Linoleum snijden voor beginners: materiaal, techniek en je eerste linoleumdruk

Linoleum snijden doe je zo: je tekent een ontwerp op een plaatje linoleum, snijdt met een guts alles weg wat wit moet blijven, rolt inkt op de delen die blijven staan en drukt het plaatje op papier. Het resultaat is een linoleumdruk. Je hebt een plaatje linoleum, een of twee gutsen, een inktroller, drukinkt en papier nodig, en kunt thuis aan tafel beginnen.

Linoleum snijden is een hoogdruktechniek, net als houtsnijden of een stempel. De delen die je laat staan, drukken af, de delen die je weghaalt blijven wit. In deze gids lees je welk materiaal je nodig hebt, hoe je je eerste plaatje maakt en welke fouten je het best kunt vermijden. Het sluit aan bij kaarten maken, want een eigen linoleumstempel is een mooie manier om een serie kaarten te maken. Wil je ook vlakken kleur drukken zonder snijden, lees dan over de Gelli Plate.

Wat is linoleum snijden en hoe werkt een linoleumdruk?

Volgens het ANW, het Algemeen Nederlands Woordenboek, is linoleumsnede een grafische techniek waarbij een plaat linoleum met scherp handgereedschap zoals messen en gootvormige steekbeitels wordt voorzien van een afbeelding of tekst in reliëf. Na het aanbrengen van inkt wordt die afgedrukt, veelal met een pers. Het is een hoogdruktechniek: de weggesneden delen drukken niet af.

Dat principe is makkelijk te onthouden. Denk aan een stempel. Het deel dat de inkt raakt, laat een afdruk achter. Alles wat je diep wegsnijdt, raakt de inkt niet. Een zwarte afdruk op wit papier heeft dus een witte achtergrond die jij hebt weggesneden, en zwarte delen die je hebt laten staan. Wikipedia beschrijft het hetzelfde: het beeld blijft verhoogd staan en krijgt de inkt, het gebied eromheen wordt weggesneden.

Linoleum werd volgens datzelfde artikel rond 1850 tot 1875 in Engeland ontwikkeld, en eind negentiende eeuw kwam de linosnede in het nijverheidsonderwijs. Kunstenaars als Erich Heckel gebruikten de techniek in het begin van de twintigste eeuw. Later werkten onder meer Matisse, Kandinsky, Escher en Jan Mankes ermee, en Picasso maakte meerkleurige drukken van één plaat. De techniek heeft dus een lange geschiedenis, maar de aanpak is eenvoudig genoeg voor een beginner.

Het verschil met houtsnede is vooral de zachtheid. Linoleum is zachter dan hout, waardoor de lijnen vloeiender zijn en de drukvlakken gladder, omdat er geen nerf in zit. Dat maakt linoleum snijden voor beginners aantrekkelijk, en het is ook een goede manier om linoleum snijden rustig te leren. Je hebt minder kracht nodig en een fout is snel gemaakt, maar ook snel te leren.

Linoleum snijden materiaal: wat heb je nodig?

De prijs van een eerste uitrusting valt mee, en je kunt veel uit een simpele basis halen. Hieronder staat het linoleum snijden materiaal dat je echt nodig hebt. Zoek je een set, dan vind je die bij hobbywinkels en tekengroothandels, vaak met een handvat en een paar wisselmessen erin.

Linoleum. Het ANW noemt als voorbeeld uit 2007 dat je linoleum van minimaal twee millimeter dik gebruikt en dat de oppervlakte geen grove korrel mag hebben. Je koopt het als losse plaatjes of als vel, gemonteerd op een houten blok of niet. Een plaatje zonder blok is goedkoper en makkelijker om mee te beginnen. Volgens Wikipedia is verwarmd linoleum zachter en makkelijker te bewerken, en bestaan er speciaal zachte soorten voor kunstenaars. Leg het plaatje in de winter even op een warme plek, bijvoorbeeld op een radiator, voor je gaat snijden. Raak het niet te heet.

Gutsen en messen. Het ANW noemt de V-guts en de U-guts als onmisbaar, samen met een houtsnijmesje. Een scherp zakmesje kan ook, en alle houtsnijgutsen zijn bruikbaar voor linoleum. De V-guts snijdt dunne lijnen, de U-guts haalt grotere vlakken weg. Een basisset van een handvat met enkele wisselmessen is genoeg voor het begin. Houd de messen scherp, want een bot mes dwingt je tot meer kracht en daar komen ongelukken van.

Inktroller (brayer). Met een rubberen rol breng je drukinkt gelijkmatig aan op de plaat. Volgens Wikipedia wordt de drukinkt met een roller op de overgebleven hoge delen aangebracht. Kies een roller van 5 tot 10 centimeter breed voor kleine plaatjes.

Drukinkt. Voor linoleum snijden en drukken gebruik je speciale linoleumdrukinkt of een andere hoogdrukinkt. Er zijn inkten op waterbasis, die je met water schoonmaakt, en inkten op oliebasis. Waterbasis is voor beginners en kinderen het eenvoudigst, omdat opruimen minder werk is.

