Patchwork voor beginners: zo begin je met patchwork in 6 stappen

Patchwork is de techniek waarbij je een groter stuk stof maakt door kleine lapjes aan elkaar te naaien. Je snijdt vierkanten, driehoeken of zeshoeken uit katoen, legt ze in een patroon en naait ze met de hand of op de machine aan elkaar. Het resultaat is een nieuw stuk stof, waar je een kussen, tas of deken van maakt.

Veel mensen denken dat patchwork ingewikkeld is, omdat de beroemde quilts er zo precies uitzien. Toch heb je voor je eerste patchwork weinig nodig: een paar restjes katoen, een schaar, naald en draad. In deze uitleg lees je wat patchwork precies is, welke stof en welk gereedschap je kiest en hoe je stap voor stap je eerste werkstuk maakt. Het hoort bij het bredere vak van naaien, en wie verder wil kijkt later naar quilten.

Wat is patchwork precies?

Patchwork is de verzamelnaam voor het samenvoegen van stofstukken tot een nieuw geheel. De naam komt uit het Engels: een patch is een lapje, work is werk. Je werkt dus met lapjes. In het Nederlands zeggen veel mensen ook gewoon lapjeswerk of lappendeken.

Patchwork en quilten worden vaak door elkaar gebruikt, maar het zijn twee verschillende dingen. Bij patchwork maak je het bovenstuk van losse lapjes. Bij quilten naai je dat bovenstuk daarna samen met een laag vulling en een achterkant, meestal met steken die ook een patroon vormen. Je kunt dit maken zonder ooit te quilten, bijvoorbeeld voor een tas of een kussenhoes. Meer over het tweede deel lees je in onze uitleg over quilten.

Het is een oude techniek. Het Victoria and Albert Museum in Londen bewaart patchworkdekens uit de eerste helft van de negentiende eeuw. In de beschrijving van een gequilt patchwork bedeksel van bedrukt katoen en linnen uit 1830 tot 1840 noemt het museum de methode die in Groot-Brittannië het langst in gebruik bleef: het naaien over papier. Daarbij tekent en knipt de maker eerst het patroon op papier en slaat de stof om elke papieren vorm. Ook nu nog werken veel mensen zo, vooral met zeshoeken.

Vroeger was het een manier om zuinig met stof om te gaan, want restjes werden nuttig gebruikt. Tegenwoordig kiest bijna niemand het meer uit noodzaak. Het is een rustige hobby waarbij je kleuren en patronen combineert en na een paar avonden iets in je handen hebt dat je kunt gebruiken.

Zoek je op het woord, dan vind je ook een patchwork tattoo, een patchwork movie of een bordspel met die naam. Dat zijn andere dingen. Hier gaat het om het handwerk met stof.

Welke spullen heb je nodig voor patchwork?

Voor patchwork voor beginners is de lijst met spullen kort. Je hoeft niet alles in één keer te kopen. Begin met wat je al hebt en vul aan als je merkt dat je het leuk vindt.

Stof

Kies voor je eerste werkstuk katoen. Katoen is stevig, rekt nauwelijks en blijft goed liggen als je het strijkt. Stoffen die veel rekken, zoals tricot, zijn lastig, omdat de lapjes tijdens het naaien vervormen. Patchwork stof van katoen koop je per meter, als pakketje van kleine stukjes of als restjes. Koop je stof, let dan op dat alle stoffen in je werkstuk ongeveer even dik zijn en allemaal wasbaar bij dezelfde temperatuur.

Een handige manier om te beginnen is met een aantal stoffen die bij elkaar passen: twee of drie lichte, twee of drie middentonen en een paar donkere. Door verschil in licht en donker krijg je een patroon dat opvalt. Zijn alle stoffen even licht, dan vloeien de lapjes in elkaar over.

Gebruik je oude kleding of lakens? Dat kan, maar was de stof eerst. Anders krimpt de ene stof na de eerste wasbeurt meer dan de andere en trekt je werkstuk scheef.

Gereedschap

• Een goede schaar of een rolsnijder. Een rolsnijder met een snijmat en een lat snijdt veel nauwkeuriger dan een schaar, maar een scherpe schaar is voor je eerste project genoeg.
• Een meetlat of quiltlat. Een transparante lat met een raster maakt het meten makkelijker.
• Naalden en spelden. Dunne, scherpe naalden voor handwerk en lange spelden met een bolletje, die je makkelijk terugvindt.
• Garen. Katoenen naaigaren in een neutrale kleur, zoals gebroken wit of grijs, past bij bijna alles.
• Een strijkijzer en strijkplank. Strijken is hier een echte werkstap, geen extra.
• Een kartonnen of plastic sjabloon, als je met een vaste vorm wilt werken.
• Een naaimachine, als je de lapjes niet met de hand wilt naaien. Het hoeft geen duur model te zijn. Een rechte steek is voldoende. Wil je weten waar je op let bij het kiezen, lees dan ons overzicht over de naaimachine.

