Metronoom gebruiken: tempo, oefenen en welke je kiest

Een metronoom gebruik je door een tempo in slagen per minuut (bpm) in te stellen en je stuk of oefening op de tik mee te spelen. Begin langzaam, speel schoon en zonder fouten, en verhoog het tempo pas als het ritme vanzelf gaat. Wie zo oefent met een metronoom, bouwt een gelijkmatig gevoel voor tijd op dat bij elk instrument en elk genre nuttig is.

Dit apparaat heeft een imago van streng en saai, maar dat is onverdiend. Gebruikt als hulpmiddel is hij een van de goedkoopste manieren om beter te leren spelen. In dit artikel lees je wat het is, hoe het werkt, hoe je er stap voor stap mee oefent en waar je op let als je er een kiest: een mechanische, een digitale of een gratis app. Ook het groter geheel lees je terug in de pijler muziek leren en in het overzicht van muziektheorie.

Wat is een metronoom?

Een metronoom is een apparaat dat met een vaste regelmaat een geluid maakt, zodat je tempo kunt aanhouden. Volgens Wikipedia gebruiken muzikanten hem om te controleren of ze een gelijkmatig tempo aanhouden tijdens het spelen en om ingewikkelde ritmes te oefenen. Naast de klassieke mechanische uitvoering zijn er elektronische versies, ook in keyboards en apps.

Een korte geschiedenis

De mechanische uitvoering gaat terug op onderzoek naar de slinger. De Nederlandse Wikipedia noemt Christiaan Huygens, die in 1656 het eerste slingeruurwerk patenteerde. Rond 1812 baseerde de Duits-Nederlandse uitvinder Dietrich Nikolaus Winkel er een ontwerp op. Johann Nepomuk Maelzel maakte rond 1820 een verbeterde versie en kreeg met een octrooi in Parijs de eer en de winst, ondanks dat Winkel later gelijk kreeg in hun geschil. De Engelstalige pagina over de metronome vermeldt dat Maelzel in 1815 een opwindbare mechanische metronoom octrooieerde. Beethoven was een van de eerste bekende componisten die metronoomaanduidingen aan zijn muziek toevoegde.

Wat betekent bpm?

Het tempo van een metronoom wordt uitgedrukt in bpm: beats per minute, oftewel slagen per minuut. Een tempo van 60 bpm betekent een tik per seconde. Een tempo van 120 bpm betekent twee tikken per seconde. Componisten gebruiken ook de aanduiding M.M., naar Maelzel, gevolgd door een notenwaarde en een getal. Zo betekent een kwartnoot = 60 dat er 60 kwartnoten per minuut gespeeld worden. Op de Nederlandse Wikipedia staat ook een overzicht van traditionele tempo-aanduidingen met bijbehorende bereiken, bijvoorbeeld Andante (69 tot 84), Allegro (126 tot 138) en Presto (168 tot 192). De Engelstalige pagina noemt dat metronomen van het type Maelzel meestal lopen van 40 tot 208 bpm.

Soorten metronomen

Er zijn drie hoofdtypen. Ze doen hetzelfde, maar ze verschillen in gebruik en gevoel.

Mechanische metronoom

Dit is de klassieke piramidevorm met een slinger. Volgens de Nederlandse Wikipedia zwaait een omgekeerde slinger heen en weer en tikt hij twee keer per cyclus. Met een verschuifbaar gewichtje stel je het tempo in, en sommige modellen hebben een belletje voor de eerste tel van de maat. Een mechanische metronoom heeft geen batterij of scherm nodig. Hij ziet er mooi uit op een piano en je ziet het tempo aan de slinger. Het nadeel: hij moet op een vlak, stabiel oppervlak staan en loopt af, dus je moet hem opwinden.

Digitale metronoom

Een elektronisch model werkt op batterijen. Volgens de Engelstalige pagina zijn de meeste moderne exemplaren quartzapparaten. Ze kunnen vaak verschillende geluiden gebruiken voor de eerste tel van de maat, kennen maatsoorten en soms subdivisies. Sommige hebben een lampje dat knippert voor wie het geluid liever niet hoort. Ze zijn compact en betaalbaar.

Metronoom-app of online metronoom

Smartphone-apps, computerprogramma’s en ingebouwde functies in keyboards kunnen ook die taak vervullen, zo staat op beide Wikipedia-pagina’s. Er zijn gratis apps en online metronomen. Ze doen precies wat je nodig hebt, kunnen vaak accenten, maatsoorten en subdivisies, en je hebt ze altijd bij de hand. Het enige nadeel is dat je telefoon afleidt met meldingen. Zet hem op niet storen als je oefent.

Zo gebruik je een metronoom bij het oefenen

Het werkt het best als je er bewust mee omgaat. Een paar vaste stappen helpen je op weg.