Glasplaat of tegel. Een stuk glas, een gladde tegel of een plastic plaat om de inkt op uit te rollen.

Papier. Dun, glad papier neemt inkt goed op en laat zich met de hand afdrukken. Japans papier is een bekende keuze, maar gewoon tekenpapier of dun printpapier is voor de eerste afdrukken ook prima.

Afdrukgereedschap. Een pers is niet nodig. Wikipedia beschrijft dat je kleine formaten met de hand kunt drukken, door met een lepel of inktroller over dun papier te wrijven. Een barenwrijver, een ronde schijf met een handvat, doet hetzelfde nog beter.

Potlood, spiegel en kopieerpapier. Om je ontwerp over te brengen.

Wie zoekt naar linoleum snijden benodigdheden of linoleum snijden kopen wil, kan een beginnersset overwegen waarin plaatje, handvat, messen en roller zitten. Kijk of de messen vervangbaar zijn, want dat bespaart je later aanschaf.

Linoleum snijden stap voor stap

Dit is het hele proces, van ontwerp tot afdruk, voor een plaatje van ongeveer 10 bij 10 centimeter.

Stap 1: ontwerp een eenvoudige afbeelding

Begin met een vorm die je makkelijk uitsnijdt: een blad, een vis, een ster, een vogel of een patroon van blokjes. Houd het ontwerp in twee kleuren: wat je laat staan drukt af, wat je wegsnijdt blijft wit. Vermijd in het begin heel dunne lijnen en kleine details, want die breken af of vullen zich met inkt. Een eenvoudig ontwerp met een duidelijke silhouet werkt altijd.

Stap 2: draai het ontwerp om

Een afdruk is het spiegelbeeld van wat je snijdt. Dat is vooral belangrijk bij letters en cijfers, want die komen verkeerd om uit de pers als je ze niet spiegelt. Wikipedia noemt dit ook: houd rekening met het spiegelbeeld, want de afdruk keert om. Teken je ontwerp op dun papier, leg het met de tekening naar beneden op het plaatje en wrijf over de achterkant, zodat het potlood op de plaat overgaat. Je kunt de lijnen daarna met een stift natrekken.

Stap 3: snijd met de guts

Houd het plaatje op een antislipmatje of een stuk rubber. Pak de guts als een pen of een mesje, met je wijsvinger op het handvat. Snijd altijd van je lichaam en van je andere hand af. De hand die het plaatje vasthoudt, hoort achter de guts, nooit ervoor. Dat is de belangrijkste veiligheidsregel bij linoleum snijden.

Bij linoleum snijden begin je met de V-guts voor de omtrek van je ontwerp en gebruik daarna de U-guts om de achtergrond weg te halen. Snijd niet te diep. Je wilt dat de delen die je laat staan sterk genoeg zijn en dat het weggesneden deel genoeg diepte heeft om inktvrij te blijven. Een halve millimeter tot een millimeter is voor de meeste ontwerpen genoeg. Dit is een richtwaarde. Snijd je een beetje te ondiep, dan komt de inkt op de achtergrond terecht en zie je dat op je eerste afdruk.

Stap 4: rol de inkt op en druk af

Doe een bolletje inkt op de glasplaat en rol dat uit met de roller tot een egale, fluwelen laag. Je hoort een zacht geluid als de inkt de juiste dikte heeft. Rol de plaat in met een paar rondes in verschillende richtingen. Leg daarna een vel papier op de plaat, strijk met je hand of een lepel over de achterkant en trek het papier voorzichtig weg.

Kijk wat je ziet. Mist er inkt, dan rol je meer inkt. Is er te veel inkt, dan loopt het in de lijnen. Een eerste afdruk is zelden perfect en laat juist zien wat je nog moet wegsnijden. Zie je inkt op een plek waar je wit wilde hebben, snijd die plek dan dieper weg en druk opnieuw af.

Stap 5: laat drogen en maak een serie

Laat de afdruk op een plat oppervlak drogen. Wikipedia schrijft dat een plaat honderden afdrukken kan leveren voordat het linoleum versleten is, dus maak gerust een serie. Meerdere kleuren zijn mogelijk met extra drukgangen. Maak je eerste kleurdruk liever pas als je de basis beheerst.

Linoleum snijden voorbeelden en ideeën

Wie voorbeelden van linoleum snijden zoekt, ziet drie hoofdstijlen terug. Alle drie zijn geschikt voor een beginner.

Een enkel motief. Eén vorm op een vierkant: een blad, een bloem of een dier. Het resultaat is een stempel die je op alles kunt gebruiken, van een kaart tot een cadeaupapier.

Een herhalend patroon. Een klein blokje met een eenvoudig motief dat je naast elkaar herhaalt. Zo maak je een eigen inpakpapier of een lange rand op een kaart. Een patroon blijft ook mooi als er een afdruk net niet recht staat.

