Compost maken: zo doe je het in je eigen tuin

Compost maken doe je door natte, stikstofrijke materialen zoals groenafval en gras te mengen met droge, koolstofrijke materialen zoals bladeren en karton, het geheel vochtig te houden en af en toe om te zetten. Schimmels en bacteriën breken het materiaal af tot donkere, kruimelige compost. Een eenvoudige bak is genoeg; na zes maanden tot een jaar heb je gebruiksklare compost.

Compost is de basis van een goede moestuin, en compost maken is makkelijker dan veel mensen denken. Het verbetert de structuur van de grond, houdt vocht vast en geeft planten langzaam voeding. En je maakt het van afval dat je toch al hebt. Deze pagina over compost maken legt uit wat compost is, welke materialen erin mogen en niet, hoe je een compostbak of vat opzet, hoe je het onderhoudt en wanneer je compost klaar is. Het hoort bij de bredere hobby van zelf kweken, zoals we beschrijven in het overzicht over de moestuin. Tijden en verhoudingen op deze pagina zijn richtwaarden.

Wat is compost en hoe ontstaat het?

Volgens Wikipedia over compost is compost een donkerbruin tot zwart, kruimelig product van plantaardige resten zoals groente- en fruitafval, grasmaaisel, bladeren en snoeihout, dat door micro-organismen is afgebroken tot bijna humus. Het bevat veel organische stof en ruikt een beetje naar bosgrond. Schimmels en bacteriën die al op het materiaal zitten beginnen de afbraak. Ze verbruiken zuurstof en geven kooldioxide, water en warmte af. Wormen en andere kleine dieren helpen mee. De snelheid hangt af van de samenstelling, temperatuur, vocht en zuurstof. Een warme, vochtige, luchtige omgeving versnelt het proces, met temperaturen tot ongeveer 70 graden.

Waarom compost in de moestuin?

Compost voegt organische stof toe, wat de kruimelstructuur van de grond bevordert. Die structuur houdt water, lucht en wortels vast. Zware, klonterige grond wordt luchtiger, losse zandgrond houdt meer water vast, en de grond slaat minder dicht of spoelt minder weg. Donkere, humusrijke grond warmt in het voorjaar ook sneller op, schrijft Wikipedia. Voor een beginnende moestuin in een bak is compost de beste manier om een goede vulling te maken; zie moestuinbak.

Zelf compost maken of kopen?

Compost maken is gratis en past in een hobbyroutine, maar kost tijd en vraagt ruimte. Kopen is snel, handig voor grote bakken in het eerste jaar. Veel moestuiniers combineren ze: compost kopen om te starten en compost maken voor volgende seizoenen.

Compost maken: wat mag erin en wat niet?

De kern van compost maken is de juiste mix, ook als je compost zelf maken in een kleine tuin wilt doen. Er zijn twee soorten materiaal.

Groene materialen (stikstofrijk)

Dit zijn natte, verse materialen. Volgens de Engelse Wikipedia over compost horen daar voedselresten, grasmaaisel, snoeiafval en verse bladeren bij.

• Groente- en fruitafval uit de keuken
• Gras (in dunne lagen)
• Koffiedik en theezakjes zonder plastic (algemene richtlijn)
• Onkruid zonder zaad of wortelstokken
• Plantenresten uit de moestuin

Bruine materialen (koolstofrijk)

Droge, vezelrijke materialen. Wikipedia noemt gedroogde bladeren, stro, houtsnippers, dennennaalden, zaagsel en gewoon papier of karton.

