Orgel leren spelen: soorten, kopen en beginnen

Een orgel leren spelen begint met de vraag welk orgel je bedoelt. Een pijporgel in een kerk, een elektronisch huisorgel en een Hammondorgel hebben alle drie toetsen, maar ze werken verschillend en je leert ze op een andere manier. Voor thuis kies je meestal een elektronisch orgel of een digitale variant, zodat je kunt oefenen zonder kerk of grote ruimte.

Dit is een instrument met een rijke geschiedenis en een trouwe groep spelers. Wie als hobby een orgel wil leren spelen, vindt in dit artikel de soorten, de verschillen met de piano, wat je moet weten voor je een orgel koopt en hoe je begint. Meer over de keuze van een eerste instrument vind je op de pagina over muziek leren.

Wat is een orgel eigenlijk?

Volgens Wikipedia is een orgel een blaasinstrument dat uit meerdere pijpen bestaat, waar lucht langs een labium of door een tong stroomt. De bespeler heet organist. Het geluid ontstaat dus doordat lucht door pijpen gaat, niet doordat snaren worden aangeslagen zoals bij een piano. De toetsen op de speeltafel openen ventielen, en een windmachine levert de lucht. Vroeger deed een kalkant het blaaswerk met de hand.

Het kent registers. Dat zijn mechanieken waarmee de organist rijen pijpen aan en uit zet. Zo verandert de klankkleur. Wikipedia schrijft dat orgels voor 1500 nog geen registers hadden en dat het systeem daarna veel meer klankkleuren mogelijk maakte. Het pedaal, waarmee de baspijpen met de voeten worden bespeeld, werd rond 1470 uitgevonden.

Wat je thuis speelt, is meestal geen pijporgel. Het is een elektronisch instrument dat die klank nabootst. Daar gaat het hierna over.

Welke soorten orgel zijn er voor thuis?

Het pijporgel

Het pijporgel is wat de meeste mensen voor ogen hebben bij het woord orgel: groot, met zichtbare pijpen, in een kerk of concertzaal. Je leert hier meestal op via een organist. Voor een beginner thuis is het niet haalbaar, maar je kunt wel lessen nemen en oefenen in een kerk als de organist daar toestemming voor geeft. Wikipedia rekent harmonium, elektronische orgels en virtuele pijporgels als Hauptwerk niet tot de orgels in de strikte zin, maar in het dagelijks gebruik wordt het woord orgel voor al die instrumenten gebruikt.

Het elektronisch orgel en huisorgel

Het elektronisch orgel maakt klank met elektronica. Het huisorgel was jarenlang populair in woonkamers. Het heeft vaak twee klavieren, een pedaalklavier en ritmes of automatische begeleiding. Volgens Wikipedia over het keyboard zijn de moderne arrangeerkeyboards de opvolgers van het huisorgel. Wie vandaag zoekt, vindt oudere huisorgels, maar ook digitale modellen die de klank van een kerkorgel nabootsen.

Het Hammondorgel

Het Hammondorgel is volgens Wikipedia een elektromechanisch toonwielorgel, dus elektrisch maar niet elektronisch. Het is bekend uit jazz, blues en rock. Een Hammond heeft doorgaans twee klavieren en een pedaalklavier. Met trekstangen, de drawbars, meng je de klank. Het Engelstalige artikel over het elektronisch orgel vertelt dat Hammond zijn toonwielorgel in 1934 introduceerde. Een Hammond is zwaar en groot, dus reken op ruimte.

Digitaal en virtueel

Daarnaast bestaat er software die opnames van echte pijporgels afspeelt, bijvoorbeeld Hauptwerk. Je speelt dan via een klavier en de computer of een ingebouwd systeem maakt het geluid. Dit is een route voor wie serieus wil studeren zonder pijporgel in huis. Het is een specialistische aanpak die technische kennis vraagt.

Hoe verschilt een orgel van een piano?

Bij een piano slaat een hamer een snaar aan. Als je de toets loslaat, sterft de klank weg. Bij het orgel blijft de toon klinken zolang je de toets ingedrukt houdt, en de klank wordt niet harder of zachter door hoe hard je drukt. Volume regel je met een zwelpedaal of met de registers. Dat heeft gevolgen voor je techniek.

• Aanslag: je hoeft niet hard te drukken. Een orgel vraagt een nauwkeurige, gelijkmatige aanslag en een goed gevoel voor het loslaten van toetsen.
• Pedalen: de voeten spelen mee, vaak de baslijn. Daar moet je aan wennen.
• Klavieren: een orgel heeft vaak twee of meer klavieren, die je met verschillende klanken bespeelt.
• Registers en drawbars: je kiest de klank zelf, wat een extra vaardigheid is.

Het Engelstalige artikel over het elektronisch orgel noemt ook dat console-orgels volledige klavieren en een pedaalklavier van twee octaven hebben, terwijl spinetorgels kleinere klavieren en een kort pedaal hebben. Wie zo’n instrument koopt, moet dus goed kijken welk type het is.

Overstappen van piano naar dit instrument kan prettig zijn, maar het vraagt geduld. Je vingers kennen de toetsen al, terwijl je gehoor, je voeten en je gevoel voor klankkleur opnieuw moeten wennen. Plan daarom in het begin korte sessies, zodat je concentratie niet wegzakt en je geen slechte gewoonten opbouwt.

Een orgel kopen: waar let je op?

