pen en voor kleine letters.
• Zachte punt (large). Meer kwast, meer vrijheid, grotere letters. Mooi, maar het vraagt meer controle.

Veel mensen beginnen met een set van twee of drie verschillende brush pens, zoals je die bij Action of de hobbywinkel vindt. Bekende merken zijn Tombow, Pentel, Ecoline en Pipoos, maar elke goede brush pen is prima om mee te beginnen. Een brush pen kopen hoeft niet duur te zijn: begin met één of twee pennen en breid later uit.

Fineliners en dunne stiften

Een fineliner (0,3 tot 0,8 mm) gebruik je om letters mee te omlijnen, schaduwen te zetten en details toe te voegen. Eén pen in zwart en één in een tweede kleur is genoeg.

Papier

Dit wordt vaak onderschat. Dun, ruw papier maakt de punt van je brush pen kapot, want de vezels trekken eraan. Kies glad papier, bijvoorbeeld marker- of lettering-papier, of een boekje met gladde pagina’s. Kopieerpapier gaat ook, maar op dun papier schijnt je pen door.

Hulpmiddelen

• Een potlood en een zachte gum.
• Een liniaal om hulplijnen te trekken.
• Een blok met geruit of gestippeld papier als je een lijnenpatroon nodig hebt.

Kijk je naar een complete set om te beginnen, dan is dit een prima basis: één harde en één zachte brush pen, een fineliner, een potlood, een gum en een blok glad papier.

De basisbeweging van brush lettering

Brushlettering, de bekendste vorm van handlettering, rust op één regel: omhoog dun, omlaag dik. Als je je pen omhoog beweegt, druk je zacht en maak je een dunne lijn. Als je omlaag beweegt, druk je harder en maak je een dikke lijn.

Dat klinkt eenvoudig, maar het vraagt oefening, want je hand is gewend om altijd even hard te drukken. Doe daarom eerst deze oefeningen, een paar minuten per dag:

1. Op en neer. Teken een rij golvende lijnen, zacht omhoog en harder omlaag. Houd de afstand tussen de lijnen gelijk.
2. Ovalen. Teken ovalen met één dikke kant. Dit is de vorm van de letters a, o, d en g.
3. Lussen. Teken een rij lussen. Je hand leert hier om vloeiend van dun naar dik te gaan.
4. Onder- en bovenlus. Dit zijn de vormen van de letters l, h, y en g.

Geef het een paar dagen. Veel beginners geven na een kwartier op omdat de lijnen nog niet gelijk zijn, maar dat gaat vanzelf beter naarmate je hand het ritme leert. Een kwartier per dag, een paar weken lang, geeft meer resultaat dan één avond van twee uur.

Zo bouw je een woord op

Als je de basisbewegingen een beetje beheerst, bouw je je eerste woord op. Doe dat in deze volgorde:

1. Kies een kort woord, bijvoorbeeld “koffie” of “thuis”. Een kort woord laat je letters oefenen zonder dat je het overzicht kwijtraakt.
2. Schets het in potlood. Trek twee hulplijnen: de basislijn onderaan en de x-hoogte, de hoogte van de kleine letters. Zet er een lichte middenlijn tussen als je dat prettig vindt.
3. Teken de letters licht. Gebruik de skeletlijn, de lijn die door het midden van elke letter loopt. Pas daarna maak je de dikke delen.
4. Overtrek met brush pen. Ga langzaam. Dik bij de neerwaartse lijnen, dun bij de opwaartse.
5. Gum de potloodlijnen weg als de inkt helemaal droog is. Anders smeert hij.
6. Voeg details toe, zoals schaduw, een tweede lijn naast de dikke delen of kleine versieringen.

Let op de ruimte tussen de letters. Veel beginners zetten ze te ver uit elkaar. De ruimte tussen de letters (kerning) hoort optisch gelijk te zijn, niet in millimeters. Kijk naar de lege ruimte, niet naar de letters.

Stijlen om te proberen

Als je de basis kent, kun je spelen met stijl. Dit zijn de bekendste:

• Brush script. Het lettertype van veel citaten: verbonden letters met dik en dun.
• Faux calligraphy. Je schrijft gewoon, tekent daarna de neerwaartse lijnen dikker. Een slimme manier om het kalligrafielook te krijgen met elke pen.
• Blokletters. Rechte, gelijke letters, vaak met schaduw. Makkelijk te beheersen en mooi voor titels.
• Serif en sans serif. Letters met of zonder haakjes. Handig als je teksten mixt.
• Bounce lettering. Letters die niet op één lijn staan, maar op en neer dansen. Speels en een goede oefening voor losse vormen.