Een beginnersset (patchwork beginners kit) kan handig zijn, omdat er vaak stof, sjabloon en uitleg in zit. Let er wel op dat de stoffen van katoen zijn en dat de uitleg stap voor stap gaat. Een boek voor beginners helpt ook, zeker als je graag leest hoe iets werkt voordat je begint.

Patchwork voor beginners: de basisvormen

Een patchwork is opgebouwd uit blokken. Elk blok bestaat uit een paar vormen die je samen een vast patroon laat vormen. Je hoeft er geen honderd te kennen. Met drie vormen kom je ver.

Vierkanten. De makkelijkste vorm. Bij vierkanten snijd je alle stukjes even groot, bijvoorbeeld 10 bij 10 cm, en naai je ze in rijen aan elkaar. Het schaakbordpatroon, waarbij licht en donker elkaar afwisselen, is een klassieker die altijd werkt.

Driehoeken. Als je een vierkant diagonaal doormidden snijdt, krijg je twee driehoeken. Twee driehoeken van verschillende kleur samen vormen weer een vierkant, dat je als blokje kunt gebruiken. Zo ontstaan de bekende patronen met kleine pijlen en windmolens.

Zeshoeken. Zeshoeken passen als bijenraten tegen elkaar. Ze zijn de basis van het zogenoemde Engelse papierpatchwork, waarbij je de stof om een papieren sjabloon slaat. Het lijkt ingewikkeld, maar de techniek is eenvoudig en je kunt overal mee naartoe nemen, omdat je geen machine nodig hebt.

Wil je meer over patronen en blokken lezen, kijk dan bij quilten patronen. Veel quiltpatronen werken ook als patroon voor een kussen of tas.

Patchwork stap voor stap: je eerste werkstuk

Dit stappenplan werkt voor een klein kussen van 40 bij 40 cm. De afmetingen zijn een richtwaarde. Heb je een ander project, pas dan de aantallen aan.

Stap 1 van 6

Stap 1: kies je kleuren en stoffen

Leg je stoffen bij elkaar op tafel en kijk ze op een afstand van een paar meter aan. Kloppen de kleuren bij elkaar? Is er genoeg verschil tussen licht en donker? Een foto met je telefoon in zwart-wit laat het snel zien: lijken twee stoffen op elkaar als er geen kleur is, dan verdwijnt het contrast in je werkstuk.

Kies bij een eerste patchwork voor drie tot vijf stoffen. Meer stoffen geven een drukker beeld en maken het lastiger om het geheel rustig te houden. Was en strijk alle stoffen voordat je gaat knippen.

Stap 2 van 6

Stap 2: meet en snij de lapjes

Voor een kussen van 40 bij 40 cm met vierkanten van 10 cm snijd je 16 vierkanten van 10 cm plus de naadmarge. Reken met 6 mm naadmarge aan elke kant, dus snijd vierkanten van 11,2 cm. Neem je liever 1 cm, dan snijd je 12 cm. Houd altijd dezelfde marge aan. Dat is de grootste valkuil: lapjes die een halve millimeter te groot of te klein zijn, geven aan het eind een scheef werkstuk.

Meet twee keer, snij één keer. Gebruik een rolsnijder met lat of knip langs een potlooddunne lijn die je met een stoffenpotlood hebt getekend. Snijd altijd langs de draad van de stof, zodat de lapjes niet rekken.

Stap 3 van 6

Stap 3: leg je patroon uit

Leg alle lapjes in rijen op een tafel of de vloer voordat je gaat naaien. Verwissel ze tot je een mooie verdeling hebt: geen twee dezelfde stoffen naast elkaar, tenzij je dat wilt. Maak een foto, dan kun je later terugzien hoe het lag.

Pak daarna rij voor rij op. Leg bijvoorbeeld de eerste rij van links naar rechts bij elkaar en leg er een briefje met het nummer bij. Zo raak je de volgorde niet kwijt.

Stap 4 van 6

Stap 4: naai de lapjes aan elkaar

Leg twee lapjes met de goede kanten op elkaar, steek er spelden doorheen en naai langs de rand met de naadmarge die je hebt gekozen. Op een naaimachine gebruik je een rechte steek van circa 2,5 mm. Met de hand gebruik je een kleine voorsteek of een vastzetsteek (een steek die steeds een stukje terug gaat), die steviger houdt.

Naai eerst alle lapjes in elke rij aan elkaar. Strijk de naden daarna steeds naar de donkere stof, of wissel per rij van richting, zodat de naden straks in elkaar vallen. Naai dan de rijen aan elkaar. Kom je op een kruispunt van naden, steek er dan een speld precies doorheen, zodat de hoeken netjes tegen elkaar komen.

Stap 5 van 6

Stap 5: strijk en controleer

Strijk je werkstuk goed plat, met de naden in de gekozen richting. Strijk, in plaats van heen en weer te wrijven, door het ijzer op te tillen en neer te zetten. Door te wrijven kan stof rekken en trekt je werkstuk scheef.

