Boekbinden is het samenstellen van een boek uit losse vellen papier. Je vouwt de vellen tot katernen, naait of lijmt die aan elkaar tot een boekblok en geeft het blok een omslag. Voor een eerste keer boekbinden heb je papier, een naald, garen, een priem, een vouwbeen en karton voor de kaft nodig. Een boek dat je zo maakt, ligt na een middag op je bureau.
Wie wil beginnen met boekbinden, kiest eerst een bindwijze. Naaien geeft het stevigste resultaat, lijmen is het snelst, en een spiraal of ringen zijn het eenvoudigst. In deze gids staat welke keuzes je hebt, welk materiaal je nodig hebt en hoe je een eigen notitieboek maakt. Het sluit aan bij kaarten maken, want vouwen, rillen en netjes snijden komen in beide hobby’s terug.
Kort samengevat
- Een boek bestaat uit katernen (gevouwen vellen), een boekblok, een omslag en een rug. Je kiest hoe je de katernen verbindt: naaien, lijmen of een spiraal.
- Genaaid is het duurzaamst en blijft goed openliggen. Gelijmd is snel en goedkoop, maar de rug kan na verloop van tijd scheuren.
- Voor een eerste boek heb je papier, een priem, een naald, gewaxt garen, een vouwbeen, karton en lijm nodig.
- Vouw het papier mee met de vezelrichting, dan slaat het boek makkelijk open en kromt het niet.
- Een boekbinden workshop of cursus is een goed alternatief als je liever onder begeleiding begint.
Wat is boekbinden?
Volgens Wikipedia is boekbinden het fysiek samenstellen van een boek uit een aantal losse vellen papier of ander materiaal. Er is handboekbinden, waarbij een bindster of binder met de hand en eenvoudig gereedschap werkt, en machinaal boekbinden voor grote oplagen. Als hobbyist doe je het eerste soort boekbinden, en dat is minder ingewikkeld dan het klinkt. De basis bestaat uit een paar vaste handelingen: vouwen, prikken, naaien, een omslag maken en afwerken.
Een boek is opgebouwd uit onderdelen met eigen namen. Het is handig om ze te kennen, omdat ze in elke uitleg terugkomen:
- Katern: een of meer gevouwen vellen papier die samen een gedeelte van het boek vormen.
- Boekblok: alle katernen samen, de pagina’s van het boek.
- Omslag of kaft: de buitenkant, gelijmd of genaaid om het blok.
- Platten: de stijve voor- en achterkant van een gebonden boek.
- Rug: de kant waar de katernen aan elkaar zitten.
- Knepen: de scharnieren tussen de rug en de platten.
- Kapitaalband: een koordje dat de uiteinden van de rug afwerkt.
Deze indeling komt uit het Wikipedia-artikel over boekbinden. Bij een eenvoudig notitieboek heb je lang niet alle onderdelen nodig. Een omslag van karton, een boekblok van katernen en een rug van garen zijn genoeg.
Bindwijzen: welke boekbinden technieken zijn er
De bindwijze bepaalt hoe je boek eruitziet, hoe lang het meegaat en hoe makkelijk het openligt. De belangrijkste vormen staan hieronder. Dit zijn ook de boekbinden technieken die je in elke cursus ziet terugkomen.
Genaaid. De katernen worden met garen aan elkaar genaaid en daarna in een omslag gezet. Volgens Boekenmakers is genaaid binden zeer duurzaam, met een lange levensduur en extra stevigheid, en blijft het boek goed openliggen. Bij genaaide katernen komen pagina’s niet los, terwijl dat bij gelijmde boeken na intensief gebruik wel kan gebeuren. Voor een notitieboek dat je dagelijks gebruikt, is dit de beste keuze.
Gelijmd. De pagina’s worden aan de rug met lijm aan een omslag bevestigd, zoals bij een paperback. Boekenmakers noemt het betaalbaar en snel en geschikt voor grote oplagen, maar de rug kan na verloop van tijd scheuren. Voor een boek dat je maar af en toe openslaat, een fotoboekje of een gastenboek, is lijmen prima.
Gebonden (hardcover). Een boek met stijve platten, waarbij de rug niet direct aan het boekblok vastzit, zodat het boek makkelijk openligt. Een harde kaft maakt het boek steviger en duurzamer, maar ook zwaarder en duurder, schrijft Boekenmakers. Het vergt meer gereedschap, zoals een pers, en is een goede tweede stap.