• Droge bladeren
• Stro en hooi
• Karton en eierdozen
• Kleine houtsnippers
• Papier zonder glanslaag

De verhouding

De juiste mix is koolstof tot stikstof van ongeveer 25 op 1. Volgens de Engelse Wikipedia is dat het efficiëntst, en snel composteren werkt het best bij maximaal ongeveer 30. Boven 30 heeft de hoop te weinig stikstof; onder 15 kan stikstof als ammoniak verloren gaan. Vers gras zit rond 15 op 1, droge herfstbladeren rond 50 op 1. In de praktijk reken je niet: een eenvoudige vuistregel is ongeveer evenveel volume groen als bruin, of iets meer bruin als je merkt dat het stinkt. Stinkt de hoop naar ammoniak of rot, voeg dan droog materiaal toe. Blijft hij droog en gebeurt er niets, voeg dan groen en water toe.

Wat niet in de compostbak hoort

• Vlees, vis en zuivel. Trekt ratten en veroorzaakt stank (algemene richtlijn voor thuiscompost).
• Gekookt eten en vet. Zelfde reden.
• Zieke planten en onkruid met zaden of wortelstokken, tenzij je compost heet wordt. Bij een koude hoop overleven ze.
• Behandeld hout, verf of glanzend papier.
• Honden- en kattenpoep. Kan ziekteverwekkers bevatten; Wikipedia waarschuwt voor risico’s bij menselijke uitwerpselen.
• Compostabel plastic (PLA). Wikipedia legt uit dat dit nauwelijks vergaat in een composthoop en in Nederlandse groenverwerkers wordt uitgezeefd en verbrand.
• As van behandeld hout of kolen. Houtas van onbehandeld hout is een bruin materiaal, maar Wikipedia noemt houtskoolas niet als geschikt. Gebruik hooguit kleine hoeveelheden.

Gras, bladeren en onkruid

Gras is rijk aan stikstof en kan gaan plakken en stinken als je er een dikke laag van legt. Meng het met droog materiaal of laat het eerst drogen. Bladeren zijn een mooi bruin materiaal, maar gehakselde bladeren vergaan sneller dan hele. Onkruid composteer je alleen als het geen zaden heeft; in een koude hoop overleven die. Let ook op dat je slakken en slakkeneieren uit afgewerkte compost verwijdert voordat je hem gebruikt, zoals Wikipedia aangeeft.

Een compostbak, hoop of vat kiezen

Er zijn verschillende manieren om compost te maken. Kies naar je ruimte en ambitie.

De open hoop

De simpelste vorm: een hoop in een hoek van de tuin. Gratis, maar rommelig en trekt soms ongedierte. Werk met lagen en bedek de hoop met een stuk karton of jute.

Een compostbak

Een bak van hout, kunststof of gaas houdt alles bij elkaar. Voor een kleine tuin is een bak van ongeveer 1 kubieke meter ideaal als richtwaarde, want Wikipedia noemt dat kleinere hopen minder snel warm blijven. Een bak met deksel houdt regen en ongedierte buiten. Maak zelf een bak van pallets of planken, of koop een kant-en-klare. Een zelfgebouwde bak van drie of vier pallets is eenvoudig; zie het stuk over de moestuinbak voor een vergelijkbare bouw.

Een compostvat of tuimelaar

Een gesloten vat is netjes en past in een kleine tuin. Het is goed voor keukenafval en kleine hoeveelheden gras. Een tuimelaar laat je het materiaal draaien om lucht te geven. Nadeel: de capaciteit is klein, en je moet letten op de juiste vochtigheid.

Bokashi en wormenbak

Bokashi is een fermentatiemethode voor voedselresten die volgens de Engelse Wikipedia veel voedingsstoffen behoudt en in weken klaar is. Een wormenbak (wormenhotel) is handig op een balkon. Beide zijn alternatieven als je geen tuin hebt.

Compost maken stap voor stap

Hier is een eenvoudige routine voor compost maken in een compostbak in de tuin.