Veel beginners kiezen te veel stijlen tegelijk. Kies er één, oefen een paar weken en voeg dan een tweede toe.

Een oefenplan voor vier weken handlettering

Wie handlettering wil leren, heeft meer aan een vast plan dan aan losse pogingen. Dit schema kost een kwartier per dag en bouwt rustig op. De weken zijn een richtlijn, geen examen.

Week 1: alleen lijnen. Vul elke dag een halve pagina met golven, ovalen en lussen. Let alleen op het drukverschil tussen omhoog en omlaag. Je maakt nog geen letters, en dat is de bedoeling: je hand moet eerst het ritme leren.

Week 2: losse letters. Pak elke dag vier of vijf letters en teken ze steeds opnieuw, eerst in potlood en daarna met de brush pen. Begin met de letters die uit ovalen bestaan (a, o, d, g, q) en ga daarna naar de rechte letters (i, l, t, u). Dit is de week waarin je handletteren alfabet het best kunt gebruiken als voorbeeld.

Week 3: woorden. Kies elke dag één kort woord en schrijf het drie keer onder elkaar. Let op de ruimte tussen de letters en op de verbindingen. Je merkt dat sommige combinaties, zoals “rn” of “ee”, moeilijker zijn dan losse letters.

Week 4: een eerste ontwerp. Maak een kaart of een kort citaat met een eenvoudige opmaak: een tekst, een lijn eronder en eventueel een klein plantje of sterretje. Gebruik hiervoor potlood, brush pen en fineliner.

Bewaar je oefenbladen. Na vier weken leg je het eerste vel naast het laatste, en dan zie je meteen hoeveel er is veranderd. Dat is de beste motivatie om door te gaan met handlettering.

Kleur, schaduw en versiering

Als je letters goed staan, kun je ze opfleuren. Dat hoeft niet ingewikkeld.

• Schaduw. Trek langs één kant van elke letter een tweede lijn, schuin naar rechts onder. Vul de ruimte ertussen met zwart of een donkere kleur. Houd de schaduw bij alle letters aan dezelfde kant.
• Inline. Trek binnen de dikke delen van een letter een dunne lijn, zodat het lijkt alsof de letter is uitgehold.
• Kleurverloop. Met twee brush pens in naastgelegen kleuren kleur je een woord van links naar rechts van de ene naar de andere tint. Dit werkt het best met pens met dezelfde inktbasis.
• Versiering. Kleine blaadjes, sterretjes, stippen en lijntjes rond een woord maken een tekst af. Houd ze klein en bescheiden, zodat de letters de hoofdrol houden.

Gebruik niet alles tegelijk. Eén extra, zoals alleen een schaduw, is vaak mooier dan vijf effecten door elkaar.

Handlettering en kalligrafie: wat past bij jou?

Wil je een strakke, klassieke stijl met veel regels, dan zit je bij kalligrafie goed. De Nederlandse Wikipedia over kalligrafie beschrijft dat als de kunst van het schoonschrift, met onder meer de brede pen, de puntpen en inkt als gereedschap. Wil je vrijer werken met vormen, kleur en illustratie, dan past handlettering beter. Voor het eerste kun je het best beginnen met een potlood en het tweede met een brush pen.

Wie twijfelt, begint met handlettering. De drempel is lager, je hebt minder materiaal nodig en je ziet snel resultaat. En de basis die je leert, is bij kalligrafie ook bruikbaar.

Handlettering combineren met andere hobby’s

Letters passen bij bijna elke creatieve bezigheid. Je kunt ze gebruiken voor:

• Bullet journals en dagboeken. Titels en koppen in eigen stijl maken je pagina’s persoonlijk. Lees meer in onze gids over journaling en bullet journal.
• Kaarten en cadeaus. Een zelfgemaakte kaart met een handgeletterde tekst is veel persoonlijker dan een gekochte.
• Citaten en posters. Een mooie zin, groot en in je eigen letters, past in een lijst aan de muur.
• Schilderijen. Een lettering-element is een mooie toevoeging aan een tekening of aquarel.

Veelgemaakte fouten bij handlettering

• Te hard drukken in de opwaartse beweging. Dan wordt je lijn te dik en is het verschil met de neerwaartse beweging weg.
• Te snel werken. Handlettering is langzaam, vooral in het begin. Haast geeft trillende lijnen.
• Niet eerst schetsen. Wie meteen met pen begint, krijgt scheve regels en ongelijke letters.
• Een pen op ruw papier gebruiken. Je beschadigt de punt en de lijnen worden ongelijk.
• Te vroeg opgeven. De eerste weken zien je letters er onhandig uit. Dat is normaal.

Veelgestelde vragen over handlettering

Verder lezen