Spiraalbinding. Het boek ligt volledig vlak open, maar de uitstraling is minder luxe en dikke boeken lukken minder goed, volgens dezelfde bron. Voor een schetsboek, een receptenboek of een agenda is een spiraal heel praktisch.
Geniet of gehecht. Gevouwen vellen worden met nietjes in de vouw bevestigd. Dit is de snelste manier om een dun schrift of boekje te maken en vraagt alleen een nietmachine die lang genoeg is.
Heb je geen ervaring met boekbinden, begin dan met een genaaid boekje met een zachte omslag. Dat levert in één middag een bruikbaar boek op, en je leert de basishandelingen die bij elke andere bindwijze terugkomen.
Boekbinden materiaal en benodigdheden
Een volledige werkplaats met pers, snijmachine en lederen messen is voor een hobbyist niet nodig. Voor de eerste boeken heb je een kleine set nodig. Hieronder staat het boekbinden materiaal in drie groepen.
Papier en karton
- Papier voor de binnenkant. Kies papier van ongeveer 80 tot 120 gram, afhankelijk van wat je erin wilt doen. Voor schrijven met een vulpen is gladder papier fijner, voor schetsen kies je dikker, ruwer papier. Dit zijn richtwaarden. Wil je meer weten over papiergewicht, kijk dan bij kaarten maken.
- Omslagpapier of dun karton. Voor een zachte omslag neem je karton of stevig papier van ongeveer 200 tot 300 gram. Voor een harde kaft gebruik je grijsbord of dik karton.
- Overtrekmateriaal. Voor een harde kaft heb je papier, linnen of bindlinnen nodig om het karton mee te bedekken.
Gereedschap
- Een priem om de gaatjes in de vouw van de katernen te maken.
- Een boekbindnaald met een stompe punt en een groot oog.
- Gewaxt garen, van linnen of katoen, zodat het garen niet door het papier snijdt en niet gaat pluizen.
- Een vouwbeen voor scherpe, strakke vouwen.
- Een liniaal en een snijmat met een mes of een goede schaar.
- Een paar klemmen of zware boeken om het boek tijdens het drogen plat te houden.
Lijm
- Een witte, waterige lijm die droog doorzichtig wordt, geschikt voor papier en karton. Gebruik zo weinig mogelijk, want papier trekt krom van te veel vocht.
Wie zoekt naar boekbinden benodigdheden of boekbinden materiaal kopen wil, vindt het meeste bij hobbywinkels en gespecialiseerde webwinkels. Pakketten met alles erin zijn handig voor je eerste boek, zolang je let op wat erin zit. Een boekbinden pakket met papier, garen, priem en karton is voor een beginner een goede start.
Een eigen notitieboek maken in zes stappen
Dit is een eenvoudig genaaid notitieboek met een kartonnen omslag. Het is een basisaanpak, bedoeld om de handelingen te leren. Voor de maat nemen we een boekblok van ongeveer A6 of A5.
Stap 1: vouw het papier tot katernen
Neem papier dat twee keer zo groot is als je gewenste paginaformaat en vouw elk vel dubbel. Strijk de vouw plat met het vouwbeen. Leg drie of vier gevouwen vellen in elkaar: dat is één katern. Voor een boekje van ongeveer 60 pagina’s heb je dan zo’n acht tot twaalf katernen nodig, afhankelijk van hoe dik het papier is. Vouw altijd in de richting van de vezel, de richting waarin het papier het makkelijkst buigt. Zo ligt het boek straks goed open.
Stap 2: maak een prikmal
Neem een strook karton die zo hoog is als je boek en leg die in een katern, in de vouw. Markeer met potlood waar je gaatjes wilt hebben, bijvoorbeeld twee centimeter vanaf boven en onder, met twee of drie punten daartussen. Prik met de priem door de strook en door de vouw van elk katern, zodat alle katernen op dezelfde plek een gaatje hebben.
Stap 3: naai de katernen aan elkaar
Rijg een draad van ongeveer drie keer de hoogte van je boek door de naald. Begin bij het eerste katern aan de binnenkant, steek naar buiten door het bovenste gaatje en loop langs de vouw naar het volgende gaatje, tot je onderaan komt. Leg dan het tweede katern erop en naai terug. Aan het einde van elk katern knoop je de draad vast aan de draad van het vorige katern. Zo bouw je het boekblok op, katern voor katern.
Stap 4: maak de omslag
Snijd een stuk karton van de hoogte van het boekblok plus een halve centimeter, en de breedte van voor- en achterkant plus de rugdikte. Rill de plekken waar het karton moet vouwen met het vouwbeen. Vouw de omslag om het blok om te testen of alles past.