Dit vraagt meer voorbereiding dan een keyboard kopen. Het instrument is groot en de aanbieders zijn vaak particulieren. Loop de punten hieronder door.

1. Ruimte en gewicht. Een huisorgel of Hammond is groot en zwaar. Meet de plek en bedenk hoe het de trap op moet.
2. Klavieren en pedaal. Zorg dat alle toetsen werken en gelijkmatig reageren. Test ook het pedaalklavier.
3. Geluid. Luister met en zonder koptelefoon en probeer verschillende registers. Ruis, brom of een klank die wegvalt kan op een defect wijzen.
4. Leeftijd en onderhoud. Oudere elektronica kan haperen. Vraag naar onderhoud en reparatiemogelijkheden en wees voorzichtig met gratis instrumenten die niemand meer wil.
5. Aansluitingen. Heeft het een koptelefoonuitgang of MIDI? Dat maakt oefenen en opnemen veel makkelijker.
6. Doel. Wil je kerkmuziek, jazz of popmuziek spelen? Het type bepaalt wat goed past.

Wie een eerste orgel zoekt zonder zware verplichting, heeft meestal meer aan een digitaal toetsinstrument met orgelklanken dan aan een groot huisorgel. Een digitale piano of een keyboard met orgelregisters laat je kennismaken met de klanken, zonder dat je een kamer hoeft te verbouwen. Een echte orgelles geeft je daarna een idee of je meer wilt.

Zo begin je met orgel leren spelen

Dit leer je in stappen. Haast is hier geen goede raadgever.

1. Leer de toetsen en noten kennen. Als je het toetsenbord nog niet kent, begin dan met de basis. De pagina over piano leren spelen helpt daarbij, want de klavieren zijn gelijk.
2. Speel eerst met de handen. Leer een eenvoudige melodie op één klavier. Let op een rustige, gelijkmatige aanslag.
3. Voeg de voeten toe. Begin met één voet en één noot tegelijk. Speel langzaam. Een pedaalklavier is makkelijker als je er rustig aan wennt.
4. Speel met registers. Probeer verschillende klanken uit en luister wat ze doen.
5. Zoek een leraar. Een organist kan je houding, aanslag en pedaaltechniek corrigeren.

Gratis orgel leren spelen kan met video’s, apps en boeken. Dat is een goede start, maar bij pedaaltechniek is een leraar waardevol. Meer over het kiezen van lessen lees je in het artikel over pianoles, dat ook voor orgelles veel geldt.

Orgelmuziek voor beginners

Orgelmuziek voor beginners bestaat uit eenvoudige koralen, liedjes met akkoorden en korte stukjes voor handen en voeten. In het huisorgel zit vaak een automatische begeleiding: je speelt een akkoord met je linkerhand en het orgel voegt bas en ritme toe. Dat is een leuke manier om liedjes te spelen, maar het vervangt geen echte techniek. Wie serieus orgel wil spelen, werkt met bladmuziek en oefent de pedaalpartij apart.

Waarom kiezen mensen voor dit instrument?

Veel beginners kiezen een toetsinstrument omdat het meteen klinkt: je drukt op een toets en je hoort een toon. Het bijzondere hier is de klankrijkdom. Met een paar handelingen schakel je van een zachte fluitklank naar een volle, vlakke koorklank. Dat maakt het instrument aantrekkelijk voor wie van variatie houdt en graag experimenteert met kleur in plaats van alleen met aanslag.

Daarnaast heeft muziek voor dit instrument een eigen sfeer. Denk aan koralen en liederen die je uit de kerk kent, aan jazz en blues waar de Hammond het geluid bepaalt en aan filmmuziek met een grote, plechtige klank. Wie een melodie uit zijn jeugd wil nakomen, kan daar prima mee beginnen. Het hoeft niet meteen klassiek te zijn.

Je gehoor en je houding

Doordat de klank blijft doorlopen, hoor je fouten sneller. Een toets die te vroeg of te laat loslaat, valt direct op. Dat is lastig, maar het traint je gehoor en je gevoel voor ritme. Ga rechtop op de bank zitten, met je voeten los van de grond of op de pedalen, en houd je schouders ontspannen. Een bank die te hoog of te laag staat, belast je rug. Dat is een algemene richtlijn, geen medisch advies.

Oefenen in huis of in een kerk

Thuis oefen je op een instrument dat je kunt koppelen aan een koptelefoon. Wil je op een echt pijpinstrument oefenen, vraag dan de beheerder van een kerk of de organist wat mogelijk is. Sommige gemeenten staan beginners toe om onder begeleiding te oefenen, andere niet. Spreek vooraf een tijd af en wees voorzichtig met de speeltafel: er zitten kwetsbare onderdelen in.

Wat kost het hobby?

Het kan een duur instrument zijn, maar er zijn grote verschillen. Oude huisorgels worden soms aangeboden tegen een lage prijs of gratis, terwijl een Hammond of een groot digitaal orgel flink kan kosten. Concrete bedragen noemen we niet, omdat ze sterk wisselen en per model verschillen. Reken in elk geval op verhuiskosten, onderhoud en eventueel lessen. Een instrument dat niets kost maar stilstaat omdat het niet werkt, wordt snel duur.

Kies je voor een digitaal toetsinstrument, dan zijn de kosten overzichtelijker en past het in een gewone kamer. Voor een eerste stap is dat vaak verstandiger dan een groot orgel kopen.

Veelgestelde vragen over het orgel

Verder lezen