Meet je werkstuk. Is het 40 bij 40 cm, plus de naadmarge aan de buitenkant? Dan klopt alles. Is het een centimeter te krap, kijk dan of je ergens een naad te breed hebt genomen. Een klein verschil kun je met strijken of een extra strook opvangen.

Stap 6 van 6

Stap 6: werk je patchwork af

Voor een kussenhoes leg je het patchwork met de goede kant op een rugstuk van dezelfde afmetingen, met de goede kanten naar binnen, en naai je drie zijden dicht. Keer de hoes om, vul hem met een kussen en naai de vierde zijde met de hand dicht. Voor een tas of onderzetter maak je een achterkant en rand van een effen stof.

Wil je er een quilt van maken, dan voeg je een laag vulling toe en naai je alles samen. Dat noemen we quilten, en daarover lees je meer in onze uitleg over quilten.

Patchwork met de hand of op de naaimachine?

Beide manieren geven een goed resultaat, maar ze voelen anders. Welke je kiest hangt af van wat je wilt maken en hoeveel tijd je hebt.

Patchwork met de hand is rustig. Je kunt het overal doen, bijvoorbeeld op de bank of in de trein, en je hebt geen stopcontact nodig. Het gaat langzamer, maar je hebt meer controle over kleine of ronde vormen. Handwerk is een mooie manier om de techniek te leren, omdat je goed ziet wat er gebeurt. Bij zeshoeken is handwerk de meest gebruikelijke manier.

Patchwork op de naaimachine gaat veel sneller. Een deken van vierkanten die met de hand weken kost, is op de machine in een paar dagen klaar. Ook zijn rechte naden steviger. Voor grote werkstukken zoals een bedsprei is de machine een slimme keuze.

Veel mensen combineren het: blokken naaien ze op de machine en het afwerken, zoals het aannaaien van een rand, doen ze met de hand. Je hoeft dus niet te kiezen.

Het papieren-sjabloonwerk, dat je met de hand doet, wordt door de encyclopedie Wikipedia kort beschreven. Daar staat dat de stof om dunne papieren of kartonnen vormen wordt geslagen en dat het papier eruit gaat zodra een vorm aan alle kanten aan de buren is genaaid. Die uitleg komt overeen met wat het museum noemt bij het naaien over papier.

Patchwork ideeën: wat kun je maken?

Je maakt er meer van dan dekens. Hier zijn ideeën, gesorteerd van klein naar groot.

• Onderzetters en pannenlappen. Een paar vierkanten en je bent in een middag klaar. Gebruik katoen en vul ze met een laagje vulling.
• Een kussenhoes. Een eerste kussenhoes is een fijn project, omdat het klein is en je het meteen gebruikt.
• Een tas of etui. Patchwork past goed bij een shopper of een make-uptasje.
• Een patchwork deken. Een deken voor op de bank of in de babykamer is het klassieke eindproject. Begin met een klein formaat, zoals 100 bij 120 cm.
• Een tafelloper of placemats. Mooi voor de feestdagen, met kleuren die bij de tafel passen.
• Een patchwork sleeve. Een hoes voor een laptop of tablet, van patchwork met een voering van fleece of vilt.
• Een patchwork bedsprei of sprei. Het grote werk, voor als je de techniek goed onder de knie hebt. Een bedsprei is vooral veel van hetzelfde, dus ook voor een beginner te doen als je er rustig de tijd voor neemt.
• Een patchwork vloerkleed. Dit maak je meestal niet van katoen, maar van stevige stof of van gerecycled materiaal.

Heb je ideeën nodig voor patronen, kijk dan ook naar jeans of oude kleding. Patchwork jeans, waarbij je stukken spijkerstof van verschillende tinten blauw combineert, ziet er mooi uit en is stevig. Ook bij kleding kun je met lapjes vlakken opvullen of een decoratief detail maken. Wil je lapjes stof een mooie rand of een naam geven, dan combineer je het met borduren.

Veelgemaakte fouten bij patchwork en hoe je ze voorkomt

De meeste problemen bij patchwork voor beginners komen uit dezelfde drie oorzaken.

Ongelijke naadmarges. Dit is de belangrijkste. Als de ene naad 6 mm is en de andere 8 mm, past niets meer op elkaar. Leg de rand van je naaivoet langs de rand van de stof, of plak een stukje tape op de naaimachine als hulplijn.

Stof die rekt. Strijk je lapjes zonder te trekken en snij altijd langs de draad. Werk je met stoffen die iets rekken, gebruik dan een laagje versteviging aan de achterkant. Dat is wat stevige stof van strijkvlies, dat je met het strijkijzer vastzet.

Te veel verschillende stoffen. Een rustig werkstuk begint met een kleurenkeuze. Gebruik voor je eerste werkstuk niet meer dan vijf stoffen en kies een kleur die steeds terugkomt.

Een vierde punt is geduld. Je ziet het geheel pas goed als het af is. Halverwege kan het chaotisch lijken. Maak een foto van wat je hebt en kijk er een dag later naar.

Veelgestelde vragen over patchwork

Verder lezen