Stap voor stap

1. Kies een stuk of oefening dat je nog niet foutloos beheerst.
2. Zet de metronoom op een langzaam tempo, zo langzaam dat je alles kunt spelen zonder haperen. Een goede start is ongeveer de helft van het doeltempo.
3. Speel het stuk een paar keer zonder fouten. Pas als het schoon klinkt, ga je een stapje sneller.
4. Verhoog het tempo in kleine stappen, bijvoorbeeld 4 tot 5 bpm per keer. Dit is een richtlijn.
5. Ga terug als het misgaat. Een fout betekent dat je te snel bent gegaan. Neem dan een stap terug.
6. Speel zonder metronoom om te kijken of het tempo blijft staan.

Volgens de Engelstalige pagina gebruiken muzikanten hem om geleidelijk sneller te spelen en om een intern tijdsgevoel op te bouwen. Sommige oefenmethoden dempen de klik na een tijdje, of laten de klik op andere plekken vallen.

Telwijzen en subdivisies

Naast een gewone tik per tel kun je hem ook op andere manieren inzetten.

• Dubbel tempo: zet de tik op de helft van de tellen. Dan tikt hij op elke achtste in plaats van op elke kwartnoot. Dat helpt bij snelle noten.
• Accent op één: laat de eerste tel van de maat een ander geluid hebben, zodat je de maat hoort.
• Alleen op twee en vier: zet de klik op de tweede en vierde tel. Dit is een bekende oefening voor ritmegevoel, vooral in pop en jazz.
• Dempen: zet het geluid af voor een paar maten en kijk of je nog in tempo zit.

Metronoom en akkoorden

Ook bij het wisselen van akkoorden helpt een vaste tik. Kies een tempo waarin je alle akkoorden in tijd kunt pakken. Op de piano kun je dit combineren met akkoorden op de piano. Daarnaast hoort het oefenen van toonladders op de tik tot de gebruikelijke basis: de tik laat je horen of je vingers gelijkmatig vallen.

Het tempo lezen in je muziek

In bladmuziek staat vaak een tempo-aanduiding bovenaan. Dat kan een Italiaanse term zijn, zoals Andante of Allegro, of een metronoomgetal zoals kwartnoot = 80. Volgens de Engelstalige pagina beschrijven traditionele termen als Vivace een bereik van snelheden met een karakter of stemming, terwijl metronoomgetallen preciezer zijn. Staat er alleen een term, dan gebruik je de bereiken op de Nederlandse Wikipedia als vuistregel: ze geven een idee, maar zijn geen harde grens. Meer over notatie lees je bij noten lezen.

Waar let je op bij het kiezen van een metronoom?

Het is geen complexe aankoop. Toch zijn er verschillen die je gebruik beïnvloeden.

1. Je instrument en situatie. Speel je piano thuis, dan staat een mechanische of digitale metronoom mooi op het instrument. Speel je gitaar of drums, dan is een model met koptelefoonuitgang of een app praktisch.
2. Hoorbaarheid. De tik moet boven je instrument uit te horen zijn. Een zwak geluid is lastig bij luide instrumenten. Een koptelefoon of een kleine clip-metronoom lost dat op.
3. Bereik en nauwkeurigheid. Een bereik van ongeveer 40 tot 208 bpm is voor bijna alle muziek genoeg.
4. Accenten en maatsoorten. Een digitaal model met een accent op de eerste tel helpt bij het leren van maatsoorten.
5. Subdivisies. Handig bij moeilijkere ritmes.
6. Gebruiksgemak. Je moet het tempo snel kunnen instellen. Een draaiknop of tap-functie helpt.
7. Voeding. Mechanisch: opwinden. Digitaal: batterij of adapter.

Voor de meeste beginners is een gratis app een goed begin. Je kunt altijd later een apart apparaat aanschaffen als je merkt dat je telefoon afleidt of als je een instrument met een eigen standaard hebt. Wie van het uiterlijk houdt, kiest een mechanische metronoom als bijzonder stuk voor op de piano.

Beperkingen van de metronoom

Het is een hulpmiddel en geen doel. De Engelstalige pagina noemt de kritiek van sommige muzikanten dat een vaste tik geen ruimte laat voor rubato, swing of een expressieve puls, en dat strikt gebruik van de tik uitvoeringen stijf kan maken. Dat klopt: een stuk dat alleen op de tik klopt, is nog niet muzikaal. Gebruik hem daarom voor een deel van je oefening en laat de rest over aan je gehoor en gevoel. Speel ook zonder en luister naar jezelf.

Een andere valkuil is meetikken met je voet in plaats van de tik echt te horen. Probeer de klik te laten samenvallen met je noten, zodat je hoort of je voor of achter loopt.

Veelgestelde vragen over de metronoom

Verder lezen