Stap 5: bevestig de omslag
Leg het boekblok in de omslag en markeer waar de gaatjes van de katernen vallen. Prik de omslag door op dezelfde plekken en naai de katernen met een tweede rij steken aan de omslag, of lijm een strook linnen of papier over de rug en plak de omslag erop. De tweede manier is eenvoudiger voor een eerste boek.
Stap 6: pers het boek
Leg het boek onder een paar zware boeken en laat het een nacht drogen. Houd een schoon blad papier tussen de omslag en de boeken, zodat er geen lijm op de rest komt. Snij daarna eventuele uitstekende randen bij met een mes en een liniaal.
Maak je eerste boek niet te groot en niet te dik. Bij boekbinden leer je de beweging met een boekje van een paar katernen zonder dat een fout je werk van een hele middag verpest. Heb je het boekbinden door, schrijf dan je eigen notitieboek met een persoonlijke omslag, bijvoorbeeld met een stempel of een geplakte foto.
Zo test je de vezelrichting en kies je je papier
Bij boekbinden speelt de vezelrichting van papier een grotere rol dan beginners denken. Papier wordt gemaakt met vezels die grotendeels dezelfde kant op liggen. Buigt het papier makkelijk in één richting en voelt het stijver in de andere richting, dan weet je hoe de vezels lopen. Voor een boek wil je dat de vezels parallel lopen aan de rug. Dan ligt het boek soepel open en blijven de pagina’s vlak. Staan de vezels dwars op de rug, dan voelt het boek stug en gaan de pagina’s golven.
Een eenvoudige test: buig een vel papier lichtjes langs de ene zijde en daarna langs de andere. Voelt een kant duidelijk soepeler, dan loopt de vezel in die richting. Onthoud ook bij het scheuren: papier scheurt het netst langs de vezel. Op papierverpakkingen staat de vezelrichting soms aangegeven, maar zeker is dat niet altijd. Test je dus liever zelf.
Let bij het kopen van materiaal voor boekbinden ook op het oppervlak. Een gladde, gecoate soort papier neemt inkt van een vulpen minder goed op, terwijl een ruwere soort papier geschikt is voor potlood en aquarel. Heb je het boek bedoeld voor foto’s, kies dan zuurvrij papier, zoals je ook bij scrapbooking doet. Weet je nog niet waarvoor je het boek wilt gebruiken, kies dan een neutraal papier van een gemiddeld gewicht. Dat past bij de meeste doelen, en met een eerste boek leer je snel wat je de volgende keer anders wilt.
Notitieboek maken: ideeën voor eigen ontwerp
Als de basis zit, wordt het leuk. Er zijn veel manieren om een eigen of persoonlijk notitieboek te maken dat bij je past.
- Kies papier voor je doel. Wil je schetsen, neem dan dik papier. Voor een dagboek is dun papier prima. Een agenda heeft juist stevig papier nodig en vaak een spiraal of elastiek.
- Gebruik een persoonlijke omslag. Een omslag met je eigen stempel, een gedrukte linoleumsnede of een geplakte foto maakt van een eenvoudig boekje een cadeau. Een notitieboek maken met foto lukt eenvoudig door een foto op de omslag te lijmen en met een laagje doorzichtige folie of lak af te werken.
- Maak een leren of linnen omslag. Leer of bindlinnen geeft het boek een luxe uitstraling, maar vraagt wat meer oefening in snijden en lijmen.
- Werk met kleur. Gekleurd garen op de rug is een eenvoudige manier om een boek een eigen karakter te geven.
- Combineer met scrapbooking. Een boek met dikke katernen en ruimte voor foto’s werkt als eigen album. In de gids over scrapbooking lees je hoe je pagina’s daarvoor opbouwt.
Boekbinden levert ook een cadeau op dat niemand kan kopen. Een gastenboek voor een bruiloft, een receptenboek voor een kind dat uit huis gaat of een reisdagboek komt beter over als je het zelf bindt. Reken op een middag werk voor een eenvoudig boek en op twee of drie middagen voor een boek met een harde kaft.
Boekbinden cursus of workshop: wanneer is dat handig?
Boekbinden leer je uit een boek of een filmpje, maar een cursus of workshop heeft voordelen. Je ziet hoe iemand de naald vasthoudt, hoe strak je moet trekken en hoe een fout eruitziet voor hij een probleem wordt. Je gebruikt bovendien gereedschap dat je thuis nog niet hebt, zoals een pers of een grote snijmachine, zonder dat je het hoeft aan te schaffen.