Een kleine prent om in te lijsten. Een landschap, een dier of een letter in een duidelijke vorm. Wil je meerdere kleuren, dan kun je volgens Wikipedia met extra drukgangen werken, of, zoals Picasso, steeds meer materiaal weghalen van dezelfde plaat.

Een paar ideeën om meteen mee te beginnen:

• Een eigen stempel voor kaarten, bijvoorbeeld een blad, een ster of je initialen. Meer ideeën vind je in onze gids over kaarten maken.
• Een omslag voor een notitieboek. Druk een motief op papier of linnen en gebruik dat voor de kaft van een boekje. In de gids over boekbinden lees je hoe je dat boekje maakt.
• Inpakpapier of tasjes. Druk een patroon op kraftpapier of een katoenen tas. Voor stof heb je wel textielinkt nodig.
• Een serie ex libris of naamstempels voor je boeken.

Linoleum snijden met kinderen

Linoleum snijden kinderen leren, kan heel goed, mits je voorzichtig bent. Het snijden is lastiger dan het drukken, dus kijk goed naar de leeftijd. Voor jonge kinderen is een zachte stempelplaat van rubber of foam een veiliger startpunt dan echt linoleum. Je kunt er met een stompe guts of een potlood vormen in drukken. Oudere kinderen kunnen met een kindveilige guts aan de slag, onder toezicht.

Een paar afspraken helpen:

• Werk altijd aan tafel, met de plaat op een antislipmatje.
• Laat het kind de snijrichting van zich af oefenen op een stuk kartonnen proefplaat.
• Gebruik waterbasis drukinkt, zodat opruimen eenvoudig is en er geen sterke geur is.
• Houd de gutsen bij elkaar in een doosje en laat ze nooit liggen.
• Begin met drukken: laat kinderen eerst met een kant-en-klare plaat of een rolletje inkt afdrukken voor ze zelf snijden.

Wikipedia vermeldt dat de linosnede al in de jaren twintig van de vorige eeuw in het kunstonderwijs werd gebruikt voor de zelfexpressie van kinderen. Dat laat zien hoe lang de techniek al in de klas zit.

Workshop of cursus linoleum snijden: wanneer is dat handig?

Wie wil leren snijden met iemand die meekijkt, kan zoeken op linoleum snijden workshop of linoleum snijden cursus in de eigen regio. Veel ateliers, kunstenaarscollectieven, bibliotheken en volksuniversiteiten bieden een dagdeel aan waarin je een eigen plaatje maakt en drukt, vaak met een pers. Dat is handig omdat je met een pers een veel gelijkmatiger afdruk krijgt dan met de hand, en zonder dat je er zelf een hoeft te kopen.

Een cursus is niet nodig om met linoleum snijden te beginnen. Wel helpt het om te zien hoe iemand de guts vasthoudt en hoe een nette afdruk eruitziet. Vraag vooraf wat er bij de prijs zit, zoals plaat, inkt en papier, en of je zelf gutsen meeneemt.

Opruimen en bewaren na het linoleum snijden

Na het linoleum snijden en drukken blijft er werk over, en dat gaat het makkelijkst als je het meteen doet. Veeg de snijresten met een kwast van het tafelblad, want kleine krullen belanden anders in je volgende afdruk. Maak de plaat, de roller en de glasplaat schoon: bij inkt op waterbasis met lauw water en een zachte doek, bij oliebasis met het reinigingsmiddel dat de verpakking noemt. Een roller die je laat opdrogen, is meestal niet meer goed te krijgen, dus schoonmaken is geen optioneel werk.

Bewaar de plaat plat en droog, tussen twee stukken karton, zodat je later nog een nieuwe serie kunt drukken. Leg een afdruk nooit direct op een andere voordat de inkt droog is, want dan schuurt het beeld over elkaar. Hang gedroogde afdrukken aan een waslijntje met knijpers of leg ze plat op een rooster. Een nette serie dateer en nummer je met potlood onder de afdruk, bijvoorbeeld 1/10, 2/10 en zo verder. Zo houd je overzicht, ook als je later een nieuwe oplage van je linoleum snijden maakt.

Veelgemaakte fouten bij linoleum snijden en drukken

• Te diep of te ondiep snijden. Te diep maakt de randen zwak, te ondiep laat inkt op de achtergrond komen. Probeer en pas aan.
• Het spiegelbeeld vergeten. Letters komen verkeerd om. Spiegel je ontwerp altijd voor je het overtrekt.
• Te veel inkt. De lijnen lopen dicht en de afdruk wordt vlekkerig. Gebruik een dunne, egale laag.
• Te weinig druk. Delen van de afdruk blijven wit. Wrijf met een lepel of barenwrijver over het hele papier.
• Bot gereedschap. Een bot mes scheurt het linoleum. Slijp of vervang het.
• Te kleine details. Dunne lijnen breken af. Houd lijnen minstens een paar millimeter breed.
• Snijden naar je hand toe. Dit is de veiligheidsregel die je nooit vergeet.

Veelgestelde vragen over linoleum snijden

Verder lezen