1. Kies een plek. Halfschaduw, op blote grond zodat wormen erin kunnen, en niet te dicht bij je buren of het huis.
2. Begin met een laag grof materiaal. Takken of snoeihout, ongeveer 10 centimeter, voor luchtdoorlating.
3. Voeg lagen toe. Wissel groen en bruin af. Een laag van 10 tot 15 centimeter per keer.
4. Houd het vochtig. Als een uitgeknepen spons. Te nat? Voeg droog materiaal toe. Te droog? Water erbij.
5. Hak groot materiaal fijn. Kleinere deeltjes vergaan sneller, zoals Wikipedia aangeeft.
6. Zet om. Draai de hoop met een riek elke paar weken om, zodat er lucht in komt. Dat houdt volgens Wikipedia zuurstof en vocht op peil. Een koude hoop hoeft niet, maar kan zuurstofloos worden als hij dicht en nat is.
7. Dek af. Een deksel of laag karton houdt regen en wind weg.
8. Wacht. En voeg intussen nieuw groen en bruin toe aan een tweede bak, zodat de eerste kan rijpen.

Hoe lang duurt compost maken?

Dat hangt af van de methode. Een koude hoop duurt tot een jaar, volgens de Engelse Wikipedia. Kleine hopen onder 1 kubieke meter blijven niet warm. Een warme hoop van minimaal 1 kubieke meter, die je vaak omzet, kan veel sneller. De Berkeley-methode haalt volgens Wikipedia in ongeveer 18 dagen afgewerkte compost, met minimaal 1 kubieke meter materiaal en omzetten om de twee dagen na een eerste fase van vier dagen. Zo intensief is het niet nodig voor een hobbyist. Reken zelf op zes maanden tot een jaar bij een gewone hoop. Dat is een richtwaarde.

Wat doe je bij problemen?

• Het stinkt. Te nat of te veel groen. Voeg droog materiaal toe en zet om.
• Er gebeurt niets. Te droog of te weinig groen. Water erbij, groen toevoegen.
• Vliegjes. Dek voedselresten af met een laag bruin materiaal.
• Ratten. Geen gekookt eten, vlees of vet. Gebruik een gesloten bak.
• Een natte, dichte klont. Gras te dik gelegd. Meng met droog materiaal.

Wanneer is compost klaar, en hoe gebruik je hem?

Compost is klaar als je het oorspronkelijke materiaal niet meer herkent, de compost donker en kruimelig is en naar bosgrond ruikt. Hij is dan koud: een hoop die nog warm is, werkt nog.

Zeven en gebruiken

Zeef grove stukken eruit en gooi die terug in de volgende hoop. Gebruik de compost op deze manieren:

• In de moestuinbak als onderdeel van de vulling of als bijvulling in het voorjaar. Zie moestuinbak vullen.
• Als mulch, een laag van enkele centimeters rond planten. Zie mulchen.
• Door de potgrond voor tomaten en courgettes in potten, ongeveer een kwart tot een derde, als richtwaarde.
• Niet als zaaigrond. Voor zaden in een kweekbak is compost meestal te voedselrijk; gebruik daar speciale zaaigrond.

Draag handschoenen en een mondmasker bij het omzetten van oude hopen die niet warm zijn geworden, zoals de Engelse Wikipedia adviseert, en was je handen daarna.

Compost en bemesting

Compost is geen kunstmest. Het geeft voeding langzaam en verbetert tegelijk de grond. Voor zware gewassen zoals tomaat, courgette en pompoen is compost in het eerste jaar vaak genoeg, aangevuld met een extra voedingsmiddel als de bladeren bleek worden. Hoe je het beste bemest en wanneer, lees je bij moestuin bemesten. Een goede gewoonte is om elk voorjaar een laag van een paar centimeter compost over je bak of bed te leggen en licht onder te harken. Zo houd je de grond actief zonder te spitten.

Compost maken met een beperkt budget

Je hebt geen dure spullen nodig. Een bak van drie pallets, een riek en een deksel van karton of een oude jute zak is genoeg. Vraag buren om bladeren in de herfst en je hebt voor het hele jaar bruin materiaal. Bewaar droge bladeren in zakken om in de zomer bij vers gras te mengen, zodat je de verhouding in balans houdt.

Veelgestelde vragen over compost maken

Verder lezen