Een workshop boekbinden duurt meestal een dagdeel en levert een boek op dat je mee naar huis neemt. Een boekbinden cursus loopt over meerdere weken en gaat dieper op verschillende bindwijzen in. Zoek in je eigen omgeving met de naam van je woonplaats erbij, bijvoorbeeld boekbinden workshop gevolgd door de stad waar je woont. Ateliers, bibliotheken, volksuniversiteiten en hobbywinkels organiseren regelmatig cursussen. Vraag vooraf wat je zelf moet meenemen en of het materiaal bij de prijs zit.
Wil je liever thuis beginnen, dan is een eenvoudig boek van een paar katernen genoeg om te weten of het je ligt. Je hebt dan weinig uitgegeven, en kunt daarna beter kiezen of je een cursus wilt volgen.
Veelgemaakte fouten bij boekbinden
- Papier tegen de vezel in. Het boek ligt niet goed open en de pagina’s golven. Test de vezelrichting door het papier licht te buigen. Wat het makkelijkst buigt, is de goede kant.
- Te veel lijm. Papier trekt krom en wordt rimpelig. Gebruik een dun laagje en een penseel.
- Te los naaien. Het boek wordt slap en de katernen schuiven. Trek de draad na elk gaatje aan, zonder het papier te scheuren.
- Gaatjes op een andere hoogte. Gebruik altijd dezelfde prikmal voor alle katernen.
- Niet persen. Een boek dat niet onder gewicht heeft gedroogd, krult. Leg het minstens een nacht onder zware boeken.
- Te dik beginnen. Een boek van twintig katernen is voor een eerste keer te veel. Begin klein.
Veelgestelde vragen over boekbinden
Wat is boekbinden?
Boekbinden is het samenstellen van een boek uit losse vellen papier of ander materiaal. Je vouwt de vellen tot katernen, verbindt die door naaien of lijmen tot een boekblok en geeft het blok een omslag. Als hobby doe je het met de hand en met eenvoudig gereedschap.
Wat heb je nodig om te beginnen met boekbinden?
Papier, een priem, een naald met gewaxt garen, een vouwbeen, een liniaal, karton voor de omslag en lijm. Een snijmat en een mes of schaar zijn handig. Een pers is voor boekbinden thuis niet nodig, een paar zware boeken doen hetzelfde werk.
Wat is de makkelijkste bindwijze voor beginners?
Een genaaid boekje met een zachte omslag van karton of stevig papier. Je gebruikt weinig materiaal, en leert prikken, naaien en vouwen. Nog eenvoudiger is nieten in de vouw of een spiraal, maar die zijn minder duurzaam of minder mooi.
Wat is het verschil tussen genaaid en gelijmd?
Bij genaaid worden de katernen met garen aan elkaar bevestigd, wat duurzamer is en beter openligt. Bij gelijmd worden de pagina’s met lijm aan de rug vastgezet, wat sneller en goedkoper is, maar waarbij de rug na verloop van tijd kan scheuren.
Hoe maak je een eigen notitieboek?
Vouw papier tot katernen, prik gaatjes in de vouw, naai de katernen met gewaxt garen aan elkaar en bevestig een omslag van karton. Leg het boek onder gewicht tot het droog is. Met een persoonlijke omslag wordt het een eigen notitieboek.
Welk papier gebruik je voor boekbinden?
Voor de binnenkant ongeveer 80 tot 120 gram, afhankelijk van of je schrijft of schetst. Voor een zachte omslag karton van 200 tot 300 gram. Let op de vezelrichting: vouw mee met de vezel, zodat het boek goed openligt.
Is een boekbinden cursus nodig?
Nee, je kunt zelf beginnen met een eenvoudig boek. Een cursus of workshop is wel handig als je gereedschap wilt proberen, direct feedback wilt of een dikker boek met harde kaft wilt maken. Het bespaart je ook aanloopfouten.
Hoe lang duurt het om een boek te binden?
Een eenvoudig genaaid notitieboek kost een middag, inclusief drogen een dag. Een boek met harde kaft vraagt meer tijd, vaak twee of drie keer zoveel. Dit zijn richtwaarden voor boekbinden, afhankelijk van je ervaring en het formaat.
Verder lezen
Boekbinden is een van de ambachten binnen papier en print. Wil je verder, dan sluiten deze onderwerpen er direct op aan.
- Alle papierhobby’s op een rij: kaarten maken.
- Foto’s en herinneringen in je eigen boek: scrapbooking en fotoalbum maken.
- Een eigen omslag of stempel drukken: linoleum snijden.